Qarakənd faciəsi: Azərbaycanın tarixinin qanlı səhifəsi
1991-ci il noyabrın 20-də Azərbaycanın müstəqillik tarixində ən ağır və müəmmalı hadisələrdən biri baş verdi. Xocavənd rayonunun Qarakənd kəndi yaxınlığında Azərbaycanın dövlət və hökumət nümayəndələrini, hüquq-mühafizə orqanlarının rəhbərlərini, jurnalistləri və beynəlxalq müşahidəçiləri daşıyan Mi-8 helikopteri havada vurularaq yerə düşdü. Göyərtədə olan 22 nəfərin hamısı həyatını itirdi.
Bu hadisə yalnız bir helikopterin məhv edilməsi və 22 insanın faciəli ölümü deyildi. Azərbaycan dövlətçiliyinin formalaşmasının son dərəcə mürəkkəb mərhələsində ölkənin mühüm siyasi, inzibati və hüquqi fiqurlarının eyni anda itirilməsi demək idi. Qarakənd səmasında baş verənlər Azərbaycanın Qarabağ münaqişəsinin ilk illərində üzləşdiyi təhlükələrin, siyasi qeyri-sabitliyin və münaqişənin dərinləşməsinin ən ağır simvollarından birinə çevrildi.
Faciəyə aparan tarixi şərait: Qarabağda vəziyyət nə üçün gərginləşmişdi?
Qarakənd faciəsini anlamaq üçün 1991-ci ilin noyabrında Azərbaycanda və Qarabağda mövcud olan siyasi-hərbi vəziyyətə nəzər salmaq vacibdir.
Həmin dövr Azərbaycan üçün son dərəcə mürəkkəb mərhələ idi. Ölkə dövlət müstəqilliyini yenicə bərpa etmişdi. 1991-ci il oktyabrın 18-də Dövlət Müstəqilliyi haqqında Konstitusiya Aktı qəbul edilmiş, lakin sovet imperiyasının dağılması prosesi hələ başa çatmamışdı. Mərkəzi hakimiyyətin zəifləməsi, regionda baş verən silahlı toqquşmalar və Qarabağ ətrafında artan qarşıdurmalar vəziyyəti daha da çətinləşdirirdi.
1991-ci ilin payızında Xocavənd və Hadrut istiqamətində vəziyyət xüsusilə gərginləşmişdi. Azərbaycanlıların yaşadığı kəndlərə hücumlar, əhalinin yaşayış yerlərini tərk etməsi və yolların təhlükəli vəziyyətə düşməsi bölgədə ciddi humanitar və təhlükəsizlik problemi yaratmışdı.
Sentyabr ayında Rusiya və Qazaxıstanın vasitəçiliyi ilə Azərbaycan və Ermənistan arasında münaqişənin dayandırılması istiqamətində danışıqlar aparılmışdı. Sentyabrın 23-də Jeleznovodskda keçirilən görüşlərdə tərəflər arasında sülhün təmin olunması, silahlı qarşıdurmanın dayandırılması və bölgədə sabitliyin bərpası məsələləri müzakirə edilmişdi.
Lakin diplomatik təşəbbüslərə baxmayaraq, Qarabağda silahlı toqquşmalar davam edirdi. Noyabrın ortalarında Xocavənd istiqamətində vəziyyət daha da ağırlaşdı. Noyabrın 19-da Xocavənd kəndinin ələ keçirilməsi və sakinlərin Ağdama üz tutması bölgədəki gərginliyin miqyasını göstərirdi.
Məhz belə bir şəraitdə Azərbaycan rəhbərliyi bölgədə baş verənləri yerində araşdırmaq və əhali ilə görüşmək qərarına gəldi. Bu məqsədlə dövlət və hökumət nümayəndələrindən ibarət heyət Ağdama göndərildi.
Ağdamdan Qarabağa yola düşən nümayəndə heyəti
1991-ci il noyabrın 20-də səhər saatlarında dövlət katibi Tofiq İsmayılovun rəhbərlik etdiyi nümayəndə heyəti Ağdama gəldi. Heyətin əsas məqsədi Qarabağda baş verən hadisələri yerində öyrənmək, kəndlərdən didərgin düşmüş insanlarla görüşmək, təhlükəsizlik vəziyyətini qiymətləndirmək və bölgədəki problemlərlə bağlı müvafiq tədbirləri müzakirə etmək idi.
Nümayəndə heyətinin tərkibində Azərbaycanın yüksək vəzifəli dövlət rəsmiləri, hüquq-mühafizə orqanlarının rəhbərləri, deputatlar və media nümayəndələri vardı. Həmçinin Rusiya və Qazaxıstandan olan müşahidəçilər də səfərdə iştirak edirdilər.
