Paşinyanın istefa vədi: Azərbaycana verilən mesaj, yoxsa müxalifətə tələ?
Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyanın Azərbaycanla sülh müqaviləsinin imzalanması və ölkədə yeni Konstitusiyanın qəbulundan sonra hakimiyyətdən getməyə hazır olduğunu bildirməsi Cənubi Qafqazda diqqətləri yenidən İrəvana yönəldib. İlk baxışdan bu açıqlama hökumət başçısının siyasi gələcəyi ilə bağlı şəxsi qərarı kimi görünə bilər. Lakin bəyanatın səsləndirildiyi vaxt, Ermənistan daxilindəki siyasi vəziyyət və Azərbaycanla münasibətlərin indiki mərhələsi göstərir ki, məsələnin arxasında daha geniş hesablamalar dayanır.
Paşinyan əslində öz siyasi gələcəyini ölkəsinin qarşısında dayanan iki mühüm məsələyə — yeni Konstitusiyanın qəbuluna və Azərbaycanla sülh prosesinin başa çatdırılmasına bağlayır. Bu isə onun növbəti siyasi addımının təkcə Ermənistanda hakimiyyət uğrunda mübarizəyə deyil, bütövlükdə regionun gələcəyinə təsir göstərə biləcəyini deməyə əsas verir.
Baş nazirin parlamentdə səsləndirdiyi təklifə əsasən, yeni Konstitusiya layihəsi referenduma çıxarılmalı və son qərarı Ermənistan vətəndaşları verməlidir. Əgər əhali sənədin əleyhinə səs verərsə, Paşinyan rəsmi nəticələr açıqlandıqdan sonra bir həftə ərzində istefa verəcəyini bildirib. Referendum müsbət nəticələnsə, o, növbəti parlament seçkilərində, o cümlədən mümkün növbədənkənar seçkilərdə baş nazirliyə namizəd olmayacağını açıqlayıb. Bununla yanaşı, Azərbaycanla sülh müqaviləsinin imzalanmasını və təsdiqlənməsini öz siyasi missiyasının tamamlanması hesab etdiyini vurğulayıb.
Burada diqqət çəkən əsas məqam odur ki, Paşinyan istənilən nəticədə hakimiyyətdən uzaqlaşmağa hazır olduğunu bəyan etməklə müxalifətin qarşısına gözlənilməz seçim qoyur. İllərdir onun istefasını tələb edən siyasi qüvvələr indi həmin istefaya aparan prosesdə iştirak edib-etməmək barədə qərar verməlidirlər.
Ancaq baş nazirin bu addımını yalnız sülh naminə şəxsi siyasi maraqlarından imtina etmək kimi qiymətləndirmək də doğru olmaz. Çünki siyasətdə belə bəyanatlar çox vaxt həm müəyyən məqsədə xidmət edir, həm də rəqiblərin imkanlarını məhdudlaşdırmaq üçün istifadə olunur.
Paşinyan yaxşı anlayır ki, Ermənistan cəmiyyətində Azərbaycanla münasibətlərin normallaşdırılmasına münasibət birmənalı deyil. Bir tərəfdə uzunmüddətli qarşıdurmadan sonra sabitlik, iqtisadi inkişaf və regional əməkdaşlıq istəyən insanlar, digər tərəfdə isə əvvəlki siyasi yanaşmalardan imtina edilməsini qəbul etməyən qüvvələr dayanır. Baş nazir yeni Konstitusiya məsələsini ümumxalq səsverməsinə çıxarmaqla bu ziddiyyətli münasibətləri konkret siyasi qərara çevirməyə çalışır.
Əslində, onun təklifi Ermənistan müxalifəti üçün kifayət qədər mürəkkəb vəziyyət yaradır. Müxalifət referendumu dəstəkləsə, uzun müddətdir qarşı çıxdığı Konstitusiya dəyişikliklərinin həyata keçirilməsinə yol açmış olacaq. Əgər prosesi əngəlləsə, Paşinyan bunu sülhə mane olmaq və siyasi məsuliyyətdən yayınmaq kimi təqdim edə bilər.
Məsələnin daha bir mühüm tərəfi parlamentdəki qüvvələr nisbətidir. Ermənistanın 105 yerlik parlamentində hakim partiyanın 64 deputatı var. Yeni Konstitusiyanın referenduma çıxarılması üçün isə ən azı 70 səs tələb olunur. Deməli, Paşinyanın planını həyata keçirmək üçün müxalifətdən ən azı altı deputatın dəstəyinə ehtiyacı var.
Bu rəqəmlər onun istefa bəyanatının təsadüfi olmadığını göstərir. Baş nazir bir tərəfdən müxalifətə siyasi güzəşt təklif edir, digər tərəfdən isə yeni Konstitusiya üçün lazım olan səsləri toplamağa çalışır. Beləliklə, referendum təkcə hüquqi dəyişiklik məsələsi olmaqdan çıxaraq Ermənistanda hakimiyyət və müxalifət arasında ciddi siyasi sınağa çevrilir.
Bəs Paşinyan niyə məhz indi belə bir addım atır?
Bu sualın cavabını Azərbaycanla Ermənistan arasında sülh prosesinin keçdiyi mərhələdə axtarmaq lazımdır.
