Antarktida: Yer kürəsinin ən sirli, soyuq və yaşayış olmayan qitəsi
Yer kürəsində elə bir ərazi var ki, burada temperatur mənfi 80 dərəcədən aşağı düşür, güclü küləklər saatda yüz kilometrlərlə sürətlə əsir, torpağın böyük hissəsi qalın buz təbəqəsi altında gizlənir. Bu ərazi Antarktidadır. Planetimizin ən cənubunda yerləşən və dünyanın ən soyuq qitəsi hesab edilən Antarktida həm təbiətinin sərtliyi, həm də elmi baxımdan əhəmiyyəti ilə diqqət çəkir.
Antarktida Yer kürəsinin digər qitələrindən bir çox xüsusiyyətlərinə görə fərqlənir. Burada daimi yerli əhali, adi şəhərlər, kəndlər və ənənəvi iqtisadi həyat yoxdur. Qitənin ərazisi əsasən buzla örtülüdür və insan fəaliyyəti daha çox elmi tədqiqat stansiyaları ilə məhdudlaşır. Buna baxmayaraq, Antarktida dünya iqliminin tənzimlənməsində, okeanların həyatında və planetin gələcəyinin öyrənilməsində mühüm rol oynayır.
Antarktida harada yerləşir və ərazisi nə qədərdir?
Antarktida Cənub yarımkürəsində, Cənub qütbü ətrafında yerləşir. Qitənin sahəsi təxminən 14 milyon kvadratkilometrdir. Bu göstərici onu Asiya, Afrika və Şimali Amerikadan sonra dünyanın ən böyük qitələrindən biri edir. Antarktida Avstraliyadan xeyli böyükdür və Avropanın sahəsindən təxminən bir neçə dəfə genişdir.
Qitə Atlantik, Hind və Sakit okeanların cənub hissələri ilə əhatə olunur. Onun sahillərini Cənub okeanının soyuq suları yuyur. Antarktida Cənubi Amerika, Afrika və Avstraliyadan okeanlarla ayrılır. Ən yaxın materik Cənubi Amerikadır.
Antarktida coğrafi baxımdan Şərqi və Qərbi Antarktidaya bölünür. Bu iki hissəni Transantarktika dağları ayırır. Şərqi Antarktida daha geniş və əsasən yüksək buz örtüyü ilə seçilir. Qərbi Antarktida isə geoloji quruluşuna görə daha mürəkkəbdir və onun bəzi buz təbəqələri dəniz səviyyəsindən aşağıda yerləşən süxurlar üzərində formalaşıb.
Qitənin ən diqqətçəkən coğrafi xüsusiyyətlərindən biri onun buzlaqlarının nəhəng ölçüsüdür. Antarktida Yer kürəsində mövcud olan buz ehtiyatlarının böyük əksəriyyətini özündə saxlayır. Burada planetin şirin su ehtiyatlarının təxminən 70 faizi buz şəklində toplanıb. Bu səbəbdən Antarktida təkcə bir qitə deyil, həm də dünyanın ən böyük təbii şirin su anbarı hesab olunur.
Dünyanın ən soyuq nöqtəsi
Antarktida dünyanın ən soyuq qitəsidir. Burada temperatur ilin bütün fəsillərində aşağı olsa da, xüsusilə qış aylarında hava şəraiti son dərəcə sərtləşir.
Yer kürəsində meteoroloji stansiyada qeydə alınmış ən aşağı hava temperaturu 1983-cü il iyulun 21-də Antarktidada yerləşən Rusiyanın Vostok tədqiqat stansiyasında qeydə alınıb. Həmin vaxt temperatur mənfi 89,2 dərəcəyə qədər enib. Daha sonrakı peyk müşahidələri Şərqi Antarktidanın bəzi buz səthlərində daha aşağı temperatur göstəricilərinin mümkün olduğunu ortaya qoyub. Lakin bunlar standart meteoroloji stansiya ölçmələri ilə eyni hesab edilmir.
Antarktidada fəsillər Şimal yarımkürəsindəki fəsillərin əksinədir. Şimal yarımkürəsində yay yaşanarkən, Antarktidada qış hökm sürür. Qitədə yay dekabrdan fevrala, qış isə iyundan avqusta qədər davam edir.