Ağdamda məcburi köçkünlərlə görüş keçirildikdən sonra heyət Xocavənd istiqamətində hərəkət etmək üçün Ağdam hava limanına yollandı. Quru yolların təhlükəli olması və bölgədəki hərbi vəziyyət səbəbindən səfərin helikopterlə davam etdirilməsi qərara alınmışdı.
Nümayəndə heyətini daşıyan Mi-8 tipli, N72 bort nömrəli helikopter havaya qalxdı. Həmin uçuş Azərbaycanın yaxın tarixində ən ağır faciələrdən birinə çevriləcəkdi.
Prezident Kitabxanasının tarixi materialında qeyd olunur ki, nümayəndə heyətinin tərkibi ilə bağlı siyahı noyabrın 19-da bir neçə dəfə dəyişdirilmiş, son variant Prezident Ayaz Mütəllibov tərəfindən saat 23:00-da təsdiqlənmişdi.
20 noyabr saat 14:42 – Qarakənd səmasında baş verənlər
Noyabrın 20-də Ağdamdan havaya qalxan Mi-8 helikopterinin uçuşu zamanı onunla radio əlaqəsi kəsildi. Prezident Kitabxanasının məlumatına görə, saat 14:05-də helikopterin rabitə əlaqəsi ilə bağlı problem qeydə alınmış, ilkin məlumat Xocavənd istiqamətinə ötürülmüşdü.
Hesablamalara əsasən, təxminən 300 metr yüksəklikdə uçan helikopter saat 14:42-də Qarakənd kəndi yaxınlığında vurulub.
Helikopterin yerə düşməsi nəticəsində göyərtədə olan 22 nəfərin hamısı həlak oldu. Onların arasında Azərbaycanın dövlət katibi, baş prokuroru, dövlət müşaviri, baş nazirin müavini, deputatlar, digər dövlət rəsmiləri, jurnalistlər və beynəlxalq müşahidəçilər vardı.
İlkin məlumatlarda helikopterin dumana düşərək qayaya çırpılması ehtimalı da səsləndirilmişdi. Lakin sonrakı araşdırmalarda helikopterin gövdəsində və qanadlarında atəş izlərinin olduğu, hadisənin sadəcə aviasiya qəzası kimi qiymətləndirilməsinə əsas verməyən faktların mövcudluğu barədə məlumatlar yayıldı.
Beləliklə, hadisə Azərbaycanın rəsmi mövqeyində Ermənistan silahlı birləşmələrinin həyata keçirdiyi hücum kimi qiymətləndirildi.
Faciənin qurbanları: Azərbaycan hansı şəxsiyyətlərini itirdi?
Qarakənd faciəsinin ən ağır tərəflərindən biri Azərbaycanın dövlət idarəçiliyində, hüquq sistemində, siyasətində və jurnalistikasında mühüm yer tutan şəxslərin eyni hadisədə həyatını itirməsi idi.
Həlak olanlar arasında aşağıdakı şəxslər xüsusi qeyd olunur:
* Tofiq İsmayılov – Azərbaycanın dövlət katibi;
* İsmət Qayıbov – Azərbaycanın baş prokuroru;
* Məhəmməd Əsədov – dövlət müşaviri, keçmiş daxili işlər naziri;
* Zülfi Hacıyev – Azərbaycan Respublikası Baş nazirinin müavini;
* Vaqif Cəfərov – keçmiş SSRİ xalq deputatı;
* Vəli Məmmədov – keçmiş SSRİ xalq deputatı;
* Osman Mirzəyev – Prezident Aparatının şöbə müdiri, tanınmış jurnalist;
* Qurban Namazəliyev – meliorasiya və su təsərrüfatı nazirinin birinci müavini;
* Rafiq Məmmədov – dövlət katibinin köməkçisi;
* Alı Mustafayev – tanınmış telejurnalist;
* Fəxrəddin Şahbazov – Azərbaycan televiziyasının videooperatoru;
* Arif Hüseynzadə – Azərbaycan televiziyasının əməkdaşı.
Həmçinin Qazaxıstanın daxili işlər nazirinin müavini Sanlal Serikov, Rusiya və keçmiş SSRİ-nin digər hərbi və hüquq-mühafizə orqanlarının nümayəndələri, eləcə də helikopterin üç ekipaj üzvü faciənin qurbanları arasında idi.
Ümumilikdə 22 nəfərin həyatına son qoyan bu hadisə Azərbaycanın dövlət və ictimai həyatına ağır zərbə vurdu.
Jurnalistikanın qanlı itkisi: Alı Mustafayev və Osman Mirzəyev
Qarakənd faciəsi Azərbaycan jurnalistikası üçün də əvəzolunmaz itkilərlə yadda qaldı.
