167 illik riyazi sirrin sonu? - Bəşəriyyətin ən böyük problemlərindən biri həll olunur
1859-cu ildən dünyanın ən güclü riyaziyyatçılarını düşündürən Riman hipotezinin süni intellektin köməyi ilə isbat edildiyi iddia olunur. Əgər bu nəticə təsdiqlənsə, hadisə təkcə riyaziyyat tarixində deyil, insan zəkası ilə süni intellekt arasındakı münasibətlərdə də yeni dövrün başlanğıcı ola bilər.
ABŞ-nin süni intellekt şirkəti “Anthropic”də çalışan, ədədlər nəzəriyyəsi üzrə mütəxəssis Levent Alpöge riyaziyyatın ən məşhur və mürəkkəb problemlərindən biri olan Riman hipotezini “Claude” süni intellekt modeli ilə birlikdə isbat etdiyini açıqlayıb. Levent Alpöge bu barədə noyabrın 20-də şəxsi saytında yayımladığı dörd səhifəlik açıqlamada məlumat verib.
Alim iddia edir ki, əldə edilən nəticə yalnız klassik Riman hipotezini deyil, onun daha geniş forması olan Ümumiləşdirilmiş Riman Hipotezini də əhatə edir. Üstəlik, isbatın kompüter vasitəsilə yoxlanıla bilən formal versiyası hazırlanıb.
Lakin mühüm məqam var: 21 noyabr 2026-cı il tarixinə bu iddia müstəqil elmi ekspertiza ilə yekun şəkildə təsdiqlənməyib. Buna görə də riyaziyyatın 167 illik probleminin artıq həll edildiyini qəti şəkildə söyləmək tezdir.
167 ildir cavabı axtarılan sual: Riman hipotezi nədir?
1859-cu ildə alman riyaziyyatçısı Bernhard Riemann sadə ədədlərin paylanması ilə bağlı fundamental bir fərziyyə irəli sürdü.
Sadə ədədlər yalnız 1-ə və özünə bölünən, 1-dən böyük natural ədədlərdir. Məsələn, 2, 3, 5, 7, 11 və 13 sadə ədədlərdir.
Bu ədədlərin natural ədədlər arasında necə yerləşməsi uzun müddətdir riyaziyyatçıları düşündürür. Onların paylanmasında müəyyən qanunauyğunluqlar mövcud olsa da, bu qanunauyğunluqların dəqiqliyini müəyyənləşdirmək olduqca çətindir.
Riman hipotezi xüsusi riyazi funksiya olan zeta funksiyasının bütün qeyri-trivial sıfırlarının kompleks müstəvidə həqiqi hissəsinin 1/2-yə bərabər olduğunu bildirir.
Sadə dillə desək, hipotez sadə ədədlərin sayının gözlənilən orta göstəricidən nə qədər kənara çıxa biləcəyini anlamağa imkan verir.
Bu fərziyyənin isbatı ədədlər nəzəriyyəsində çoxsaylı nəticələrin daha dəqiq əsaslandırılmasına və yeni riyazi metodların yaranmasına yol aça bilər.
Riman hipotezi 2000-ci ildə “Clay Mathematics Institute” tərəfindən müəyyənləşdirilmiş yeddi Minilliyin Problemi sırasına daxil edilib. Hər birinin həllinə bir milyon ABŞ dolları mükafat nəzərdə tutulub.
İndiyədək bu yeddi problemdən yalnız Puankare hipotezinin həlli rəsmi şəkildə qəbul edilib. Riman hipotezi isə institutun saytında hələ də həll edilməmiş problem kimi göstərilir.

Levent Alpöge kimdir və nəyi iddia edir?
Levent Alpöge ədədlər nəzəriyyəsi üzrə tədqiqatlar aparan və hazırda “Anthropic” şirkətində fəaliyyət göstərən riyaziyyatçıdır.
O, açıqlamasında Riman hipotezini həll etməyi tələbəlik illərindən qarşısına əsas elmi məqsədlərdən biri kimi qoyduğunu bildirib. Alpöge bu problemi araşdırmaq üçün illərlə müxtəlif riyazi nəzəriyyələri və metodları öyrənməyə çalışıb.
Lakin onun sözlərinə görə, “Claude” ilə əməkdaşlıq zamanı gözlənilməz hadisə baş verib: süni intellekt tədqiqatın həlledici mərhələsində insan tərəfdaşından daha sürətlə irəliləyib.
Alpöge “Claude”un bəzi mürəkkəb riyazi əlaqələri müəyyənləşdirmək qabiliyyətinin onu heyrətləndirdiyini etiraf edib.
Riyaziyyatçı hesab edir ki, ortaya çıxan nəticə yalnız bir problemin həlli deyil, elmi tədqiqatların gələcəyini dəyişdirə biləcək daha böyük prosesin başlanğıcıdır.