Qış aylarında bəzi ərazilərdə Günəş həftələrlə, hətta aylarla üfüqə qalxmır. Yayda isə əksinə, Cənub qütbü ətrafında Günəş uzun müddət batmır. Bu hadisə qütb gecəsi və qütb gündüzü adlanır.
Antarktidanın soyuqluğunun əsas səbəblərindən biri onun coğrafi mövqeyi və yüksəkliyidir. Qitənin böyük hissəsi dəniz səviyyəsindən xeyli yüksəklikdə yerləşir. Bundan başqa, buz səthi Günəş şüalarının böyük hissəsini geri əks etdirir. Bu da ərazinin istiləşməsini çətinləşdirir.
Antarktida həm də dünyanın ən küləkli ərazilərindən biridir. Burada katabatik küləklər adlanan güclü hava axınları yaranır. Soyuq və sıx hava yüksək buzlaqlardan sahillərə doğru hərəkət edərək bəzən dağıdıcı sürətə çatır.
Antarktidada həyat: Pinqvinlər, suitilər və balinalar
Antarktida ilk baxışdan tamamilə cansız bir ərazi təsiri bağışlasa da, əslində burada özünəməxsus ekosistem mövcuddur. Xüsusilə sahilboyu ərazilər və okean suları müxtəlif canlı növləri üçün yaşayış mühitidir.
Antarktidanın ən məşhur sakinləri pinqvinlərdir. Bu quşlar uça bilməsələr də, suda son dərəcə sürətlə hərəkət edə bilirlər. Onların bədən quruluşu soyuq mühitə uyğunlaşıb. Qalın piy təbəqəsi və sıx lələkləri bədən istiliyini qorumağa kömək edir.
Qitədə imperator pinqvini xüsusi diqqət çəkir. Bu növ dünyadakı ən böyük pinqvin hesab olunur. Yetkin fərdlərin boyu təxminən 1,2 metrə, çəkisi isə 40 kiloqrama çata bilər. İmperator pinqvinlərinin çoxalma prosesi də olduqca maraqlıdır. Dişi pinqvin yumurtladıqdan sonra yumurtanı erkəyə təhvil verir. Erkək pinqvin yumurtanı ayaqlarının üzərində, xüsusi dəri qatının altında saxlayaraq təxminən iki ay ərzində soyuqdan qoruyur. Bu müddətdə o, demək olar ki, qidalanmır.
Antarktida sularında müxtəlif suitilər yaşayır. Xüsusilə Veddell suitisi, krab yeyən suiti və bəbir suitisi bölgənin xarakterik canlılarıdır. Bəbir suitisi digər suitilərdən fərqli olaraq yırtıcı xüsusiyyəti ilə seçilir və pinqvinlərlə də qidalana bilir.
Bundan başqa, Antarktida ətrafındakı okeanlarda mavi balina, donqar balina və digər balina növlərinə rast gəlinir. Bu canlıların qidalanmasında kril adlanan kiçik xərçəngkimilər mühüm rol oynayır. Kril Antarktida ekosisteminin əsas qida mənbələrindən biridir. O, balinalardan tutmuş pinqvinlərə qədər çoxsaylı canlıların qida zəncirində iştirak edir.
Qitənin daxilində isə həyat daha məhduddur. Burada əsasən mikroskopik orqanizmlər, yosunlar, bakteriyalar, bəzi mamır və şibyələr mövcuddur. Ağac və iri bitkilər isə Antarktidanın sərt iqlim şəraitində inkişaf edə bilmir.
Maraqlı məqamlardan biri də odur ki, Antarktidada qütb ayıları yaşamır. Qütb ayıları Arktika bölgəsinə məxsusdur. Antarktida ilə Arktikanın qarışdırılması coğrafiyada tez-tez rast gəlinən yanlışlıqlardan biridir.
Antarktida necə kəşf edilib?
Antarktidanın mövcudluğu haqqında fərziyyələr hələ qədim dövrlərdə irəli sürülmüşdü. Coğrafiyaçılar Yer kürəsinin cənub hissəsində böyük bir quru sahəsinin mövcud ola biləcəyini düşünürdülər. Lakin uzun müddət bu ərazi haqqında dəqiq məlumat əldə etmək mümkün olmamışdı.