Həmin gün helikopterdə olan jurnalistlər arasında Alı Mustafayev, Osman Mirzəyev, Fəxrəddin Şahbazov və Arif Hüseynzadə vardı. Onlar Qarabağda baş verən hadisələri işıqlandırmaq, müharibənin reallıqlarını ictimaiyyətə çatdırmaq və tarixi prosesləri sənədləşdirmək üçün fəaliyyət göstərən media nümayəndələri idi.
Alı Mustafayev Azərbaycan televiziyasının tanınmış jurnalistlərindən biri idi. O, müharibə bölgəsindən hazırladığı reportajlarla, hadisələri operativ şəkildə ictimaiyyətə çatdırması ilə tanınırdı. Onun fəaliyyəti Azərbaycan televiziyasında hərbi jurnalistikanın formalaşdığı mürəkkəb dövrə təsadüf edirdi.
Osman Mirzəyev isə həm jurnalist, həm publisist, həm də dövlət idarəçiliyində çalışan şəxs kimi tanınırdı. O, Azərbaycan mətbuatında özünəməxsus üslubu və ictimai-siyasi mövzulara münasibəti ilə seçilirdi.
Fəxrəddin Şahbazov və Arif Hüseynzadə də televiziya çəkilişlərinin həyata keçirilməsində iştirak edən media əməkdaşları idi.
Onların ölümü Azərbaycan jurnalistikasının inkişafında ağır itki olmaqla yanaşı, müharibə şəraitində həqiqətləri lentə almağın və ictimaiyyətə çatdırmağın nə qədər təhlükəli olduğunu bir daha göstərdi.
Qarakənd faciəsi Azərbaycan mediasının yaddaşında təkcə peşəkar jurnalistlərin itkisi kimi deyil, həm də müharibə həqiqətlərini sənədləşdirən insanların həyatına son qoyulması kimi qaldı.
Hadisədən sonra: Məlumatlar niyə gec yayıldı?
Qarakənd faciəsi ilə bağlı diqqət çəkən məqamlardan biri hadisənin baş verməsi ilə onun Azərbaycan rəhbərliyinə çatdırılması arasındakı zaman fərqidir.
Prezident Kitabxanasının məlumatına görə, helikopterin vurulması barədə ilk xəbərlərdən biri saat 15:30-da Xankəndidən yayımlanan ermənidilli radio-televiziya verilişində səsləndirilib. İrəvan radiosu saat 16:15-də hadisə barədə məlumat yayıb. Tehran radiosu saat 16:40-da, Moskva radiosu isə saat 17:00-da bu barədə xəbər verib.
Azərbaycan Prezident Aparatına faciə haqqında ilkin məlumatın saat 19:55-də çatdığı bildirilir.
Bu zaman fərqi hadisənin informasiya baxımından da nə qədər mürəkkəb şəraitdə baş verdiyini göstərir. Hadisə ilə bağlı ilk məlumatların müxtəlif mənbələrdə fərqli formada təqdim edilməsi, helikopterin qəzaya uğraması və ya vurulması məsələsi ətrafında yaranan ziddiyyətlər ictimaiyyətin hadisənin əsl mahiyyəti barədə məlumat əldə etməsini çətinləşdirirdi.
İstintaq, sübutlar və cavabsız qalan suallar
Qarakənd faciəsi ilə bağlı hadisənin ertəsi günü Hərbi Qarnizon Prokurorluğu tərəfindən cinayət işi açılıb. Sonradan işin araşdırılması Respublika Prokurorluğuna həvalə edilib.
İstintaq prosesində helikopterin qalıqları, gövdəsindəki zədələr, hadisə yerində aşkar edilmiş izlər və uçuş zamanı baş verənlər araşdırma predmetinə çevrilib.
Hadisə ilə bağlı mühüm məsələlərdən biri də helikopterin uçuş məlumatlarını qeydə alan qurğu – bort registratoru, başqa sözlə, qara qutu idi. Araşdırma materiallarında qara qutunun hadisə yerindən götürülməsi, sonradan istintaq orqanlarına təqdim edilməsi və Moskvada açılması barədə məlumatlar yer alır. Lakin lentin yüksək temperatur nəticəsində zədələndiyi və məlumatların oxunmasının mümkün olmadığı bildirilir.
Top-center nəşrində dərc olunan araşdırmada hadisə yerində ilkin baxış keçirən şəxslərin ifadələri, helikopterin gövdəsindəki güllə izləri, şahidlərin söylədikləri və istintaqın qarşılaşdığı çətinliklər ətraflı təsvir olunur.
