Cənubi Qafqaz,Asiya

Üç böyük lider bir araya gəlir: Ukrayna ilə bağlı hansı qərar qəbul olunacaq?

Rusiya Prezidenti Vladimir Putin, Çin lideri Si Cinpin və ABŞ Prezidenti Donald Tramp arasında mümkün üçtərəfli görüşlə bağlı hazırlıq işlərinin aparılması beynəlxalq siyasi gündəmdə diqqət çəkən məsələlərdən birinə çevrilib. Dünyanın üç böyük gücünün liderlərini eyni masa arxasında birləşdirə biləcək belə bir görüş qlobal təhlükəsizlik sisteminə, mövcud geosiyasi qarşıdurmalara və beynəlxalq münasibətlərin gələcək istiqamətinə ciddi təsir göstərə bilər. Xüsusilə Ukrayna müharibəsi, ABŞ-Rusiya münasibətləri, Vaşinqton-Pekin rəqabəti və nüvə təhlükəsizliyi kimi məsələlərin müzakirə olunacağı ehtimal edilir.

Bəs bu görüşün əsas gündəliyini hansı məsələlər təşkil edə bilər? Liderlər arasında mümkün razılaşmalar hansısa müharibənin başa çatmasına zəmin yarada bilərmi, yoxsa bu, böyük güclərin geosiyasi maraqlarını uzlaşdırmaq cəhdindən ibarət olacaq?

Mövzu ilə bağlı Crossmedia.az-a açıqlama verən politoloq Natiq Miri qeyd edib ki, üçtərəfli görüşün baş tutub-tutmayacağı hazırda böyük sual altındadır: “Çünki müzakirə predmeti olacaq məsələlər hələ də razılaşdırılmayıb. ABŞ Prezidenti Donald Tramp bu görüşdə əsasən nüvə silahlarının məhdudlaşdırılması məsələsini müzakirə etmək istəyir. Çinin nüvə silahı arsenalı ABŞ və Rusiya ilə müqayisədə xeyli azdır. Bu baxımdan, Pekin üçün nüvə potensialını artırmaq və digər iki dövlətlə mövcud fərqi azaltmaq əsas prioritetlərdən biridir. Ona görə də Çin bu məsələnin üçtərəfli görüşün müzakirə predmetinə çevrilməsini istəmir. Çin rəhbərliyi digər məsələlərin də əvvəlcədən müzakirə olunaraq razılaşdırılmasının tərəfdarıdır. Pekin görüş zamanı hər hansı sürprizlə qarşılaşmaq və əvvəlcədən razılaşdırılmamış mövzuların müzakirəsinə başlamaq niyyətində deyil. Əgər münaqişələrin başa çatdırılması məsələsi müzakirə olunacaqsa, bu mövzu Asiya-Sakit Okean İqtisadi Əməkdaşlığı (APEC) formatının sammitindən əvvəl ciddi şəkildə müzakirə edilməli və tərəflər arasında razılaşdırılmalıdır. Əvvəllər bu görüşün dünyanın yenidən bölüşdürülməsi, təsir dairələrinin müəyyənləşdirilməsi məqsədi daşıdığı barədə fikirlər səsləndirilirdi. Lakin düşünürəm ki, bunlar sadəcə fərziyyə olaraq qalacaq. Mövcud şəraitdə dünyanın üç dövlət arasında bölüşdürülməsi real görünmür. İlk növbədə, Rusiya ABŞ və Çinlə eyni səviyyədə qlobal güc imkanlarına malik deyil”.

Politoloq qeyd edib ki, Rusiyanın nüvə arsenalında daha çox döyüş başlığı ola bilər, lakin bu amil özlüyündə onun qlobal güc statusunu müəyyən etmir: “Çünki nüvə silahı, əsasən, istifadə üçün deyil, çəkindirmə vasitəsi kimi nəzərdə tutulur. İqtisadi potensial, hərbi imkanlar, resurslar, elmi-texnoloji inkişaf baxımından Rusiya hazırda ABŞ və Çinlə müqayisədə xeyli zəif mövqedədir. Ukrayna ilə müharibə də Rusiyanın hərbi imkanlarının və ordusunun real vəziyyətinin bir sıra zəif tərəflərini üzə çıxardı. Bu səbəbdən Rusiya ilə dünyanın yenidən bölüşdürülməsi və təsir dairələrinə ayrılması siyasətini müzakirə etmək, hətta belə bir niyyət olsa belə, uğurlu nəticə verə bilməz. Çünki dünya yalnız ABŞ, Rusiya və Çindən ibarət deyil. Hazırda dünyanın ən çox əhalisinə malik və iqtisadi baxımdan getdikcə güclənən Hindistan amili var. Latın Amerikasında Braziliya kimi böyük dövlətlər, Avropa İttifaqı kimi qlobal güc mərkəzi mövcuddur. Eyni zamanda, Türkiyə və perspektivdə daha da güclənə biləcək Türk dövlətləri və təşkilatları da dünya siyasətində mühüm rol oynayır. Ona görə də üç dövlətin qəbul edəcəyi qərarlarla dünyanın taleyini müəyyənləşdirmək mümkün deyil. Belə qərarlar qəbul olunsa belə, onların yalnız kağız üzərində qalması ehtimalı yüksəkdir. Çünki digər dövlətlərin bu cür razılaşmaları qəbul etməsi və onun nəticələrini tanıması vacibdir. Düşünürəm ki, belə bir görüşün ən azı Rusiya-Ukrayna müharibəsinə müəyyən təsir göstərə biləcəyini ehtimal etmək olar. Lakin hazırkı vəziyyətdə Rusiyanın atəşkəsdən imtina etməsi və qışın yaxınlaşdığı bir vaxtda Ukrayna əhalisini çətin vəziyyətə salaraq təslim olmağa məcbur edə biləcəyinə inanması Moskvanın müharibəni başa çatdırmaq niyyətində olduğunu göstərmir. Rusiya Ukraynanın enerji və digər həyati əhəmiyyətli infrastrukturunu, ərzaq anbarlarını, istilik mərkəzlərini və yaşayış məntəqələrini intensiv şəkildə hədəfə almaqda davam edir. Ukrayna ordusu ilə cəbhədə mübarizə aparmaqla yanaşı, Rusiya uzaqmənzilli dron və ballistik raketlərlə mülki əhalini də hədəfə alır. Görünür, Moskva bu yolla Ukrayna xalqını təzyiq altında saxlamağa, əhalinin Zelenski hakimiyyətinə qarşı çıxmasına və nəticədə Rusiyanın şərtlərinin qəbul edilməsinə nail olmağa çalışır. Belə bir yanaşmanın hələ də Rusiya rəhbərliyində mövcud olduğunu düşünürəm. Ancaq hesab edirəm ki, bu strategiya nəticə verməyəcək və Ukrayna xalqının bu yolla təslim olacağı gözlənilmir”.