XVIII əsrdə britaniyalı səyyah Ceyms Kuk Cənub okeanında geniş səyahətlər həyata keçirdi. O, 1770-ci illərdə Antarktida sahillərinə yaxınlaşsa da, qitənin özünü görə bilmədi. Bununla belə, onun ekspedisiyaları cənub qütb bölgəsinin coğrafi cəhətdən öyrənilməsində mühüm mərhələ oldu.
Antarktidanın ilk dəfə kim tərəfindən görüldüyü məsələsində tarixçilər arasında müəyyən mübahisələr mövcuddur. 1820-ci ildə rus ekspedisiyasına rəhbərlik edən Fabian Bellinshauzen və Mixail Lazarevin Antarktida sahillərini görməsi barədə məlumatlar mövcuddur. Eyni dövrdə britaniyalı səyyah Edvard Bransfild və amerikalı ovçu Nataniel Palmer də bölgədə müşahidələr aparıblar.
1895-ci ildə Norveç ekspedisiyasının üzvlərindən biri olan Karsten Borxqrevink Antarktida materikinə ayaq basan ilk insanlardan biri kimi tarixə düşdü.
XX əsrin əvvəlləri Antarktida tədqiqatlarının ən maraqlı dövrlərindən biri hesab olunur. Bu dövrdə müxtəlif ölkələrin səyyahları Cənub qütbünə çatmaq üçün çətin ekspedisiyalar təşkil edirdilər.
1911-ci ildə norveçli səyyah Roald Amundsen Cənub qütbünə çatan ilk insan oldu. O, 14 dekabr 1911-ci ildə ekspedisiya üzvləri ilə birlikdə qütbə çatdı. Britaniyalı Robert Skott isə təxminən bir ay sonra, 17 yanvar 1912-ci ildə Cənub qütbünə çatdı. Lakin Skott və onun yoldaşları geri qayıdarkən həyatlarını itirdilər.
Bu ekspedisiyalar Antarktida tarixində insan iradəsinin, dözümlülüyünün və kəşfiyyat həvəsinin ən yaddaqalan nümunələrindən biri hesab olunur.
Antarktidada daimi yaşayan insanlar varmı?
Antarktida dünyada yerli və daimi əhalisi olmayan yeganə qitədir. Burada heç bir ölkənin adi şəhərləri və daimi yaşayış məntəqələri mövcud deyil. Bununla belə, müxtəlif dövlətlərə məxsus elmi-tədqiqat stansiyaları fəaliyyət göstərir.
Bu stansiyalarda alimlər, mühəndislər, həkimlər, texniki işçilər və digər mütəxəssislər çalışırlar. Onlar iqlim, buzlaqlar, atmosfer, okeanlar, geologiya və canlı aləm üzrə araşdırmalar aparırlar.
Antarktidada fəaliyyət göstərən ən məşhur elmi mərkəzlərdən biri ABŞ-yə məxsus Amundsen-Skott Cənub Qütbü stansiyasıdır. Bu stansiya coğrafi Cənub qütbündə yerləşir və ilboyu fəaliyyət göstərir.
Digər mühüm stansiyalardan biri Rusiyanın Vostok stansiyasıdır. Məhz burada Yer kürəsində meteoroloji stansiyada ölçülmüş ən aşağı temperatur qeydə alınıb.
Antarktidada işləmək adi iş şəraitindən ciddi şəkildə fərqlənir. Buraya göndərilən mütəxəssislər uzun müddət ailələrindən və adi şəhər həyatından uzaqda qalmalı olurlar. Qış aylarında hava nəqliyyatının məhdudlaşması səbəbindən bəzi stansiyalarda çalışan insanlar aylarla xarici dünya ilə birbaşa əlaqə imkanlarından məhrum qala bilirlər.
Bəzi stansiyalarda tibbi yardım, rabitə, enerji təminatı və ərzaq ehtiyatları əvvəlcədən planlaşdırılır. Çünki sərt hava şəraitində təcili yardımın çatdırılması olduqca çətin ola bilər.
Antarktida kimə məxsusdur?
Antarktida dünya siyasətində də özünəməxsus yer tutur. Digər qitələrdən fərqli olaraq, onun ərazisi heç bir dövlətin ümumi suverenliyində deyil.
