44 günün qəhrəmanlıq dastanı: Xalqın iradəsi, Ordunun qüdrəti və Zəfərin təntənəsi
Bəzən bir xalqın taleyinə yazılan ən böyük tarix illərin deyil, cəmi bir neçə həftənin içində yaranır. O günlərdə saatlar daha ağır keçir, xəbərlər daha böyük həyəcanla gözlənilir, hər evin işığı sanki eyni ümidlə yanır. 2020-ci ilin payızında Azərbaycan məhz belə günlər yaşadı. Qırx dörd gün ərzində cəbhədən gələn hər xəbər milyonlarla insanın qəlbində əks-səda doğurdu. Hər azad edilən kənd, hər qaldırılan bayraq uzun illərin həsrətinə verilən cavab idi. 8 Noyabr isə bu tarixə Şuşanın adı ilə yazıldı: nisgildən sevincə, ayrılıqdan qovuşmağa gedən yolun unudulmaz günü kimi.
Qarabağ həsrəti illərlə təkcə siyasi gündəmin mövzusu olmadı. O, qaçqın və məcburi köçkün ailələrinin köhnə fotoşəkillərində, ev açarlarını əziz xatirə kimi qoruyan insanların yaddaşında, uşaqlarına görmədikləri doğma kəndi danışan ata-anaların sözlərində yaşadı. Bir insan üçün ev bəzən dörd divardan daha artıqdır: həyətindəki ağac, qapısının səsi, pəncərəsindən görünən dağdır. Bu xatirələr nəsildən-nəslə ötürüldü. Ona görə də 2020-ci ildə torpaqların azad edilməsi xəbərləri yalnız xəritədə dəyişən sərhədləri deyil, insanların içində illərlə bağlı qalan bir qapının açılmasını xatırladırdı.
Sentyabrın 27-də başlayan Vətən müharibəsi Azərbaycan cəmiyyətinin yaddaşında həm böyük ümid, həm də ağır sınaq kimi qaldı. Cəbhədə əsgərlər döyüşür, arxada ailələr onların yolunu gözləyirdi. Ana oğlunun səsini eşitmək üçün telefona baxır, ata hər xəbərin içində övladından bir iz axtarırdı. Şəhərlərdə, kəndlərdə eyni sual dolaşırdı: cəbhədən nə xəbər var? Müharibənin sərt gerçəkliyi ilə Qələbə arzusu yanaşı yaşayırdı. Bu gün həmin dövrü xatırlayarkən yalnız bayraqları və sevinc səhnələrini deyil, narahat gecələri, göz yaşlarını və itkiləri də görmək lazımdır.
Azərbaycan Ordusunun irəliləyişi Cəbrayılın, Füzulinin, Zəngilanın, Qubadlının və çoxsaylı yaşayış məntəqələrinin azad edilməsi ilə yadda qaldı. Ancaq bu adların hər birinin arxasında çətin döyüş yolu vardı. Dağları aşan, səngərlərdə gecələyən, yoldaşını itirəndə belə tapşırığını davam etdirən hərbçilər üçün Vətən mücərrəd söz deyildi. Vətən onların ayaq basdığı torpaq, qoruduğu silahdaşı, uzaqda gözləyən ailəsi idi. Qəhrəmanlığın ən təsirli tərəfi də buradadır: böyük tarix çox vaxt sadə insanların fövqəladə məqamlarda göstərdiyi iradədən yaranır.
Bu 44 günün siyasi və hərbi gedişində Prezident İlham Əliyevin Ali Baş Komandan kimi fəaliyyəti xüsusi yer tutdu. Dövlət başçısı müharibə şəraitində strateji rəhbərlik, diplomatik təmaslar və ictimaiyyətin məlumatlandırılması ilə bağlı məsuliyyəti daşıyırdı. Onun xalqa müraciətləri günbəgün izlənilən hadisəyə çevrilmişdi. Yeni azad edilən yaşayış məntəqələrinin adları səsləndikcə həmin sözləri minlərlə ailə öz şəxsi taleyinə aid xəbər kimi qəbul edirdi. Prezidentin müraciətləri ilə cəbhədə baş verənlər arasında qurulan bu əlaqə müharibə günlərinin ictimai əhvali-ruhiyyəsində aydın hiss olunurdu.
İlham Əliyevin rolunu dəyərləndirərkən döyüş meydanından kənarda aparılan işi də unutmaq olmaz. Müharibə günlərində xarici media orqanlarına verdiyi müsahibələr Azərbaycanın rəsmi mövqeyinin beynəlxalq auditoriyaya çatdırılması vasitəsi idi. Hərbi əməliyyatların davam etdiyi vaxtda diplomatik danışıqlar və informasiya mübarizəsi də gedirdi. Dövlət başçısının bu sahələrdə iştirakı müharibənin yalnız səngərdə deyil, siyasi qərarlar və beynəlxalq münasibətlər müstəvisində də nəticələndiyini göstərirdi. Bununla yanaşı, həmin günlərin tarixində hər bir əsgərin əməyinin, hər bir ailənin dözümünün ayrıca yeri vardır.
