Gövhər Ağa məscidi: Şuşanın tarixi-memarlıq irsinin mühüm nümunəsi
Gövhər Ağa məscidi Azərbaycan Respublikasının Qarabağ bölgəsində, Şuşa şəhərində yerləşən mühüm dini-memarlıq abidələrindən biridir. Bu məscid XIX əsrdə inşa edilmiş və uzun illər Şuşanın dini və ictimai həyatında əhəmiyyətli rol oynamışdır. Tarixi, memarlıq xüsusiyyətləri və keçdiyi mürəkkəb yol baxımından Gövhər Ağa məscidi Azərbaycanın milli-mədəni irsinin dəyərli nümunələri sırasında yer alır.
Məscidin inşası XIX əsrin əvvəllərinə, Şuşa xanlığının mövcud olduğu dövrə təsadüf edir. Abidə Qarabağ xanı İbrahimxəlil xanın qızı Gövhər Ağa tərəfindən inşa etdirilmişdir. Tarixi mənbələrdə Gövhər Ağa xeyriyyəçilik və maarifçilik fəaliyyəti ilə tanınan şəxsiyyət kimi qeyd olunur. Onun təşəbbüsü ilə inşa edilən məscid təkcə ibadət məqsədi daşımamış, eyni zamanda şəhər əhalisinin dini və sosial birliyinin möhkəmləndirilməsinə xidmət etmişdir.
Tikintiyə 1815-ci illərdə başlanıldığı və bir neçə il davam etdiyi göstərilir. Dövrün memarlıq imkanları nəzərə alınmaqla, məscid zəngin bədii tərtibat və memarlıq həlli ilə seçilmişdir. Gövhər Ağa tikinti prosesinə xüsusi diqqət yetirmiş, bu məqsədlə təcrübəli ustalar və memarlar cəlb edilmişdir.
Gövhər Ağa məscidinin layihə müəllifi Qarabağ memarlıq məktəbinin tanınmış nümayəndəsi Kərbəlayi Səfi xan Qarabağidir. Abidənin memarlığında Şuşa memarlıq məktəbinə xas xüsusiyyətlərlə yanaşı, klassik İslam memarlığının elementləri də öz əksini tapmışdır. Məscid düzbucaqlı plan əsasında inşa edilmiş, iki minarəyə malikdir.
Binanın fasadında və minarələrində daş üzərində oyma ornamentlərdən, həndəsi naxışlardan və dekorativ elementlərdən geniş istifadə olunmuşdur. Məscidin giriş hissəsi monumental həlli ilə seçilir. İbadət zalı genişdir və təbii işıqlandırmanı təmin edən iri pəncərələrlə təchiz edilmişdir. Tikintidə əsasən yerli daş və ağac materiallarından istifadə olunmuşdur ki, bu da abidənin ətraf mühitlə memarlıq baxımından uyğunluğunu təmin etmişdir.
Minarələrin hündürlüyü, proporsiyası və ornamentik tərtibatı məscidə ümumi memarlıq bütövlüyü və vizual üstünlük qazandırır. Bu xüsusiyyətlər Gövhər Ağa məscidini Şuşa şəhərinin siluetində seçilən memarlıq obyektlərindən birinə çevirir.
XIX və XX əsrlər ərzində Gövhər Ağa məscidi Qarabağ bölgəsində dini həyatın əsas mərkəzlərindən biri olmuşdur. Burada mütəmadi olaraq cümə namazları, dini bayram mərasimləri və digər ibadətlər keçirilmişdir. Eyni zamanda, məscid maarifçilik funksiyası da daşıyaraq dini dərslərin və elmi söhbətlərin təşkil olunduğu məkan kimi fəaliyyət göstərmişdir. Tarixi mənbələrdə qadınlar üçün ayrıca ibadət sahəsinin mövcudluğu qeyd olunur ki, bu da həmin dövr üçün mühüm sosial göstərici hesab edilir.
1992-ci ildə Şuşa şəhərinin Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən işğalı Gövhər Ağa məscidinin də taleyinə ciddi təsir göstərmişdir. İşğal dövründə məscid baxımsız vəziyyətdə qalmış, binaya və onun memarlıq elementlərinə ziyan vurulmuşdur. Divarlar, minarələr və daxili hissələr vandalizmə məruz qalmış, bəzi bədii detallar məhv edilmiş və ya yararsız hala salınmışdır.
2020-ci ildə Şuşa şəhərinin işğaldan azad edilməsindən sonra Gövhər Ağa məscidinin bərpası dövlət səviyyəsində prioritet istiqamətlərdən biri kimi müəyyənləşdirilmişdir. Azərbaycan dövləti tərəfindən abidənin bərpası məqsədilə xüsusi layihələr hazırlanmış, prosesə peşəkar memarlar, restavratorlar və mütəxəssislər cəlb edilmişdir.
Bərpa işləri zamanı əsas məqsəd məscidin tarixi-memarlıq orijinallığının qorunması olmuşdur. Daş hörgülər, minarələrin bəzəkləri və daxili memarlıq elementləri ilkin formasına uyğun şəkildə bərpa edilmiş, konstruktiv dayanıqlıq təmin olunmuşdur. Restavrasiya prosesi həm maddi-mədəni irsin qorunması, həm də Qarabağ bölgəsinin ümumi dirçəlişinin tərkib hissəsi kimi qiymətləndirilir.
Gövhər Ağa məscidi yenidən fəaliyyət göstərir və Şuşa şəhərinin dini, mədəni və turizm həyatında mühüm rol oynayır. Məscid həm ibadət yeri, həm də yerli və xarici turistlər üçün ziyarət obyekti kimi istifadə olunur. Abidə ilə bağlı foto və arxiv materialları ictimaiyyətə təqdim edilir, elmi tədqiqatlara cəlb olunur.
Eyni zamanda, Şuşa şəhərinin UNESCO-nun Dünya İrsi siyahısına daxil edilməsi istiqamətində aparılan işlərdə Gövhər Ağa məscidi əsas mədəni irs nümunələrindən biri kimi nəzərdən keçirilir.
11:30 14.01.2026
Oxunuş sayı: 1409