1959-cu il dekabrın 1-də Vaşinqtonda Antarktida haqqında Müqavilə imzalanıb. Müqavilə 1961-ci ildə qüvvəyə minib. Bu sənəd qitənin gələcək istifadəsi ilə bağlı beynəlxalq hüquqi çərçivə yaradıb.
Müqavilənin əsas məqsədi Antarktidanın sülh və elmi tədqiqatlar üçün qorunmasıdır. Sənədə əsasən, qitədə hərbi xarakterli fəaliyyətlər, silah sınaqları və nüvə partlayışları qadağandır. Elmi araşdırmaların nəticələrinin və məlumatların paylaşılması da beynəlxalq əməkdaşlığın mühüm prinsiplərindən biridir.
Antarktida haqqında Müqavilə həmçinin ərazi iddiaları məsələsini xüsusi qaydada tənzimləyir. Bəzi dövlətlərin qitənin müəyyən hissələrinə dair iddiaları mövcud olsa da, müqavilə bu iddialarla bağlı yeni mübahisələrin yaranmasının qarşısını almağa yönəlib.
Hazırda Antarktida beynəlxalq elmi əməkdaşlığın ən mühüm nümunələrindən biri hesab olunur. Müxtəlif ölkələrin alimləri burada birgə tədqiqatlar aparır, əldə etdikləri məlumatları dünya elmi ictimaiyyəti ilə bölüşürlər.
Buzların altında gizlənən sirli göllər və dağlar
Antarktidanın ən maraqlı xüsusiyyətlərindən biri onun buz təbəqəsinin altında nələrin gizləndiyidir. İlk baxışdan qitə tamamilə düz və vahid buz səthindən ibarət görünsə də, buzların altında dağ silsilələri, dərin vadilər, qayalıq ərazilər və böyük su hövzələri yerləşir.
Bu göllərin ən məşhuru Vostok gölüdür. O, Şərqi Antarktidada, təxminən 4 kilometr qalınlığında buz təbəqəsinin altında yerləşir. Gölün milyonlarla il ərzində xarici mühitdən təcrid olunmuş vəziyyətdə qaldığı ehtimal edilir.
Vostok gölü alimlər üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Tədqiqatçılar burada ekstremal şəraitə uyğunlaşmış mikroorqanizmlərin mövcudluğunu araşdırırlar. Bu araşdırmalar yalnız Yer kürəsində həyatın sərhədlərini öyrənmək baxımından deyil, başqa planetlərdə həyatın mümkünlüyünü qiymətləndirmək üçün də əhəmiyyətlidir.
Antarktidanın buzları altında bütöv dağ sistemləri də mövcuddur. Qamburtsev dağları buna nümunədir. Bu dağ silsiləsi qalın buz təbəqəsinin altında yerləşdiyindən uzun müddət alimlərin diqqətini cəlb edib.
Qitənin ən yüksək zirvəsi isə Elsvort dağlarında yerləşən Vinson massividir. Onun hündürlüyü təxminən 4892 metrdir.
Antarktidada aktiv vulkanlar da var. Onların ən məşhuru Ross adasında yerləşən Erebus vulkanıdır. Bu vulkan dünyanın ən cənubda yerləşən aktiv vulkanlarından biri hesab olunur. Onun kraterində uzun müddətdir lava gölünün mövcudluğu müşahidə edilir.
Antarktida dünyanın ən quraq qitəsidir
Antarktidanın tamamilə buzla örtülü olması onun çox rütubətli ərazi olduğu təəssüratı yarada bilər. Lakin bu, doğru deyil. Antarktida dünyanın ən quraq qitəsi hesab olunur.
Qitənin daxili hissələrində yağıntıların miqdarı olduqca azdır. Bəzi ərazilərdə illik yağıntı səhralarda qeydə alınan göstəricilərdən də aşağıdır. Burada yağan qarın miqdarı çox az olsa da, minilliklər ərzində toplanaraq nəhəng buz təbəqələri yaradıb.
Antarktida həm də Yer kürəsinin ən böyük soyuq səhrası hesab edilir. Səhra anlayışı yalnız isti və qumlu ərazilərə aid deyil. Elmi baxımdan yağıntının az olması əsas meyarlardan biridir. Bu səbəbdən Antarktida səhraların ən qeyri-adi nümunələrindən biridir.
