Rusiyanın yeni “Neoimperialist doktrina”sı - Moskva özündən yeni “qırmızı xətt” uydurur

Rusiya Dövlət Duması xaricdə həbs edilən və ya cinayət təqibinə məruz qalan Rusiya vətəndaşlarının müdafiəsi məqsədilə Silahlı Qüvvələrdən istifadəyə icazə verən qanun layihəsini qəbul edib.

 Qanuna əsasən, Rusiya prezidenti lazım hesab etdiyi halda ölkə xaricində Rusiya vətəndaşlarının “müdafiəsi” üçün hərbi bölmələrin cəlb olunması barədə qərar verə biləcək. 

Layihədə həmçinin qeyd olunur ki, xarici dövlətlərin məhkəmələri tərəfindən Rusiya vətəndaşlarına qarşı həyata keçirilən həbs, cinayət təqibi və digər hüquqi tədbirlər zamanı dövlət qurumları prezidentin qərarı ilə xüsusi müdafiə tədbirləri görəcək. 

Qanun Prezident Vladimir Putin tərəfindən imzalanacağı təqdirdə dərc olunduqdan 10 gün sonra qüvvəyə minəcək.

Bu qanun ilk baxışda “vətəndaşların müdafiəsi” kimi təqdim olunsa da, əslində beynəlxalq hüquq və dövlətlərin suverenliyi baxımından ciddi narahatlıq doğuran təşəbbüsdür. 

Çünki burada artıq söhbət diplomatik və hüquqi müdafiədən yox, birbaşa hərbi güc faktorunun hüquqi proseslərə daxil edilməsindən gedir. Bu isə faktiki olaraq başqa dövlətlərin daxili işlərinə müdaxilə üçün hüquqi əsas yaratmaq cəhdi kimi qiymətləndirilə bilər.

Ən təhlükəli məqam ondan ibarətdir ki, gələcəkdə hər hansı ölkədə bir Rusiya vətəndaşının həbsi və ya cinayət məsuliyyətinə cəlb olunması Moskva tərəfindən siyasi və hətta təhlükəsizlik məsələsi kimi təqdim edilə bilər. 

Bu da xüsusilə, MDB və postsovet məkanında yerləşən ölkələr üçün əlavə təzyiq mexanizmi anlamına gəlir. Məsələn, nəzəri baxımdan Azərbaycanda hər hansı Rusiya vətəndaşı qanun pozuntusuna görə saxlanılarsa, Moskva bunu “Rusiya vətəndaşlarına qarşı təqib” adı altında siyasi alətə çevirə bilər.

Təbii ki, bu o demək deyil ki, Rusiya dərhal hansısa ölkəyə hərbi müdaxilə edəcək. Amma problemin mahiyyəti ondadır ki, belə bir ehtimal ilk dəfə qanun səviyyəsində legitimləşdirilməyə çalışılır. 

Normal beynəlxalq praktikada xaricdə saxlanılan vətəndaşların müdafiəsi konsulluq xidməti, diplomatik danışıqlar və beynəlxalq hüquq mexanizmləri ilə həyata keçirilir. Ordunun bu prosesə daxil edilməsi isə hüquqi yox, daha çox geosiyasi və təzyiq xarakterli mesaj kimi görünür.

Bu baxımdan, qanun bir çox ekspert tərəfindən “təzyiq aləti”, “siyasi blef” və “hərbi şantaj elementi” kimi qiymətləndirilir.

 Çünki müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində bir dövlətin öz vətəndaşını bəhanə edərək başqa ölkələrin hüquqi proseslərinə hərbi güc vasitəsilə təsir göstərməyə çalışması ciddi gərginlik və qarşıdurma riski yarada bilər.

Crossmedia.az mövzu ilə bağlı araşdırma aparıb:

Milli Məclisin deputatı Elçin Mirzəbəyli:

 “Rusiyanın Dövlət Dumasının qəbul etdiyi bu qanun layihəsi təkcə texniki xarakterli dəyişiklik deyil. Bu, Kremlin son illərdə formalaşdırdığı “ekstraterritorial müdaxilə doktrinası”nın yeni mərhələsidir və mahiyyət etibarilə beynəlxalq hüququn əsas prinsiplərinə açıq meydan oxuma kimi qiymətləndirilə bilər.

