Yaxın Şərq,Geosiyasi

Liviyada “İdarəolunan sabitlik” dövrü: ABŞ-nin yeni böyük Yaxın Şərq hesabı

ABŞ üçün Liviya artıq yalnız Şimali Afrika ölkəsi deyil, Aralıq dənizi təhlükəsizlik arxitekturasının əsas geosiyasi halqalarından birinə çevrilib. Vaşinqton hesab edir ki, Ukrayna müharibəsindən sonra dəyişən beynəlxalq sistemdə enerji marşrutlarına nəzarət, qeyri-qanuni miqrasiya axınlarının məhdudlaşdırılması və Rusiyanın Afrikadakı təsir imkanlarının zəiflədilməsi Liviyada sabit siyasi sistemin qurulmasını strateji zərurətə çevirib. Bu baxımdan ABŞ-nin Liviyada həyata keçirməyə çalışdığı model klassik dövlət quruculuğundan daha çox “idarə olunan balans sistemi” xarakteri daşıyır.

Qərb uzun illər Liviyada tam demokratik seçki modeli qurmağa çalışsa da, proses uğursuz oldu. Bunun əsas səbəbi Liviyada siyasi institutlardan daha çox qəbilə, regional və silahlı qrupların təsir gücünün üstün olması idi. ABŞ artıq anlayır ki, Liviyada ideal demokratiya modeli yaxın perspektivdə mümkün deyil. Buna görə də Vaşinqton indi real gücə sahib ailələr, qəbilələr və hərbi mərkəzlər arasında kompromis formulu yaratmağa çalışır. Haftar və Dbeybah ailələrinin ön plana çıxması da məhz bu yeni geosiyasi yanaşmanın nəticəsi hesab olunur.

Liviyanın dünyanın ən böyük neft ehtiyatlarından birinə sahib olması hazırkı geosiyasi proseslərdə ölkənin əhəmiyyətini daha da artırır. ABŞ və Avropa üçün əsas məsələlərdən biri enerji bazarında alternativ və sabit mənbələrin qorunmasıdır. Xüsusilə İran ətrafında mümkün hərbi eskalasiya və Hörmüz boğazı üzərində risklərin artması Liviyanı Qərb üçün strateji enerji ehtiyat bazasına çevirir. Bu səbəbdən Vaşinqton Liviyada davamlı müharibə yox, nəzarət olunan sabitlik modeli qurmağa çalışır.

Liviyada maraqlı məqamlardan biri də ABŞ-nin həm Türkiyə, həm də Rusiya ilə tam qarşıdurmaya getmədən balans siyasəti yürütməyə çalışmasıdır. Vaşinqton anlayır ki, Ankara və Moskvanın maraqları nəzərə alınmadan Liviyada uzunmüddətli sabitlik yaratmaq mümkün deyil. Bu baxımdan ABŞ-nin yeni strategiyası müəyyən mənada rəqib gücləri nəzarət olunan siyasi sistem daxilində uzlaşdırmaq cəhdinə bənzəyir. Bu isə Liviyada gələcəkdə tam hərbi qələbədən çox siyasi balans modelinin üstünlük təşkil edəcəyini göstərir.

Bütün bu proseslərə baxmayaraq Liviyada davamlı sabitliyin təmin olunacağı hələ tam aydın deyil. Çünki ölkədə çoxsaylı silahlı qruplar, qəbilə maraqları və xarici aktorların rəqabəti qalmaqdadır. Əgər tərəflər arasında qurulacaq yeni balans pozularsa, Liviya yenidən silahlı qarşıdurma mərhələsinə qayıda bilər. Buna görə də hazırda formalaşdırılmağa çalışılan model əslində “tam sülh” deyil, daha çox böyük güclərin nəzarəti altında saxlanılan geosiyasi sabitlik layihəsi kimi qiymətləndirilir.

Liviyada son dövrlərdə müşahidə olunan siyasi dinamika göstərir ki, beynəlxalq güclər artıq bu ölkədə “tam demokratik keçid” modelindən daha çox “idarəolunan sabitlik” modelinə üstünlük verməyə başlayıblar. ABŞ-nin Haftar və Dbeybah ailələri üzərindən Liviyada vahid hakimiyyət modeli formalaşdırmağa çalışması da məhz bu geosiyasi yanaşmanın nəticəsi kimi qiymətləndirilə bilər. Əslində Vaşinqton uzun illər davam edən xaosun artıq nə Qərbin təhlükəsizlik maraqlarına, nə də enerji siyasətinə uyğun gəldiyini düşünür. Bu baxımdan Liviyada yeni siyasi arxitektura qurmaq cəhdi son illərin ən ciddi geosiyasi layihələrindən biri hesab oluna bilər.

