Parisdə Azərbaycanın taleyi həll olunurdu: Cümhuriyyətin dünya dövlətlərinə qəbul etdirilməyən müstəqillik mübarizəsi
1919-cu il. Paris. Birinci Dünya müharibəsinin qalibləri dünyanın gələcək siyasi xəritəsini müəyyənləşdirirlər. Avropanın aparıcı dövlətlərinin nümayəndələri yeni sərhədləri, yeni siyasi ittifaqları və müstəqillik iddialarını müzakirə edirlər. Həmin siyasi mübarizənin mərkəzində isə gənc Azərbaycan dövlətinin nümayəndələri də var. Onların əsas məqsədi sadə görünsə də, qarşıya qoyulan vəzifə son dərəcə mürəkkəb idi: dünyanın siyasi güc mərkəzlərinə Azərbaycanın müstəqil dövlət olduğunu qəbul etdirmək.
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti 28 may 1918-ci ildə istiqlaliyyətini elan etdikdən sonra qarşısında yalnız dövlət quruculuğu və daxili siyasi sabitliyin təmin edilməsi vəzifəsi dayanmırdı. Yeni yaranmış dövlət beynəlxalq münasibətlər sistemində özünə yer tapmalı, suverenliyini böyük dövlətlərə qəbul etdirməli və gələcək təhlükəsizliyi üçün beynəlxalq təminatlar əldə etməli idi.
Bu məqsədlə 1918-ci il dekabrın 28-də Paris Sülh Konfransına göndəriləcək nümayəndə heyətinin tərkibi müəyyənləşdirildi. Heyətə Azərbaycanın tanınmış dövlət xadimi Əlimərdan bəy Topçubaşov rəhbərlik edirdi.
Lakin nümayəndə heyətinin Parisə çatması belə asan olmadı. Müharibədən sonrakı mürəkkəb beynəlxalq vəziyyət, nəqliyyat və viza problemləri diplomatik missiyanın fəaliyyətini çətinləşdirirdi. Nümayəndə heyəti yalnız 1919-cu ilin mayında Parisə çata bildi.
Azərbaycanın müstəqilliyini dünyaya kim və necə təqdim edirdi?
Əlimərdan bəy Topçubaşov və onun rəhbərlik etdiyi nümayəndə heyəti qarşılarına qoyulan vəzifəni yalnız diplomatik görüşlərlə məhdudlaşdırmırdı. Onlar Azərbaycanın siyasi, iqtisadi, coğrafi və tarixi imkanlarını beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırmağa çalışırdılar.
Nümayəndə heyətinin hazırladığı materiallarda Azərbaycanın müstəqillik hüququ, dövlətçilik ənənələri, əhalisinin milli tərkibi, iqtisadi potensialı və Xəzər hövzəsindəki strateji mövqeyi əsaslandırılırdı.
İtaliyalı tədqiqatçı Daniel Pommier Vincellinin araşdırması da bu fəaliyyətin mühüm tərəflərini üzə çıxarır. Tədqiqatçı qeyd edir ki, Topçubaşovun rəhbərlik etdiyi heyət Parisdə ictimai rəyə təsir göstərmək üçün kitablar, nəşrlər və jurnallardan istifadə edirdi. Yəni Azərbaycan nümayəndələri yalnız diplomatik kabinetlərdə deyil, beynəlxalq ictimaiyyətin düşüncəsində də ölkəmizin müstəqilliyi üçün mübarizə aparırdılar.
Bu, əslində, Azərbaycanın ilk sistemli beynəlxalq informasiya və diplomatiya fəaliyyətinin nümunələrindən biri idi.
11 yanvar 1920: Azərbaycanın müstəqilliyinə beynəlxalq səviyyədə mühüm dəstək
Uzunmüddətli diplomatik fəaliyyət öz nəticəsini verdi.
1920-ci il yanvarın 11-də Paris Sülh Konfransının Ali Şurası Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin müstəqilliyini de-fakto tanımaq barədə qərar qəbul etdi. Bu qərar Azərbaycan dövlətçiliyi tarixində mühüm diplomatik nailiyyət idi.
Lakin burada mühüm bir hüquqi məqam var: de-fakto tanınma dövlətin mövcudluğunun və hakimiyyətinin faktiki qəbul edilməsi demək idi. Bu, bütün dövlətlər tərəfindən tam hüquqi, yəni de-yure tanınma və ya Azərbaycanın təhlükəsizliyinə dair hərbi təminat demək deyildi.