Ən çox gözlənilən xəbər isə Şuşadan gəldi. Bu şəhərin adı çəkiləndə Azərbaycan yaddaşında yalnız qala divarları canlanmır. Xurşidbanu Natəvanın poetik dünyası, Üzeyir Hacıbəylinin musiqisi, muğam sədaları, dağların qoynuna sığınmış küçələr yada düşür. Şuşa mədəniyyətimizin canlı xatirəsidir. Onun azad olunması buna görə adi hərbi xəbər kimi qarşılanmadı. Sanki illərlə uzaqdan baxılan bir pəncərə yenidən açılmışdı. Şəhəri heç görməyən gənclər belə həmin gün onun adını doğma bir ünvan kimi səsləndirirdilər.
2020-ci il noyabrın 8-də Prezident İlham Əliyevin Şəhidlər xiyabanından Şuşanın azad olunduğunu elan etməsi həmin müharibənin yaddaşlarda qalan ən təsirli anlarından biri oldu. Şəhid məzarlarının yaxınlığında səslənən bu xəbər sevincə dərin bir hüzn də qatırdı. Çünki hər qələbə xəbərinin arxasında onu eşidə bilməyənlərin də taleyi vardı. Şuşanın azad edilməsi uğrunda döyüşən hərbçilərin cəsarəti, itki verən ailələrin ağrısı və xalqın qovuşmaq ümidi həmin an bir-birinə qovuşdu. Bu səhnənin emosional gücü məhz sevinc ilə kədərin eyni anda duyulmasında idi.
Noyabrın 10-da Azərbaycan, Ermənistan və Rusiya rəhbərlərinin üçtərəfli bəyanatı ilə hərbi əməliyyatlar dayandırıldı. Sənəd Ağdam, Kəlbəcər və Laçın rayonlarının Azərbaycana qaytarılmasını nəzərdə tuturdu. Prezident İlham Əliyevin bu razılaşmada iştirakı hərbi mərhələdə əldə olunan nəticələrin siyasi sənədə çevrilməsi baxımından mühüm idi. Müharibənin sonu isə onun insan talelərində açdığı yaraların dərhal sağalması demək deyildi. Qayıdış üçün yollar çəkilməli, dağıdılmış məkanlarda həyat bərpa olunmalı, minalar təmizlənməli idi. Zəfərin ardınca ağır və məsuliyyətli quruculuq dövrü başlandı.
Bu tarixin ən həssas səhifəsi şəhidlərimizin xatirəsidir. Onlar barədə danışanda rəqəmlər kifayət etmir. Hər bir adın arxasında bir ömür, yarımçıq qalan söhbət, evdə qorunan xatirə var. Kiminsə toy günü çatmadı, kiminsə övladı atasının üzünü yadda saxlayacaq qədər böyümədi. Qazilərimizin yaşadığı ağrılar və göstərdikləri dözüm də bu tarixin ayrılmaz hissəsidir. Zəfər Gününü anmaq şəhid ailələrinə ehtiram göstərmək, qazilərin qayğılarını unutmaq və müharibənin insan həyatına vurduğu izlərə həssas yanaşmaq deməkdir.
2020-ci il dekabrın 3-də Prezident İlham Əliyevin sərəncamı ilə 8 Noyabr Zəfər Günü kimi təsis olundu. Şuşanın azad edildiyi günün bu adla yaşadılması təsadüfi deyildi: xalq yaddaşında həmin tarix qovuşmağın, iradənin və fədakarlığın simvoluna çevrilmişdi. İndi hər il 8 Noyabr gələndə bir tərəfdən qələbənin sevinci xatırlanır, digər tərəfdən onun qiyməti barədə düşünülür. Yaddaşın mənası yalnız keçmişi ucaldatmaq deyil; yaşanmış hadisələrdən gələcək üçün məsuliyyət duymaqdır.
Bu gün Qarabağda yenidən qurulan yollar, evlər və məktəblər həmin məsuliyyətin görünən tərəfidir. Bir vaxtlar doğma yurdlarını yalnız yuxularında görən insanların geri qayıtması azadlığın gündəlik həyatdakı mənasını açır. Yenidən açılan qapı, məktəbə gedən uşaq, həyətində ağac əkən ailə bəzən ən təntənəli nitqdən daha çox şey danışır. Müharibənin nəticəsi yalnız keçmişin bir hesabının bağlanması ilə ölçülmür; onun uzunmüddətli mənası insanların təhlükəsiz və ləyaqətli həyat qurmaq imkanında görünür.
Qırx dörd günün qəhrəmanlıq dastanı xalqın iradəsindən, Ordunun cəsarətindən və dövlət rəhbərliyinin qəbul etdiyi qərarlardan hörülmüş bir tarixdir. Bu tarixdə Prezident İlham Əliyevin Ali Baş Komandan kimi siyasi və strateji fəaliyyəti mühüm yer tutur; əsgər və zabitlərimizin fədakarlığı isə onun ən ağır yükünü daşıyan insan talelərində yaşayır. 8 Noyabr bizə qürurla yanaşı, böyük bir borcu da xatırladır: şəhidlərin xatirəsini qorumaq, qayıdan yurdların həyatını bərpa etmək və gələcək nəsillərin müharibəni yalnız tarix kitablarından tanıyacağı bir sülhə çalışmaq. Şuşanın azad olunduğu günün ən dərin mənası bəlkə də budur: uzun həsrətdən sonra doğma yurda aparan yolun yenidən açılması.
Dosent Azad Qurbanov
Qərbi Azərbaycan İcması Ziyalılar Şurasının üzvü
10:34 07.11.2026
Oxunuş sayı: 114