Onun açıqlamasında diqqətçəkən başqa məqam da var: Alpöge hazırda əldə edilmiş nəhəng isbatın bütün riyazi mexanizmlərini özü də tam mənimsəmədiyini bildirib. O, gələcəkdə isbatın daha anlaşılan və qısa formada təqdim olunmasına çalışacağını qeyd edib.
Bu etiraf mühüm sual doğurur: İnsan artıq bütün mərhələlərini dərindən anlamadığı elmi nəticənin əldə edilməsində süni intellektlə bərabər tərəfdaş ola bilərmi?
17 milyon sətirlik isbat: Kompüterlər nəyi yoxlayır?
Araşdırmanın ən diqqətçəkən hissəsi təqdim edilən isbatın həcmidir.
Alpöge ənənəvi elmi məqalə əvəzinə təxminən 17 milyon sətirdən ibarət kompüter kodu yayımlayıb. Kod “Lean” adlı xüsusi proqramlaşdırma və formal isbat sistemində hazırlanıb.
Bu sistem mürəkkəb riyazi mülahizələri məntiqi addımlara ayırmağa və həmin addımların müəyyən edilmiş formal qaydalara uyğunluğunu kompüter vasitəsilə yoxlamağa imkan verir.
Alpöge bildirib ki, isbatı adi riyazi mətn şəklində hazırlamaq cəhdi 250 min səhifədən artıq sənəd yaradıb. Buna görə o, ilkin mərhələdə yalnız formal kodu ictimaiyyətə təqdim etməyə üstünlük verib.
İsbatın kod şəklində olması vacib üstünlük yaradır: ayrı-ayrı mütəxəssislər nəticəni müəllifin izahına etibar etmədən müstəqil yoxlaya bilirlər.
MIT-dən mühüm nəticə: ilkin texniki yoxlamalar uğurludur
Noyabrın 20-si axşam saatlarında ABŞ-nin Massaçusets Texnologiya İnstitutunun (MIT) riyaziyyatçısı Andrew Sutherland tərəfindən yayımlanan yoxlama nəticələri hadisəni daha da diqqətçəkən edib.
MIT-nin rəsmi domenində yerləşdirilən texniki hesabatda bütün 175 187 proqram modulunun xətasız kompilyasiya edildiyi bildirilir.
Bundan əlavə, “Lean” sisteminin əsas yoxlayıcısı və ondan müstəqil hazırlanmış iki ayrı yoxlama mexanizmi təqdim edilmiş formal isbatı qəbul edib. Aparılan müqayisələr beş əsas teoremin nəzərdə tutulan riyazi ifadələrə uyğun gəldiyini də göstərib.
Yoxlamalarda 80 və 64 paralel hesablama axınından istifadə olunan proseslər qeydə alınıb. Bununla belə, yayımlanmış texniki məlumatlar konkret olaraq 128 nüvəli kompüterdən istifadə edildiyini təsdiqləmir.
Bu nəticələr sadəcə bir alimin iddiasından daha ciddi texniki sübutlar ortaya qoyur. Lakin formal kodun təsdiqlənməsi ilə isbatın bütün elmi ictimaiyyət tərəfindən mənimsənilməsi və rəsmi qəbul edilməsi eyni proses deyil.
Sutherlandın hesabatında da bəzi yekun yoxlamaların hələ davam etdiyi, texniki mühitin və formal təriflərin əlavə araşdırılmasının vacibliyi vurğulanır.
Terence Tao və dünya riyaziyyatçıları nə deyirlər?
Hadisəyə münasibət bildirən ən nüfuzlu alimlərdən biri müasir dövrün aparıcı riyaziyyatçılarından olan Terence Taodur.
Tao noyabrın 20-də şəxsi bloqunda Alpöge-nin süni intellektin köməyi ilə Ümumiləşdirilmiş Riman Hipotezi üçün olduqca böyük formal isbat hazırladığını qeyd edib.
O, məsələnin yoxlanılması və isbatın əsas riyazi ideyasının üzə çıxarılması üçün beynəlxalq müzakirələrin aparıldığını bildirib.
Taonun ilkin qiymətləndirməsinə görə, isbatda müasir riyaziyyatın ən güclü istiqamətlərindən olan Lanqlends proqramı və arifmetik həndəsənin geniş imkanlarından istifadə edilir.
Ancaq o da bu nəhəng riyazi konstruksiyanın başa düşülməsinin vaxt aparacağını vurğulayıb.
Riman hipotezi üzrə tanınmış mütəxəssis Brian Conrey “AFP”yə açıqlamasında hadisəni riyaziyyat tarixində fövqəladə əhəmiyyətli potensial dönüş nöqtəsi kimi dəyərləndirib. Bununla yanaşı, o, həmin anda tam isbatı hələ araşdırmadığını bildirib.