Məhz buna görə də bu diplomatik uğurun ardınca yeni vəzifələr meydana çıxırdı.
Azərbaycan hökuməti beynəlxalq əlaqələri genişləndirmək, Avropa və Amerikada diplomatik nümayəndəliklər yaratmaq, Millətlər Liqasına üzv olmaq istiqamətində fəaliyyətini davam etdirirdi.
Azərbaycan Respublikası Xarici İşlər Nazirliyinin tarixi materiallarına əsasən, Cümhuriyyət dövründə Bakıda 16 xarici dövlətin diplomatik nümayəndəliyi fəaliyyət göstərirdi. Bu fakt gənc respublikanın qısa müddətdə beynəlxalq münasibətlər sistemində qazandığı mövqenin göstəricisi idi.
Bəs beynəlxalq tanınma niyə Azərbaycanın müstəqilliyini qoruya bilmədi?
Tarixin ən düşündürücü suallarından biri də budur.
Azərbaycan beynəlxalq səviyyədə mühüm diplomatik uğur əldə etmişdi. Ölkənin müstəqilliyi Parisdə tanınmış, xarici dövlətlərlə münasibətlər qurulmuş, dövlət institutları formalaşdırılmışdı. Ancaq bütün bunlar respublikanı yaxınlaşan hərbi təhlükədən xilas edə bilmədi.
1920-ci ilin yazında bolşevik Rusiyasının hərbi və siyasi təzyiqləri gücləndi. Aprelin 27-də Azərbaycan parlamentinə hakimiyyətin bolşeviklərə təhvil verilməsi barədə ultimatum təqdim olundu. Aprelin 28-də XI Qırmızı Ordu Bakıya daxil oldu və Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin müstəqilliyinə son qoyuldu.
Beləliklə, beynəlxalq səviyyədə de-fakto tanınmış, müstəqil dövlət kimi fəaliyyət göstərən Azərbaycan cəmi 23 ay sonra işğala məruz qaldı.
Burada tarixi nəticə aydındır: beynəlxalq tanınma dövlətçilik üçün mühüm siyasi və hüquqi üstünlükdür, lakin onun qorunması üçün güclü dövlət institutları, müdafiə imkanları, iqtisadi dayanıqlılıq və etibarlı beynəlxalq əlaqələr də vacibdir.
Tarixdən bu günə uzanan dövlətçilik dərsi
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin diplomatik mübarizəsi yalnız keçmişin bir səhifəsi deyil. Bu tarix müasir Azərbaycanın xarici siyasətinin və dövlət suverenliyinin əhəmiyyətini anlamaq baxımından da mühüm əhəmiyyət daşıyır.
1991-ci ildə dövlət müstəqilliyini bərpa edən Azərbaycan artıq beynəlxalq münasibətlər sistemində öz yerini möhkəmləndirmək, ərazi bütövlüyünü və suverenliyini qorumaq, milli maraqlarını təmin etmək istiqamətində yeni mərhələyə qədəm qoydu.
Cümhuriyyət qurucularının Parisdə apardığı diplomatik mübarizə ilə müasir Azərbaycanın beynəlxalq siyasəti arasında tarixi varislik mövcuddur. Hər iki dövrdə əsas məsələ Azərbaycan dövlətinin müstəqil siyasi subyekt kimi mövcudluğunun və milli maraqlarının qorunması olub.
Bu baxımdan 1919–1920-ci illərin Paris diplomatiyası bizə mühüm bir həqiqəti xatırladır: dövlətin müstəqilliyini elan etmək tarixi başlanğıcdır, onu qorumaq və beynəlxalq münasibətlər sistemində möhkəmləndirmək isə davamlı siyasi iradə, diplomatik bacarıq və milli güc tələb edən prosesdir.
Əlimərdan bəy Topçubaşov və onun silahdaşlarının Parisdə apardığı mübarizə də məhz bu baxımdan Azərbaycan tarixində xüsusi yer tutur. Onlar cəmi 23 ay mövcud olmuş respublikanın taleyindən daha böyük bir ideyanı – Azərbaycan dövlətçiliyinin yaşamaq hüququnu müdafiə edirdilər.
Ayhan
20:20 12.11.2026
Oxunuş sayı: 34
