Səhnəni düşüncəyə çevirən rejissor – Tofiq Kazımov
Azərbaycan teatr sənətində lirik-psixoloji istiqamətin banisi kimi tanınan Tofiq Kazımov XX əsr milli teatr tarixində silinməz iz qoymuş sənətkarlardandır. Onun adı təkcə uğurlu tamaşalarla deyil, həm də teatr düşüncəsinə gətirdiyi yeniliklərlə yadda qalıb. Rejissor, aktyor, dramaturq və pedaqoq kimi çoxşaxəli fəaliyyəti Tofiq Kazımovu milli mədəniyyətimizin aparıcı simalarından birinə çevirib.
Tofiq Kazımov 14 yanvar 1923-cü ildə Bakıda anadan olub. Belə ki, o, teatr mühitində formalaşmış bir ailədə böyüyüb. Atası, görkəmli şair və ictimai xadim Səməd Mənsur dövrünün mədəni-maarif cəmiyyətlərində fəal iştirak edib və teatr prosesinə yaxından bağlı olub. Bu mühit gələcək rejissorun dünyagörüşünün formalaşmasında mühüm rol oynayıb. Tofiq Kazımov ilk təhsilini Bakıda alıb, daha sonra teatr məktəbini bitirib.
Gənc yaşlarında Böyük Vətən müharibəsində iştirak edən Tofiq Kazımov döyüşlər zamanı yaralanıb və 1943-cü ildə Bakıya qayıdıb. Müharibədən sonra Gənc Tamaşaçılar Teatrında aktyor kimi fəaliyyətə başlayıb. Əyyub Abbasovun “Məlik Məmməd” və Abdulla Şaiqin “Ana” əsərlərində oynadığı rollar onun səhnə təcrübəsinin əsasını təşkil edib.
Peşəkar teatr təhsilini Moskvada alan Tofiq Kazımov Ümumittifaq Teatr Sənəti İnstitutunda rejissorluq ixtisası üzrə oxuyub. Tələbəlik illərində belə səhnə quruluşları ilə diqqət çəkib. Təhsilini başa vurduqdan sonra Akademik Milli Dram Teatrında fəaliyyətə başlayıb və qısa müddətdə özünəməxsus rejissor üslubu ilə seçilib. 1964-cü ildə bu teatrın baş rejissoru təyin olunması onun yaradıcılığında yeni mərhələnin başlanğıcı olub.
Tofiq Kazımovun quruluş verdiyi tamaşalar teatrda yenilikçi yanaşma ilə fərqlənib. O, səhnə tərtibatında sadəliyə üstünlük verir, artıq dekorlardan imtina edərək əsas diqqəti aktyorun daxili psixoloji vəziyyətinə yönəldirdi. Rejissor üçün səhnə yalnız hadisələrin göstərildiyi məkan deyil, ideyanın və emosiyanın daşıyıcısı idi. Bu yanaşma onun tamaşalarında lirik-psixoloji xəttin güclənməsinə səbəb olub.
“Sən həmişə mənimləsən” tamaşası Tofiq Kazımov yaradıcılığında xüsusi yer tutur. Məhz bu səhnə işi ilə Milli Dram Teatrında lirik-psixoloji janrın əsasları qoyulub. Rejissor klassik və müasir dramaturgiyaya cəsarətli yanaşır, əsərləri olduğu kimi deyil, dövrün ruhuna uyğun şəkildə səhnələşdirirdi. Şekspirin “Hamlet”, “Antoni və Kleopatra”, “Fırtına” əsərlərinə verdiyi quruluşlar bunun bariz nümunəsidir.
Tofiq Kazımov həmçinin aktyor seçimində mövcud stereotipləri dağıdıb. Uzun illər gənc obrazların yaşlı aktyorlara tapşırılması ənənəsinə son qoyaraq, gənc rolları gənc ifaçılara həvalə edib. Bu addım Azərbaycan teatrında yeni aktyor nəslinin formalaşmasına güclü təkan verib. Amaliya Pənahova və Həsən Turabov kimi sənətkarların parlamasında onun rolu danılmazdır.
Rejissorun tamaşalarında musiqi, mizan və improvizə xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı. Obraz üçün yazılmış mahnıların aktyor tərəfindən səhnədə ifa edilməsi tamaşaya təbiilik və emosional dərinlik qatırdı. Tofiq Kazımov epik teatr elementlərindən istifadə edərək “özgələşmə effekti”nin milli modelini formalaşdırmağa nail olub.
Teatr fəaliyyəti ilə yanaşı, Tofiq Kazımov uzun illər Teatr İnstitutunda pedaqoji fəaliyyət göstərib, gənc rejissor və aktyorların yetişməsində mühüm rol oynayıb. O, teatr sənətinə dair monoqrafiyalar yazıb, mətbuatda resenziya və məqalələrlə çıxış edib, dramaturq kimi də fəaliyyət göstərib.
Sənət yolunda qazandığı uğurlara görə Tofiq Kazımov iki dəfə Dövlət mükafatına layiq görülüb, “Əməkdar incəsənət xadimi” və “Xalq artisti” fəxri adlarını alıb. 1980-ci ildə faciəli şəkildə vəfat edən sənətkar Bakıda II Fəxri Xiyabanda dəfn olunub.
Bu gün Tofiq Kazımovun adı Azərbaycan teatr tarixində yenilik, cəsarət və yaradıcı axtarış rəmzi kimi yaşayır. Onun qoyduğu irs hələ də səhnələrdə, aktyor məktəbində və teatr düşüncəsində öz təsirini qoruyub saxlayır.
Fatimə Məmmədova
12:19 14.01.2026
Oxunuş sayı: 1326