Birinci məsələ ondan ibarətdir ki, Liviyada vahid dövlətin qurulması nəzəri baxımdan mümkün olsa da, bunun klassik mərkəzləşdirilmiş dövlət formasında həyata keçməsi yaxın perspektivdə o qədər də real görünmür. Çünki 2011-ci ildə Müəmmər Qəddafi rejiminin devrilməsindən sonra ölkədə vahid siyasi sistem dağıldı və onun yerində regional, qəbilə və silahlı qruplara əsaslanan parçalanmış hakimiyyət modeli yarandı. Hazırda Liviyanın qərbində Tripoli mərkəzli hökumət və ona bağlı silahlı qruplar, şərqində isə Xəlifə Haftarın nəzarət etdiyi hərbi-siyasi sistem mövcuddur. Bundan əlavə, cənub bölgəsində müxtəlif qəbilə və silahlı şəbəkələr fəaliyyət göstərir. Bu səbəbdən Liviyada birdən-birə vahid və güclü mərkəzi hakimiyyət qurmaq olduqca çətindir.

Bununla belə, beynəlxalq aktorlar artıq başa düşürlər ki, ölkənin tam parçalanması həm Aralıq dənizi təhlükəsizliyi, həm enerji bazarı, həm də miqrasiya baxımından ciddi risk yaradır. Xüsusilə Yaxın Şərqdə artan gərginlik və enerji marşrutları üzərində risklərin böyüməsi Liviyanın strateji əhəmiyyətini yenidən artırıb. ABŞ də məhz buna görə Liviyada “tam qələbə” modelindən deyil, “kompromisli hakimiyyət bölgüsü” modelindən istifadə etməyə çalışır. Bu baxımdan Haftar ailəsinin şərqdə, Dbeybah ailəsinin isə qərbdə hakimiyyətin əsas dayaqlarına çevrilməsi üzərində qurulan ssenari müəyyən mənada reallığa uyğun görünür. Yəni yaxın illərdə Liviyada ideal vahid dövlət yox, daha çox razılaşdırılmış ikimərkəzli siyasi sistemin formalaşması ehtimalı yüksəkdir.

İkinci məsələ Liviyanın gələcək dövlət modelinin necə olacağı ilə bağlıdır. Hazırkı proseslər göstərir ki, ölkədə formal olaraq unitar dövlət saxlanılsa belə, praktikada federalizmə yaxın sistem yarana bilər. Çünki artıq Liviyada bölgələr arasında fərqli təhlükəsizlik, iqtisadi və siyasi idarəçilik sistemləri formalaşıb. Şərq bölgəsində Haftar ailəsinin hərbi təsiri, qərbdə isə Tripoli hökumətinin siyasi və maliyyə nəzarəti mövcuddur. Bu reallıq fonunda tam mərkəzləşmiş sistemin işləməsi çətin görünür.

Ona görə də gələcəkdə Liviyada neft gəlirlərinin bölgələr arasında paylaşdırıldığı, təhlükəsizlik sisteminin regional əsasda təşkil olunduğu və siyasi hakimiyyətin kvota prinsipi ilə bölüşdürüldüyü bir model formalaşa bilər. Bu model müəyyən mənada İraqın federal quruluşuna və ya Bosniyada tətbiq olunan güc balansı sisteminə bənzəyə bilər. ABŞ və BMT-nin son dövrlərdə daha çox maliyyə institutlarının birləşdirilməsi, vahid büdcə mexanizmi və neft gəlirlərinin koordinasiyası üzərində dayanması da göstərir ki, əsas məqsəd sərt mərkəzləşmə yox, parçalanmanı nəzarət altında saxlayan çevik siyasi sistem qurmaqdır.

Üçüncü məsələ ABŞ-nin Liviyada vahid dövlət qurmaq təşəbbüsünün arxasında hansı strateji məqsədlərin dayanması ilə bağlıdır. Burada əsas faktor enerji və geosiyasətdir. Liviyanın Afrikadakı ən böyük neft ehtiyatlarından birinə malik olması Vaşinqton üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyır. ABŞ anlayır ki, Yaxın Şərqdə mümkün müharibə riskləri və İran ətrafında artan gərginlik fonunda alternativ enerji mənbələrinin təhlükəsizliyi strateji məsələyə çevrilir. Liviyada xaosun davam etməsi isə neft hasilatını və ixracını daim risk altında saxlayır.