 Burada əsas məqsəd “Rusiya vətəndaşlarının müdafiəsi” deyil, şübhəsiz, əsas məqsəd Kremlin istənilən coğrafiyada hərbi müdaxilə üçün siyasi-hüquqi bəhanə yaratmaq cəhdidir.

Qəbul edilən dəyişiklik Putinə xaricdə “təqib olunan”, “həbs edilən”, yaxud “qanunsuz saxlanılan” kimi daxili və beynəlxalq ictimai rəyə təqdim edilən, reallıqda isə cinayət törətmiş Rusiya vətəndaşlarını guya qorumaq adı altında silahlı qüvvələrdən istifadə etmək imkanı verir. Bu isə faktiki olaraq beynəlxalq hüquqda tanınan dövlət suverenliyi prinsipinin deformasiyasıdır. 

Çünki BMT Nizamnaməsinin 2-ci maddəsinə görə, dövlətlər başqa dövlətlərin daxili işlərinə müdaxilə edə bilməz və güc tətbiqi yalnız iki halda - özünümüdafiə və ya BMT Təhlükəsizlik Şurasının mandatı əsasında mümkündür. 

Kremlin yeni yanaşması isə “vətəndaşların müdafiəsi” adı altında birtərəfli hərbi müdaxilə hüququ formalaşdırmağa cəhddən başqa bir şey deyil.

Bu konsepsiya əslində yeni deyil. Rusiya uzun illərdir “rusdilli əhalinin müdafiəsi”, “Rusiya vətəndaşlarının təhlükəsizliyi”, “tarixi məsuliyyət zonası” kimi tezislərlə postsovet məkanında təsir alətləri qurmağa çalışır. 

2008-ci ildə Gürcüstanda, 2014-cü ildə Krımın ilhaqında və Donbasa müdaxilədə eyni arqumentlərdən istifadə olunmuşdu. İndi isə həmin praktika Rusiyada qanuniləşdirilir və institusional xarakter alır”.

Deputat əlavə edib ki, burada diqqət çəkən əsas məqamlardan biri də Kremlin beynəlxalq məhkəmə sisteminə qarşı açıq siyasi müharibə elan etməsidir: 

“Qanunda xüsusi vurğulanır ki, söhbət “Rusiya tərəfindən tanınmayan beynəlxalq məhkəmə orqanları”ndan gedir. Bu, ilk növbədə Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsinə və digər beynəlxalq hüquq institutlarına mesajdır. Moskva deməyə çalışır ki, əgər hansısa beynəlxalq tribunal və ya xarici dövlət müharibə cinayətləri törətmiş Rusiya vətəndaşını məsuliyyətə cəlb etsə, Kreml bunu hərbi müdaxilə üçün əsas kimi təqdim edə bilər.

Əslində bu yanaşma hüququn siyasiləşdirilməsinin ən təhlükəli formalarından biridir. Çünki belə presedent praktikada tətbiq olunarsa, istənilən böyük dövlət öz vətəndaşlarını bəhanə gətirərək, başqa ölkələrə qoşun yeridə bilər. Bu isə II Dünya müharibəsindən sonra formalaşmış beynəlxalq təhlükəsizlik arxitekturasının tamamilə dağıdılması və dağıdıcı xaos deməkdir.

Qanunun qəbul olunma vaxtı da təsadüfi deyil. NATO ölkələrinin son dövrdə Rusiyanın Baltik regionunda və Şərqi Avropada mümkün təxribat ssenarilərinə dair xəbərdarlıqları fonunda Kreml faktiki olaraq preventiv psixoloji-siyasi təzyiq mexanizmi qurur. 

Yəni Moskva bir tərəfdən Qərbə mesaj verir ki, “biz eskalasiyadan çəkinmirik”, digər tərəfdən isə postsovet ölkələrinə yeni təhlükəsizlik reallığı diktə etməyə çalışır.

