Araşdırma

Midiyalılar haqqında bilinməyənlər: Türk olduqları iddia edildi

Son Midiya hökmdarı Astiaqın (Əfrasiyab, Alp Ər Tunqa) qızının nəvəsi I Kir (Cyrus) e.ə. 522 və ya 520-ci illərdə bir çevriliş edərək babasını taxtdan salmış, imperiya isə I Daranın Əhəməni dövlətini qurmasına qədər eyni şəkildə davam etmişdir. Bu dövlətin “Pers imperiyası” adlandırılmasının səbəbi I Kirin atası Kambizin fars mənşəli olmasıdır.

Başda babilli tarixçi Beros (e.ə. III əsr) olmaqla bir çox qədim tarixçi, xüsusilə də XIX əsrdə Persepolis və Assuriya yazılarını araşdıran E. Norris, François Lenormant, Sir Henry Rawlinson, Julius Oppert, Isaac Taylor, Niels Westergaard, Félicien de Saulcy və M. S. Zaborowski kimi Qərb dilçiləri, tarixçiləri və antropoloqları midiyalıların dil, din və etnik baxımdan Turani (Saka, Tatar, Türk) mənşəli olduqlarını irəli sürmüşlər.

Bu yanaşma 1935–1940-cı illərə qədər tarixşünaslıqda geniş yayılmış fikir kimi qəbul edilirdi.

Lakin sonradan bəzi Qərbli ruhani tarixçilər və erməni müəlliflər VI əsrdə yaşamış bir keşişin midiyalıları iranlı adlandırdığı iddiasına əsaslanaraq, Midiyanın İran mənşəli olduğunu müdafiə etməyə başladılar. Xüsusilə 1950-ci illərdən sonra devrilmiş İran şahı Məhəmməd Rza Pəhləvinin bir sıra Qərbli şərqşünaslara xüsusi İran tarixi yazdırması nəticəsində yalnız midiyalılar deyil, ümumilikdə bugünkü İran ərazisində yaşamış qədim xalqlar da “iranlı” kimi təqdim olunmağa başladı. Bu tarixdən etibarən midiyalıların İran mənşəli olması fikri geniş yayılmışdır. Təəssüf ki, bəzi türk tarixçiləri də sonradan bu yanaşmanı təkrarlamışlar.

Halbuki “tarixin atası” sayılan Herodotun əsərlərinə baxmaq belə kifayətdir. Herodot midiyalılardan bəhs edərkən onların qan və soy baxımından farslardan fərqli olduqlarını xüsusi vurğulayır. Midiyalıları Herodota əsaslanaraq “ari” elan edən bəzi Qərb tarixçilərinin isə mənbələri təhrif etdikləri iddia olunur.

Çünki Herodotun “Tarix” əsərini müasir Qərb dillərinə tərcümə edən bəzi alimlər, midiyalıların əvvəllər “Arioi” (Arii) adı ilə tanındığını qeyd etmiş, lakin bu sözün “Aryan” anlamına gəlmədiyini xüsusi qeydlərlə izah etmişlər.

Hətta Firdovsi kimi orta əsr İran tarixçiləri də midiyalıları “Midiya” adı ilə deyil, “Kayan” və “Kayanilər” adı ilə xatırlatmışlar. “Şahnamə”də Keykavus, Keyqubad kimi adlarla təqdim olunan Midiya və ya Kayan hökmdarlarının adlarının, sanıldığı kimi farsca deyil, pəhləvi tələffüzü ilə işlənmiş midiya və ya türk mənşəli olduğu iddia edilir. Hərçənd Firdovsi və digər orta əsr İran müəllifləri Kayaniləri əfsanəvi Pişdadi hökmdarlarının davamı kimi təqdim etməklə onların İran mənşəyinə dolayı şəkildə vurğu etməyə çalışmışlar.

Son dövr Əhəmənilər və Sasanilər də midiyalıları “Kayanilər” adlandırırdılar.

Çünki “Kay” sözü qədim dövrlərdə hökmdarlıq titulu hesab olunurdu və “bəy” mənasını verirdi. İddialara görə, heç bir fars və ya Əhəməni hökümdarı “Kay” titulu ilə tanınmamışdır. Türk xalqlarının isə tarix boyu bu tituldan istifadə etdiyi qeyd olunur. Məsələn, Osmanlıların mənsub olduğu “Kayı” boyunun adının da əslində “Kay” sözündən gəldiyi irəli sürülür.

Midiyalıların İran mənşəli olmadığını göstərdiyi iddia edilən digər mənbələrdən biri də Tövratdır. Tövratın “Yaradılış” kitabında Nuh peyğəmbərin oğullarından sonra insan nəslinin yayılması təsvir edilərkən Midiya və digər türksoylu xalqların adı çəkilsə də, nə farsların, nə də İran adının keçmədiyi vurğulanır. Bunun səbəbi kimi həmin mətnlərin yazıldığı dövrdə bölgədə iranlıların mövcud olmaması göstərilir. Bəzi Qərb alimlərinə görə, “Yaradılış” kitabının mətnləri e.ə. 1500-cü illərə qədər gedib çıxır.

Qədim mənbələrdə midiyalıların dini, milli ənənə və adətləri haqqında verilən məlumatların da onların türksoylu olduqlarını göstərdiyi iddia edilir. Buna nümunə kimi “qan qardaşlığı” ənənəsi göstərilir.

“Midiya sivilizasiyası başda farslar olmaqla assuriyalılara, babillilərə, yunanlara və romalılara böyük təsir göstərmişdir.”

Prof. Dr. Mehmet Bayrakdar

🖨 Çap et

14:25 12.05.2026

Oxunuş sayı: 106