Digər tanınmış riyaziyyatçı, Rutgers Universitetinin professoru Alex Kontorovich isə sübutun kompüter tərəfindən qəbul edilməsinin böyük əhəmiyyət daşıdığını, lakin riyaziyyatçıların nəticənin nə üçün doğru olduğunu anlamasının da vacib qaldığını bildirib.
“Clay Mathematics Institute”un prezidenti Martin Bridson açıqlamanın tarixi əhəmiyyət daşıya biləcəyini qəbul etsə də, riyazi nəticəni dərindən mənimsəməyə aparan yolun hələ uzun və çətin olacağını qeyd edib.
Bununla belə, elmi ictimaiyyətdə skeptik mövqelər də var. Nyu-York Universitetinin riyaziyyatçısı Maksym Radziwiłł “Quanta Magazine”ə bildirib ki, yalnız simvolların formal qaydalara uyğunluğunun təsdiqlənməsi riyazi ideyanın nə üçün işlədiyini izah etmir. O, ilkin açıqlamadakı bəzi ifadələrin də suallar doğurduğunu vurğulayıb.
Beləliklə, riyaziyyatçıları iki mühüm məsələ maraqlandırır: təqdim edilmiş formal isbatın texniki etibarlılığı və onun arxasında dayanan yeni riyazi ideyaların başa düşülməsi.

Süni intellekt bu səviyyəyə necə çatdı?
Hadisə tamamilə gözlənilməz deyil. “Anthropic” hələ 2026-cı ilin avqustunda “Claude”un Riman hipotezi istiqamətində mühüm nəticə əldə etdiyini açıqlamışdı.
Həmin vaxt süni intellekt zeta funksiyasının kritik xətt üzərində yerləşdiyi sübut edilən sıfırlarının aşağı pay həddini təxminən 41,6 faizdən 67,2 faizə yüksəltmişdi.
Bu nəticə Riman hipotezinin tam isbatı deyildi. Lakin süni intellektin sadəcə mövcud riyazi bilikləri təkrarlamadığını, əvvəlki nəzəriyyələri birləşdirərək yeni nəticələr əldə etməyə başladığını göstərirdi.
“Anthropic”in məlumatına görə, əvvəlki tədqiqatda “Claude” yüzlərlə ideyanı sınaqdan keçirmiş, onlarca paralel süni intellekt agentindən istifadə etmiş və minlərlə hesablama aparmışdı.
Noyabrda irəli sürülən yeni iddia isə daha böyük mərhələdir: artıq söhbət hipotezin müəyyən hissəsində irəliləyişdən deyil, bütün hipotezin isbatından gedir.
Elit riyaziyyatçıların dövrü başa çatırmı?
Məsələnin ən düşündürücü tərəfi yalnız Riman hipotezinin mümkün həlli deyil. Əsas sual bundan sonra elmi yaradıcılıqda insanın rolunun necə dəyişəcəyidir.
Əsrlər boyu ən mürəkkəb riyazi problemlərin həlli azsaylı dahi alimlərin qeyri-adi intellektual qabiliyyətləri ilə əlaqələndirilib. Riyaziyyat tarixində Karl Fridrix Qauss, Leonhard Eyler, Bernhard Riemann və daha sonrakı dövrdə Terence Tao kimi alimlər bu ənənənin parlaq nümayəndələri sayılır.
Lakin yeni süni intellekt modelləri bu təsəvvürü dəyişdirməyə başlayır.
Əgər bir proqram böyük həcmdə nəzəri bilikləri birləşdirərək insanın illərlə axtardığı riyazi əlaqəni qısa müddətdə aşkarlaya bilirsə, gələcəkdə elmi uğurun əsas meyarları da dəyişə bilər.
Bununla belə, elit riyaziyyatçıların yetişməsinə ehtiyacın aradan qalxacağını söyləmək düzgün olmaz.
Alpöge-nin öz təcrübəsi bunun əksinə mühüm nümunədir. O, problemin seçilməsi, uyğun riyazi istiqamətlərin müəyyənləşdirilməsi və fərqli nəzəriyyələr arasında əlaqə qurulması prosesində fəal rol oynayıb.
Gələcəkdə böyük riyaziyyatçının üstünlüyü yalnız mürəkkəb hesablamaları yerinə yetirməsində deyil, hansı sualların elmi baxımdan əhəmiyyətli olduğunu anlamasında və süni intellektin əldə etdiyi nəticələrə yeni məna verməsində ola bilər.
Bu baxımdan Terence Tao kimi alimlər sonuncu böyük riyaziyyatçılar deyil, insan zəkasının süni intellektlə yeni əməkdaşlıq formasına keçidini yaşayan nəslin nümayəndələri ola bilərlər.