Postsovet məkanı bu baxımdan xüsusi risk zonasına çevrilir. Çünki Kremlin ənənəvi təsir modeli məhz “vətəndaş pasportlaşdırılması” üzərində qurulub. Abxaziya, Cənubi Osetiya, Donbas, Krım və hətta Baltik ölkələrində uzun illər Rusiya pasportlarının paylanması sonradan müdaxilə arqumentinə çevrilmişdi. 

Yeni qanun həmin mexanizmi daha da təhlükəli edir. Sabah Kreml hər hansı ölkədə Rusiya vətəndaşının saxlanılmasını “ordu göndərmək” üçün əsas elan edə bilər.

Bu baxımdan, məsələ təkcə hüquqi deyil, həm də ciddi geosiyasi və ideoloji xarakter daşıyır. Kreml faktiki olaraq “məhdud suverenlik” modelini yenidən gündəmə gətirir. 

Bu modelə görə, Moskvanın yaxın xaric hesab etdiyi ölkələrin tam suveren davranmaq hüququ yoxdur və onların təhlükəsizlik siyasəti Kremlin maraqları ilə uzlaşdırılmalıdır.

Azərbaycan üçün də bu proses diqqətlə izlənilməlidir. Çünki Rusiya son illərdə regionda təsir imkanlarını itirdikcə daha sərt və daha aqressiv hüquqi-siyasi alətlərdən istifadə etməyə başlayır. 

Xüsusilə də, Moskvanın “rusdilli əhali”, “humanitar müdaxilə”, “vətəndaşların müdafiəsi” kimi tezisləri keçmiş sovet məkanında daim təhlükə mənbəyi olub. Azərbaycanın isə əsas üstünlüyü dövlət suverenliyini tam bərpa etməsi, hüquqi legitimliyini gücləndirməsi və müstəqil təhlükəsizlik siyasəti yürütməsidir.

Digər mühüm məqam isə budur ki, Kremlin bu addımı əslində özünün beynəlxalq təcridini də göstərir. Rusiya artıq beynəlxalq hüquq institutları ilə əməkdaşlıq edən dövlət obrazından uzaqlaşıb və paralel hüquq məkanı yaratmağa çalışır. Bu isə onu daha təhlükəli, daha qeyri-proqnozlaşdırılan aktora çevirir.

Nəticə etibarilə, Dövlət Dumasının Putinə verdiyi yeni səlahiyyətlər müdafiə xarakterli hüquqi mexanizm deyil. Bu, Rusiyanın gələcək hərbi-siyasi manevrləri üçün hüquqi örtük hazırlığıdır. Məqsəd həm Qərbə qarşı çəkindirmə siyasəti yürütmək, həm postsovet ölkələrinə psixoloji təzyiq göstərmək, həm də Kremlin neoimperialist doktrinasını hüquqi çərçivəyə salmaqdır. Bu qanun beynəlxalq hüququn universallığına deyil, “güc hüququ” prinsipinə əsaslanır və məhz buna görə XXI əsrin təhlükəsizlik sistemi üçün ciddi təhdid hesab edilməlidir”.

Politoloq Aydın Quliyev:

“Rusiya Dövlət Dumasının qəbul etdiyi qərar o deməkdir ki, Rusiya bundan sonra öz ərazisindən kənarda həyata keçirməyi planlaşdırdığı hərbi əməliyyatların hüquqi bazasını genişləndirir.

 Bundan əvvəl də, Rusiya Dövlət Dumasında təxminən buna oxşar qanun layihəsi təqdim olunmuşdu. Həmin qanun layihəsi Rusiyanın, xüsusilə diaspor nümayəndələrinə və başqa ölkələrdə yaşayan rus mənşəli əhaliyə qarşı təqib və təzyiq xarakterli addımlar atıldığı təqdirdə, onların müdafiəsi ilə bağlı Rusiya dövlət hakimiyyəti orqanlarına geniş səlahiyyətlər verilməsini nəzərdə tuturdu. 