Qitənin bəzi ərazilərində Mak-Merdo Quru vadiləri adlanan bölgələr yerləşir. Burada küləklər və aşağı rütubət səbəbindən qar və buz çox azdır. Bu vadilər dünyanın ən sərt təbii mühitlərindən biri hesab olunur.
Antarktida və iqlim dəyişikliyi
Antarktida qlobal iqlim sisteminin əsas elementlərindən biridir. Qitədə baş verən dəyişikliklər yalnız Cənub yarımkürəsinə deyil, bütün dünyaya təsir göstərə bilər.
Antarktidanın buz təbəqəsi Günəş şüalarının böyük hissəsini geri əks etdirir. Bu xüsusiyyət planetin enerji balansının qorunmasına kömək edir. Buzların əriməsi nəticəsində açılan okean səthi isə daha çox Günəş enerjisini udur və əlavə istiləşməyə səbəb ola bilər.
Son onilliklərdə Antarktida buzlaqlarında ciddi dəyişikliklər müşahidə olunur. Xüsusilə Antarktida yarımadasının bəzi hissələrində istiləşmə, buz şelflərinin parçalanması və buz kütləsinin itirilməsi alimlərin diqqət mərkəzindədir.
Antarktida buzlarının əriməsi dünya okeanlarının səviyyəsinə birbaşa təsir göstərir. Qitənin quruda yerləşən buz təbəqəsinin tam əriməsi qlobal dəniz səviyyəsinin təxminən 58 metr yüksəlməsinə səbəb ola bilər. Bu, sahilboyu şəhərlər, adalar və alçaq ərazilər üçün son dərəcə ciddi təhlükə deməkdir.
Bununla belə, Antarktidada bütün buzların eyni sürətlə əridiyini söyləmək düzgün olmazdı. Qitənin müxtəlif bölgələrində fərqli proseslər gedir. Bəzi ərazilərdə buz itkisi müşahidə olunduğu halda, digər hissələrdə qar toplanması və buz kütləsinin dəyişməsi daha mürəkkəb mənzərə yaradır.
Alimlər bu prosesləri peyklər, xüsusi ölçmə cihazları və buzlaqlara yerləşdirilən tədqiqat avadanlıqları vasitəsilə izləyirlər.
Antarktida niyə alimlər üçün bu qədər vacibdir?
Antarktida təbii laboratoriya hesab olunur. Burada aparılan araşdırmalar Yer kürəsinin keçmişi, bu günü və gələcəyi haqqında mühüm məlumatlar verir.
Buz təbəqələrinin dərin qatlarında minlərlə, hətta yüz minlərlə il əvvəlki atmosferdən qalmış hava qabarcıqları mövcuddur. Alimlər buz nümunələrini araşdırmaqla keçmiş dövrlərdə atmosferdə karbon qazının və digər qazların miqdarını müəyyənləşdirə bilirlər.
Bu məlumatlar iqlim dəyişikliyinin uzunmüddətli tarixini öyrənmək üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Antarktidada ozon təbəqəsi ilə bağlı araşdırmalar da xüsusi yer tutur. 1985-ci ildə Britaniya Antarktika Tədqiqatı alimləri Antarktida üzərində ozon qatının ciddi şəkildə nazildiyini aşkar etdilər. Bu kəşf dünya ictimaiyyətində böyük rezonans doğurdu və ozon təbəqəsini dağıdan kimyəvi maddələrin məhdudlaşdırılması istiqamətində beynəlxalq tədbirlərin görülməsinə təkan verdi.
Bundan başqa, qitənin təmiz və işıq çirklənməsinin az olduğu bəzi əraziləri astronomik müşahidələr üçün əlverişlidir. Alimlər burada kosmosdan gələn siqnalları, kosmik şüaları və kainatın quruluşu ilə bağlı müxtəlif hadisələri araşdırırlar.
Antarktidada turizm mümkündürmü?
Antarktida yalnız alimlər və tədqiqatçılar üçün əlçatan ərazi deyil. Son illərdə qitəyə səyahət edən turistlərin də sayı artıb. Bununla belə, Antarktida turizmi dünyanın digər istiqamətlərindən xeyli fərqlənir.