Kriptoqrafiya, texnologiya və fizika: Nələr dəyişə bilər?
Riman hipotezinin təsdiqlənmiş isbatı ilk növbədə fundamental riyaziyyatda böyük dəyişikliklər yarada bilər.
Bu hipotez sadə ədədlərin paylanması ilə əlaqədar olduğundan, onun həlli ədədlər nəzəriyyəsində indiyədək şərti olaraq qəbul edilmiş bir sıra nəticələrin daha möhkəm əsaslandırılmasına imkan verər.
Ən çox müzakirə olunan məsələlərdən biri kriptoqrafiyadır. Müasir rəqəmsal təhlükəsizlik sistemlərinin müəyyən hissəsi, o cümlədən RSA alqoritmi, böyük ədədlərin sadə vuruqlara ayrılmasının hesablama baxımından çətinliyinə əsaslanır.
Lakin burada vacib fərq var: Riman hipotezinin isbatı mövcud şifrələmə sistemlərinin avtomatik olaraq sındırılması demək deyil. Bunun üçün ayrıca yeni alqoritmlərin və praktik hesablama metodlarının yaradılması tələb olunardı.
Daha geniş perspektivdə isə bu hadisə süni intellektin fizika, mühəndislik, materialşünaslıq və digər elm sahələrində mürəkkəb nəzəri problemlərin həllinə cəlb edilməsini sürətləndirə bilər.
Ən böyük dəyişiklik bəlkə də konkret bir riyazi nəticənin tətbiqindən yox, elmi kəşflərin əldə olunma sürətinin artmasından qaynaqlanacaq.

Bəşəriyyət yeni sivilizasiya mərhələsinə qədəm qoyur?
Tarix boyu insan sivilizasiyasının inkişafını dəyişən texnoloji dönüşlər baş verib. Yazının yaranması, çap maşınının ixtirası, sənaye inqilabı və kompüterlərin meydana çıxması biliklərin istehsalına və yayılmasına əsaslı təsir göstərib.
Süni intellektin elmi kəşflərdə aparıcı rol oynamağa başlaması da oxşar miqyaslı dəyişiklik yarada bilər.
Əvvəllər kompüterlər əsasən insanın hazırladığı hesablamaları yerinə yetirən vasitələr hesab olunurdu. İndi isə onlar yeni fərziyyələrin irəli sürülməsində, mürəkkəb nəzəri əlaqələrin aşkarlanmasında və formal isbatların hazırlanmasında iştirak edirlər.
Bu dəyişiklik davamlı xarakter alarsa, elm tarixində ilk dəfə insan zəkasından daha yüksək sürətlə və daha geniş miqyasda riyazi araşdırmalar aparan sistemlərin dövrü başlaya bilər.
Bununla yanaşı, daha güclü süni intellektin avtomatik olaraq daha müdrik qərarlar və daha təhlükəsiz gələcək yaratdığını düşünmək olmaz. Elmi imkanların böyüməsi onların etibarlı yoxlanılması, məsuliyyətli istifadəsi və insan nəzarəti məsələlərini də aktuallaşdırır.
Növbəti günlər nəyi göstərəcək?
İndi dünya riyaziyyat ictimaiyyətinin qarşısında mühüm vəzifə dayanır: Levent Alpöge və “Claude”un təqdim etdiyi nəticənin texniki təsdiqini tamamlamaq, formal isbatın məntiqi əsaslarını müstəqil şəkildə araşdırmaq və onun arxasında duran riyazi ideyaları anlaşılan formada izah etmək.
İlkin kompüter yoxlamalarının uğurlu olması iddianın ciddiliyini artırır. Ancaq Minilliyin Problemlərindən birinin rəsmi həll edilmiş sayılması üçün beynəlxalq elmi qəbul və “Clay Mathematics Institute”un müəyyənləşdirdiyi prosedurlar da vacibdir. Bu proses təkcə bir neçə günlə yekunlaşmaya bilər.
Növbəti həftələrdə nüfuzlu riyaziyyatçıların daha ətraflı rəyləri və əlavə yoxlamalar hadisənin real miqyasını müəyyənləşdirəcək.
Əgər isbat bütün elmi sınaqlardan uğurla keçərsə, 20 noyabr 2026-cı il yalnız 167 illik riyazi sirrin həlli ilə deyil, süni intellektin fundamental elmdə rolunun köklü şəkildə dəyişdiyi tarix kimi də yadda qala bilər.
Bəlkə də gələcəyin ən böyük elmi sualı insanın süni intellektdən ağıllı olub-olmaması deyil, onların birlikdə indiyədək mümkün sayılmayan hansı kəşflərə nail ola biləcəyidir.

11:30 21.11.2026
Oxunuş sayı: 1810