Bu dəfə isə məsələ bir qədər də konkretləşdirilir. Artıq Rusiyanın müxtəlif xarici ölkələrdə olan vətəndaşlarının hüquqi müdafiəsi ilə bağlı prosesə Silahlı Qüvvələrin və yaxud müəyyən hərbi xarakterli qrupların cəlb olunmasına icazə verən qanun dövriyyəyə buraxılır. 

Bu o deməkdir ki, Rusiya vətəndaşlarının müxtəlif ölkələrdə, Avropada və digər yerlərdə təqiblərə məruz qaldığı təqdirdə, artıq Rusiyanın müəyyən spesifik dövlət orqanları bu məsələyə öz qanunları çərçivəsində müdaxilə edə biləcəklər. Amma düşünürəm ki, burada məsələ hələlik MDB məkanı və keçmiş postsovet məkanına aid ölkələrlə məhdudlaşacaq. 

Yəqin ki, belə bir qanunun qəbul olunması daha çox, ilk növbədə, MDB ölkələrində və MDB-yə daxil olmayan keçmiş sovet respublikalarında yaşayan Rusiya vətəndaşlarının daha aktiv şəkildə müdafiəsinə yönəldiləcək”.

Politoloq bildirib ki, Rusiyanın parlamenti yaxın keçmişdə baş vermiş bəzi hadisələrdən nəticə çıxarıb: 

“Məsələn, açıq deyək ki, təxminən bir il yarım əvvəl Azərbaycanın AZAL-a məxsus təyyarəsinin Rusiya səmalarında vurulmasından sonra iki ölkənin münasibətləri xeyli kəskinləşdi.

 Bunun ardınca Azərbaycanda Rusiyanı təmsil edən bəzi media orqanlarının və jurnalistlərin fəaliyyətinin qanuni çərçivəyə salınmasını tələb edən Azərbaycan hökumətinin çağırışları yerinə yetirilmədi. 

Nəticədə Azərbaycan hökuməti “Sputnik Azərbaycan”ın bir neçə əməkdaşını, eləcə də “Rus Evi” adlanan Rusiya təşkilatının ofis əməkdaşlarını cinayət məsuliyyətinə cəlb etdi. 

Görünür ki, buna bənzər hadisələr bəzi digər postsovet ölkələrində də baş verib və Rusiya parlamenti belə hallarda öz vətəndaşlarının hüquqi müstəvidə müdafiəsi imkanlarını yetərsiz hesab etdiyinə görə artıq Silahlı Qüvvələrdən istifadəyə əsas verən qanun qəbul etmək fikrinə düşüb. 

Bütün hallarda Rusiya parlamentində belə bir qanunun qəbul olunması, Rusiya vətəndaşlarının sıx təmasda olduğu ölkələr üçün yaxşı heç nə vəd etmir. Çünki istənilən bir ölkənin vətəndaşı başqa bir ölkəyə gedəndə orada müxtəlif xoşagəlməz hadisələrlə üzləşə bilər, istər bilərəkdən, istərsə də bilməyərəkdən müəyyən qanun pozuntularına yol verə bilər.

 Rusiya vətəndaşları da getdikləri ölkələrdə qanun pozuntularına görə məsuliyyətə cəlb oluna bilərlər. Belə çıxır ki, bu cür hallarda Rusiya Silahlı Qüvvələri artıq öz qanunlarına söykənərək bu istiqamətdə müdafiə addımları ata biləcəklər.

 Sözün qısası, bu qanun qəbul olunarsa, Rusiyanın, xüsusilə MDB məkanında özünə siyasi tərəfdaş və müttəfiq hesab etdiyi ölkələrlə münasibətlərinin bir çox hallarda lüzumsuz şəkildə gərginləşməsinə gətirib çıxara bilər. 