Turistlərin böyük əksəriyyəti Cənubi Amerikanın cənubundan, xüsusilə Argentinanın Uşuaya şəhərindən yola düşür. Səyahətlər əsasən gəmi vasitəsilə həyata keçirilir. Turistlər Antarktida yarımadasının sahillərinə çataraq pinqvin koloniyalarını, buzlaqları və qeyri-adi təbiət mənzərələrini müşahidə edə bilirlər.
Belə səfərlər həm bahalı, həm də ciddi hazırlıq tələb edən səyahətlər hesab olunur. Okeanın sərt şəraiti, dəyişkən hava və aşağı temperatur turistlər üçün müəyyən risklər yaradır.
Antarktida turizmi xüsusi ekoloji qaydalarla tənzimlənir. Ziyarətçilər canlılara toxunmamalı, onların yaşayış mühitinə müdaxilə etməməli, tullantı atmamalı və təbii əraziləri çirkləndirməməlidirlər.
Qitənin ekoloji baxımdan həssas olması səbəbindən turizm fəaliyyətinin genişlənməsi də alimləri və ətraf mühitin mühafizəsi ilə məşğul olan qurumları düşündürən məsələlərdəndir.
Antarktida haqqında maraqlı faktlar
Antarktida ilə bağlı bir sıra qeyri-adi faktlar onun nə qədər fərqli qitə olduğunu göstərir.
Qitədə saat qurşaqları məsələsi digər ərazilərdən fərqlənir. Bütün saat qurşaqları coğrafi Cənub qütbündə birləşdiyindən burada fəaliyyət göstərən elmi stansiyalar adətən öz ölkələrinin və ya təchizat aldıqları bazaların vaxtından istifadə edirlər.
Antarktidada ağac yoxdur. Qitənin sərt iqlimi bitki örtüyünün inkişafına imkan vermir. Burada yalnız bəzi mamır, şibyə və yosun növləri mövcuddur.
Antarktidada təbii şəkildə yaşayan quru məməliləri yoxdur. Qitənin əsas heyvan həyatı sahilboyu ərazilərdə və okean sularında cəmləşib.
Burada meteoritlərə rast gəlmək ehtimalı da yüksəkdir. Tünd rəngli meteoritlər ağ qar və buz səthində asanlıqla seçildiyindən alimlər onları tapmaq üçün Antarktida ərazilərini xüsusi olaraq araşdırırlar.
Antarktidada şimşək və ildırım hadisələri digər qitələrlə müqayisədə çox nadirdir. Bunun əsas səbəbi atmosferdəki rütubətin azlığı və hava şəraitinin xüsusiyyətləridir.
Antarktidanın gələcəyi nə vəd edir?
Antarktida bəşəriyyət üçün yalnız uzaq və soyuq bir qitə deyil. Onun buzları, okeanları və canlı aləmi planetimizin gələcəyi ilə birbaşa əlaqəlidir. Burada baş verən dəyişikliklər dünya okeanlarının səviyyəsinə, iqlim sisteminə, hava dövranına və ekoloji tarazlığa təsir göstərə bilər.
Müasir texnologiyalar Antarktidanın daha dərindən öyrənilməsinə imkan yaratsa da, qitənin hələ də tam araşdırılmamış əraziləri mövcuddur. Buzların altında yerləşən göllər, dağ sistemləri, qədim iqlim izləri və mikroorqanizmlər elm qarşısında yeni suallar yaradır.
Antarktidanın qorunması beynəlxalq əməkdaşlıq tələb edir. Çünki bu qitənin taleyi yalnız orada elmi fəaliyyət göstərən ölkələrdən deyil, bütün bəşəriyyətin təbiətə münasibətindən asılıdır.
Bu gün Antarktida insanın təbiət qarşısındakı imkanlarının və məhdudiyyətlərinin ən aydın göründüyü məkanlardan biridir. Minilliklər ərzində buz altında qorunub saxlanılan bu qitə Yer kürəsinin keçmişinə dair məlumatları özündə daşıyır və gələcəkdə iqlimlə bağlı hansı dəyişikliklərin baş verə biləcəyini anlamaq üçün mühüm açar rolunu oynayır.
Məhəbbət Tərlanoğlu
21:23 19.11.2026
Oxunuş sayı: 45