Araşdırmada SSRİ Daxili İşlər Nazirliyinin Daxili Qoşunlarının komandanı general-leytenant Vasili Savinin hadisə yerindəki izlər və helikopterin gövdəsindəki dəliklərlə bağlı yekun nəticəyə gəlmək üçün ballistik ekspertizanın vacibliyini vurğuladığı da qeyd edilir.
Bununla belə, istintaqın qarşısında ciddi maneələr vardı. Hadisənin baş verdiyi əraziyə nəzarət imkanlarının məhdudluğu, şahid ifadələrindəki ziddiyyətlər və sübutların tam şəkildə qorunması ilə bağlı problemlər araşdırmanın nəticələnməsini çətinləşdirmişdi.
Beləliklə, faciənin baş verməsindən uzun illər keçməsinə baxmayaraq, hadisənin bütün təfərrüatları və konkret icraçıların məsuliyyəti ilə bağlı məsələlər açıq qalır. Azərbaycanın rəsmi mövqeyi hadisəni silahlı hücum və terror aktı kimi qiymətləndirsə də, bu hadisə üzrə müstəqil və yekun məhkəmə qərarı ilə bütün məsul şəxslərin müəyyən edildiyini söyləmək mümkün deyil.
Qarakənd faciəsinin siyasi və tarixi nəticələri
Qarakənd faciəsi baş verdiyi dövrün siyasi reallıqları nəzərə alınmaqla qiymətləndirilməlidir. Azərbaycan müstəqilliyini yenicə bərpa etmiş, dövlət institutları formalaşma mərhələsində idi. Ölkənin Qarabağda baş verən proseslərə müdaxilə imkanları məhdudlaşır, təhlükəsizlik strukturları isə mürəkkəb şəraitdə fəaliyyət göstərirdi.
Bir helikopterdə dövlət idarəçiliyinin müxtəlif istiqamətlərini təmsil edən şəxslərin həlak olması dövlətin siyasi və institusional potensialına ağır zərbə idi. Dövlət katibi, baş prokuror, dövlət müşaviri, baş nazirin müavini və digər yüksək vəzifəli şəxslərin eyni vaxtda itirilməsi idarəçilik sistemində ciddi boşluqlar yaratmışdı.
Digər tərəfdən, faciə Qarabağ münaqişəsinin beynəlxalq müstəvidə həlli üçün aparılan diplomatik təşəbbüslərin də mürəkkəb şəraitdə olduğunu göstərirdi. Azərbaycanın Xarici İşlər Nazirliyinin tarixi xronologiyasında Qarakənd hadisəsinin 1991-ci ilin sentyabrında Jeleznovodskda başlanmış sülh təşəbbüslərinə ciddi zərbə vurduğu qeyd edilir.
Bu baxımdan Qarakənd faciəsi yalnız hərbi və ya aviasiya hadisəsi kimi deyil, Azərbaycanın müstəqilliyinin ilk illərində dövlətçilik tarixində baş vermiş mühüm siyasi hadisə kimi də araşdırılmalıdır.
Qarakənd səmasında yarımçıq qalan tarix
20 noyabr 1991-ci il Azərbaycan tarixində təkcə 22 insanın həyatını itirdiyi gün deyil. Bu tarix müstəqilliyin ilk illərində ölkənin üzləşdiyi siyasi, hərbi və təhlükəsizlik problemlərinin nə qədər ağır olduğunu nümayiş etdirən hadisələrdən biridir.
Qarakənd faciəsinin qurbanları arasında dövlətin idarə olunmasında, hüquq sisteminin formalaşmasında, ölkənin təhlükəsizliyinin təmin edilməsində və ictimai fikrin inkişafında mühüm rol oynayan şəxslər vardı. Onlar Qarabağda baş verən hadisələri yerində öyrənmək və vəziyyətə müdaxilə etmək məqsədilə yola çıxmışdılar. Lakin bu səfər onların son səfərinə çevrildi.
Aradan onilliklər keçsə də, Qarakənd faciəsi Azərbaycan xalqının tarixi yaddaşında yaşayır. Hadisənin bütün təfərrüatlarının araşdırılması, tarixi sənədlərin qorunması, şahid ifadələrinin toplanması və qurbanların xatirəsinin yaşadılması gələcək nəsillər üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Qarakənd faciəsi bir daha göstərir ki, dövlət müstəqilliyi yalnız siyasi bəyanatlarla deyil, həm də ağır sınaqlar, itkilər və fədakarlıqlar hesabına qorunur. 20 noyabr isə bu mübarizənin ən ağrılı səhifələrindən biri kimi Azərbaycan tarixində öz yerini tutub.
Ayhan
00:01 20.11.2026
Oxunuş sayı: 43