Ona görə də, yaxşı olardı ki, Rusiya parlamentindəki sağlam qüvvələr belə bir qanunun qəbul edilməsinə imkan verməsinlər. Çünki məsuliyyətə cəlb olunacaq Rusiya vətəndaşları ilə bağlı məsələlərdə onların başqa ölkələrdə müdafiəsinin hüquqi mexanizmlərini işə salmaq daha perspektivli və beynəlxalq normalara daha uyğun yanaşmadır, nəinki Silahlı Qüvvələrin bu işə cəlb olunması. Ümumiyyətlə, Silahlı Qüvvələrin hüquq müdafiəsi məsələlərinə cəlb edilməsi bütün hallarda mürtəce siyasət hesab oluna bilər”.

Hərbi ekspert Üzeyir Cəfərov:

 “Bu, əvvəlcədən ölü doğulmuş bir qanundur. Yəni Rusiya Dövlət Dumasının deputatları — əlbəttə ki, bu, Prezident Vladimir Putin tərəfindən təklif olunmuş qanundur — hesab edirlər ki, Rusiya vətəndaşlarının həbsi, cinayət təqibi və ya digər hallarda guya Rusiya ordusunun gücündən istifadə edə biləcəklər. 

Açığı, mən belə bir şeyin baş verəcəyini, ümumiyyətlə düşünmürəm. Özünə hörmət edən hər hansı bir ölkə buna imkan verməz. Bu qanundan olsa-olsa Ermənistanda hazırda həbsdə olan Rusiya vətəndaşı Samvel Karapetyan kimi şəxslərlə bağlı istifadə etməyə cəhd göstərə bilərlər. Bu mümkündür.

 Amma Rusiya artıq neçə illərdir bleflə məşğuldur. Bu gün də özünü olduqca güclü göstərməyə çalışır. Rusiya prezidentinin dünən “Sarmat” raketlərinə nüvə başlığı yerləşdirilə biləcəyi ilə bağlı açıqlaması da göstərir ki, Putin artıq elə ucuz məsələlərə baş vurur ki, insan nə bu barədə danışmaq, nə də ciddi şəkildə düşünmək istəyir. Çünki “Sarmat” raketləri artıq beş ildir Rusiyada mövcuddur və hələ də həmin raketlərdən normal şəkildə istifadə etmək mümkün olmayıb. Çoxsaylı çatışmazlıqlar, texniki problemlər və ciddi əskikliklər var.

 Bu günə qədər “Sarmat” sistemini tam işlək vəziyyətə gətirə bilməyiblər. Eyni vəziyyət onların “Oreşnik”, “Burevestnik” və “Poseidon” layihələrində də müşahidə olunur. 

Ona görə də hesab edirəm ki, Rusiya hələlik öz bleflərini davam etdirir və bu qanun da həmin bleflərin növbəti nümunəsidir. Mən bu qanunu ölü bir qanun hesab edirəm və onun hansısa ölkənin ərazisində real şəkildə tətbiq ediləcəyini düşünmürəm. Ola bilsin ki, müəyyən cəhdlər olsun, amma bunun reallaşması mümkün görünmür”.

Ekspert qeyd edib ki, axı özünə hörmət edən hansı ölkə hansısa rus qoşununu öz ərazisinə buraxacaq? 

“Hansısa İvanovun və ya Petrovun həbsdən azad olunması üçün Rusiya guya güc faktorundan istifadə edəcək? Bunlar boş şeylərdir. Mən yenə də deyirəm ki, bu qanun tarixdə gülünc və absurd qanunlardan biri kimi qalacaq. Yəni Rusiya qanunvericiliyinin ən qəribə nümunələrindən biri olacaq. Şəxsən mən bu qanuna həm xeyli gülmüşəm, həm də hesab edirəm ki, bu təşəbbüsün müəllifləri reallıq hissini tamamilə itirmiş insanlardır. 

Görünür, məqsəd başqa ölkələrə qorxu və psixoloji təzyiq göstərməkdir. Amma nəticə etibarilə bu, gülünc və absurd bir qanundur. Həmin qanunun praktik şəkildə həyata keçirilməsi isə, demək olar ki, mümkünsüzdür. Mən vəziyyəti belə görürəm”.

Ayhan