Digər mühüm məsələ Rusiyanın Liviyadakı təsirinin zəiflədilməsidir. Son illərdə Moskva xüsusilə Haftar qüvvələri vasitəsilə Liviyada ciddi hərbi və siyasi mövqe əldə etmişdi. ABŞ isə indi bu təsiri balanslaşdırmağa çalışır. Maraqlıdır ki, Vaşinqton Haftarı tam sıradan çıxarmaq əvəzinə, onu yeni sistemə inteqrasiya etməyə çalışır. Səddam Haftarın ön plana çəkilməsi də bunun göstəricisi hesab olunur. ABŞ düşünür ki, Haftar ailəsi sistemdən tam kənarlaşdırılsa, bu, yenidən vətəndaş müharibəsinə səbəb ola bilər. Buna görə Vaşinqton daha çox nəzarət olunan kompromis modelinə üstünlük verir.

ABŞ üçün digər vacib məsələ Aralıq dənizi təhlükəsizliyi və miqrasiya axınlarının nəzarətdə saxlanılmasıdır. Liviya uzun illərdir Afrikadan Avropaya qeyri-qanuni miqrasiyanın əsas tranzit nöqtələrindən biridir. Ölkədə xaosun davam etməsi insan alveri, silah qaçaqmalçılığı və radikal qrupların fəaliyyətini genişləndirir. Bu isə həm Avropa Birliyi, həm NATO üçün ciddi təhlükə yaradır. Vaşinqton Liviyada minimum sabitlik yaradaraq bu təhlükələri azaltmağa çalışır.

Dördüncü məsələ regional güclərin bu prosesə münasibəti ilə bağlıdır. Rusiya ehtimal ki, bu prosesə tam qarşı çıxmayacaq, amma Liviyada təsir imkanlarını qorumağa çalışacaq. Moskva üçün əsas məqsəd Aralıq dənizində geosiyasi mövcudluğu saxlamaq və enerji layihələrində iştirak imkanlarını itirməməkdir. Əgər yeni siyasi sistemdə Haftar ailəsi mühüm rol oynamağa davam etsə, Kreml müəyyən kompromisə gedə bilər.

Misir də Liviyada şərq bölgəsinin Haftar ailəsinin nəzarətində qalmasını istəyən əsas aktorlardan biridir. Qahirə üçün əsas prioritet sərhəd təhlükəsizliyi və islamçı silahlı qrupların zəiflədilməsidir. Buna görə Misir ABŞ-nin təklif etdiyi modelə ümumilikdə müsbət yanaşa bilər. Çünki bu model şərq Liviyada Misirin strateji maraqlarını qoruyur.

Türkiyə isə daha çevik siyasət yürütməyə çalışır. Ankara uzun müddət Tripoli hökumətini dəstəkləsə də, son illərdə Haftar düşərgəsi ilə də münasibətləri normallaşdırmağa başlayıb. Türkiyənin əsas məqsədi Aralıq dənizində imzaladığı dəniz səlahiyyətləri sazişini qorumaq, Liviyadakı hərbi və iqtisadi mövcudluğunu saxlamaqdır. Əgər yeni siyasi sistem Türkiyənin bu maraqlarına toxunmasa, Ankara buna ciddi müqavimət göstərməyəcək. Hətta müəyyən şərtlərlə prosesə dəstək də verə bilər.

Ümumilikdə isə Liviyada formalaşdırılmağa çalışılan yeni model klassik milli dövlət layihəsindən daha çox, geosiyasi balans üzərində qurulan idarəolunan sabitlik sisteminə bənzəyir. ABŞ üçün əsas prioritet demokratik transformasiya deyil, enerji təhlükəsizliyi, Rusiyanın təsirinin məhdudlaşdırılması, Aralıq dənizi nəzarəti və regional sabitliyin təmin edilməsidir. Lakin Liviyanın qəbilə strukturu, çoxsaylı silahlı qruplar və xarici güclərin rəqabəti səbəbindən bu layihənin uğuru hələ də tam təmin olunmuş hesab edilə bilməz.

🖨 Çap et

13:50 12.05.2026

Oxunuş sayı: 2123