Süni intellekt iş yerlərini əvəzləyir: Azərbaycanda hansı peşələr təhlükə altındadır?
Süni intellekt əmək bazarında yeni mərhələnin başlanmasına səbəb olur.
Texnologiyanın sürətli inkişafı bir tərəfdən istehsalın səmərəliliyini artırır,
digər tərəfdən isə bir sıra peşə və ixtisaslara olan tələbatı dəyişdirir.
Əvvəllər əsasən fiziki əməyin avtomatlaşdırılması ilə əlaqələndirilən bu proses
artıq analitik fəaliyyət, bank işi, sığorta, müştəri xidmətləri və digər
intellektual sahələri də əhatə edir. Nəticədə əmək bazarında bəzi iş yerləri
sıradan çıxır, yeni peşələr yaranır, mövcud ixtisasların isə məzmunu dəyişir.
Almaniya Federal İş Agentliyinin rəhbəri Andrea Nahlesin açıqlaması bu
dəyişikliklərin miqyasını göstərir. Onun proqnozuna görə, qarşıdakı 15 il
ərzində Almaniyada süni intellektin təsiri ilə təxminən 800 min iş yeri aradan
qalxa, eyni zamanda, buna yaxın sayda yeni məşğulluq imkanı yarana bilər.
Xüsusilə bank və sığorta sektorlarında analitik vəzifələrin bu dəyişikliklərdən
daha çox təsirlənəcəyi gözlənilir. Bununla yanaşı, Nahles hesab edir ki, süni
intellekt yalnız yüksək ixtisaslı mütəxəssislərin deyil, demək olar ki, bütün
əmək bazarının fəaliyyətinə təsir göstərəcək.
Maraqlı məqam ondan ibarətdir ki, texnoloji inkişafla yanaşı, Almaniya yaxın
illərdə ixtisaslı işçi çatışmazlığı ilə də üzləşə bilər. Demoqrafik
dəyişikliklər nəticəsində hər il əmək bazarından xalis 500 min işçinin
ayrıldığı bildirilir. Bu isə ölkəni yeni işçi qüvvəsi axtarışına, peşə
təhsilinin genişləndirilməsinə və xarici mütəxəssislərin cəlb edilməsinə
yönəldir.
Bu proseslər göstərir ki, süni intellektin əmək bazarına təsiri yalnız iş
yerlərinin azalması ilə ölçülməməlidir. Əsas dəyişiklik işəgötürənlərin
tələblərinin yenilənməsi, bəzi ixtisasların əhəmiyyətini itirməsi və yeni
bacarıqlara ehtiyacın yaranmasıdır. Gələcəkdə süni intellektlə işləməyi
bacaran, texnoloji yeniliklərə uyğunlaşan və rəqəmsal biliklərə sahib
mütəxəssislərin əmək bazarında üstünlük qazanacağı gözlənilir.
Bu tendensiya Azərbaycan üçün də aktualdır. Ölkəmizdə bank sektoru,
informasiya texnologiyaları, dövlət xidmətləri, media, təhsil və digər
sahələrdə rəqəmsallaşma prosesi genişlənir. Süni intellektin tətbiqi müəyyən
işlərin daha sürətli və az insan resursu ilə yerinə yetirilməsinə imkan yaratsa
da, bəzi peşələr üzrə məşğulluq imkanlarını məhdudlaşdıra bilər. Digər
tərəfdən, yeni texnologiyaların tətbiqi ilə əlaqədar fərqli ixtisaslara və peşə
bacarıqlarına tələbatın artması da mümkündür.
Belə olan halda əsas məsələ texnologiyanın insan əməyini nə dərəcədə əvəz edəcəyi deyil, əmək bazarının bu dəyişikliklərə nə qədər hazır olmasıdır. Azərbaycanda hansı peşələr süni intellektin təsirinə daha çox məruz qala bilər?
Crossmedia.az-a açıqlamasında IT eksperti Vüsal Məmmədzadə bildirib ki, süni
intellektin əmək bazarına təsiri artıq gələcəyin deyil, bu günün məsələsidir:
“Məncə, burada əsas məqam odur ki, süni intellekt bütün peşələri birdən-birə
aradan qaldırmayacaq. Amma bir çox peşənin daxilində insanların gördüyü işləri
dəyişəcək.
Məsələn, əvvəllər bir əməkdaşın bir neçə saata gördüyü işi indi süni
intellektin köməyi ilə bir neçə dəqiqəyə yerinə yetirmək mümkündür. Bu da təbii
olaraq şirkətlərin işçi ehtiyacına təsir göstərə bilər.
Azərbaycan əmək bazarında ilk növbədə bank, maliyyə, media, müştəri
xidmətləri və inzibati işlərdə bu dəyişiklikləri daha çox hiss edə bilərik.
Çünki bu sahələrdə təkrarlanan, müəyyən qaydalara əsaslanan və böyük həcmdə
məlumatın emalı ilə bağlı işlər kifayət qədər çoxdur.
Məsələn, bank sektorunda müştəri müraciətlərinin cavablandırılması,
sənədlərin ilkin yoxlanılması, hesabatların hazırlanması və bəzi maliyyə
əməliyyatlarının təhlili artıq süni intellektlə avtomatlaşdırıla bilir. Bu,
müəyyən vəzifələrə ehtiyacı azalda bilər. Amma mürəkkəb maliyyə qərarlarında,
risklərin idarə edilməsində və təhlükəsizlik məsələlərində insan nəzarəti yenə
də vacib olacaq.
Media sahəsində də oxşar vəziyyət var. Süni intellekt xəbərin ilkin mətnini
hazırlaya, videonu montaj edə, altyazı yarada və böyük həcmdə məlumatı qısa
müddətdə təhlil edə bilir. Amma məlumatın həqiqiliyini yoxlamaq, hadisəni
araşdırmaq, müsahibə aparmaq və redaksiya məsuliyyəti hələ də insanın üzərində
qalır.
Müştəri xidmətlərində isə dəyişiklik daha sürətli ola bilər. Çünki standart
suallara cavab vermək, sifarişin vəziyyətini yoxlamaq və sadə müraciətləri
yönləndirmək kimi işlər çatbotlar və səsli süni intellekt sistemləri vasitəsilə
avtomatlaşdırıla bilir.
Dövlət sektorunda da sənədlərin təsnifatı, vətəndaş müraciətlərinin ilkin
emalı, məlumat axtarışı və bəzi inzibati proseslər sürətlənə bilər. Amma
vətəndaşın hüquqlarına təsir edən qərarların tam şəkildə süni intellektə həvalə
edilməsi həm texniki, həm də məsuliyyət baxımından risklidir.
Yəni burada əsas təhlükə bütün iş yerlərinin yox olması deyil. Daha çox eyni
işi görmək üçün əvvəlkindən daha az əməkdaşa ehtiyac yaranması ehtimalıdır.
Digər tərəfdən, süni intellekt yeni iş imkanları da yaradacaq. Süni
intellekt sistemlərinin tətbiqi, məlumatların təhlili, kibertəhlükəsizlik,
avtomatlaşdırma və rəqəmsal məhsulların hazırlanması kimi istiqamətlərdə yeni
mütəxəssislərə ehtiyac arta bilər.
Amma bu keçid hamı üçün eyni dərəcədə asan olmayacaq. Xüsusilə gündəlik işi
əsasən standart əməliyyatlardan ibarət olan şəxslər daha çox risklə üzləşə
bilərlər”.
Məhəbbət Tərlanoğlu
18:35 12.11.2026
Oxunuş sayı: 35