2025-ci il avqustun 8-də Vaşinqtonda Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev və Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyanın iştirakı ilə keçirilən görüş iki ölkə arasındakı münasibətlərdə mühüm hadisə oldu. ABŞ Prezidenti Donald Trampın iştirakı ilə imzalanan Birgə Bəyannamə və xarici işlər nazirləri tərəfindən sülh müqaviləsi mətninin paraflanması uzun müddət davam edən danışıqların konkret nəticə verdiyini göstərdi.
Lakin paraflanma sənədin yekun imzalanması və qüvvəyə minməsi demək deyil. Tərəflər arasında hələ də həllini gözləyən məsələlər mövcuddur. Onlardan ən mühümü Azərbaycanın Ermənistan Konstitusiyası ilə bağlı mövqeyidir.
Rəsmi Bakı uzun müddətdir bildirir ki, Ermənistanın mövcud Konstitusiyasının preambulasında 1990-cı il Müstəqillik Bəyannaməsinə istinadın saxlanılması ciddi problem yaradır. Həmin bəyannamədə isə 1989-cu ildə qəbul edilmiş, keçmiş Dağlıq Qarabağın Ermənistanla birləşdirilməsi barədə qərara istinad mövcuddur.
Azərbaycan tərəfi bunu ölkəmizin ərazi bütövlüyünə qarşı iddiaların hüquqi əsaslarının qorunub saxlanılması kimi qiymətləndirir. Bakının mövqeyi ondan ibarətdir ki, sülh müqaviləsi imzalanmazdan əvvəl gələcəkdə yeni mübahisələrə səbəb ola biləcək belə məqamlar aradan qaldırılmalıdır.
Ermənistan rəhbərliyi isə Konstitusiya islahatlarını ölkənin daxili məsələsi hesab edir və mövcud hüquqi çərçivənin sülhə mane olmadığını bildirir. Bununla belə, Paşinyan hökuməti yeni Konstitusiya layihəsində Müstəqillik Bəyannaməsinə istinadın yer almamasını nəzərdə tutur.
Burada mühüm siyasi ziddiyyət yaranır. Ermənistan hakimiyyəti bir tərəfdən Konstitusiyanın dəyişdirilməsinin Azərbaycanın tələbi kimi təqdim olunmasını istəmir, digər tərəfdən isə həmin dəyişikliklərin sülh müqaviləsinin imzalanmasına şərait yaradacağını qəbul edir.
Paşinyanın istefa vədi bu ziddiyyəti aradan qaldırmaq cəhdi kimi də görünür. O, Konstitusiya məsələsini xarici təzyiqin nəticəsi deyil, xalqın seçimi və öz siyasi məsuliyyətinin göstəricisi kimi təqdim etməyə çalışır.
Ancaq referendumun keçirilməsi hələ problemin həll ediləcəyi demək deyil. Əsas məsələ yeni Konstitusiyanın hansı məzmunda qəbul olunması və onun iki ölkə arasındakı münasibətlərə necə təsir göstərməsidir.
Azərbaycan üçün Ermənistanın daxili siyasi proseslərinin nəticəsindən daha vacib olan məsələ dövlətlərarası münasibətlərdə qarşılıqlı ərazi bütövlüyünün və suverenliyin şübhə altına alınmamasıdır. Çünki uzunmüddətli sülh yalnız sənədlərin imzalanması ilə deyil, həmin sənədlərin gələcəkdə də qüvvədə qalmasını təmin edən siyasi iradə ilə mümkündür.
Burada bir məqam xüsusi diqqət tələb edir. Tutaq ki, Paşinyan yeni Konstitusiyanın qəbuluna nail oldu, Azərbaycanla sülh müqaviləsini imzaladı və daha sonra vəzifəsindən getdi. Belə olan halda növbəti Ermənistan hökumətinin həmin razılaşmalara münasibəti necə olacaq?
Əslində, sülh prosesinin ən həssas tərəflərindən biri də budur.
Ermənistanda hakimiyyət dəyişikliyinin ölkənin xarici siyasətinə təsir göstərməsi ehtimalı nəzərdən qaçırılmamalıdır. Mövcud müxalifətin bir hissəsi Paşinyanın Azərbaycanla bağlı siyasətini ciddi şəkildə tənqid edir və Konstitusiya dəyişikliklərini birtərəfli güzəşt kimi qiymətləndirir.
Bu qüvvələrin gələcəkdə hakimiyyətə gəlməsi halında sülh müqaviləsinin icrasına münasibətin dəyişməsi mümkün siyasi risklərdən biridir. Əlbəttə, beynəlxalq müqavilələr yalnız onları imzalayan siyasətçilərin şəxsi qərarları ilə qüvvədə qalmır. Dövlətlər qəbul etdikləri beynəlxalq öhdəliklərə əməl etməlidirlər. Lakin siyasi iradənin zəifləməsi həmin öhdəliklərin praktik icrasında yeni çətinliklər yarada bilər.
Ona görə də Azərbaycan üçün əsas məsələ Paşinyanın siyasi karyerasının necə başa çatması yox, Ermənistan dövlətinin gələcək hakimiyyətlər üçün də məcburi olan aydın və davamlı sülh siyasəti formalaşdırmasıdır.
Digər tərəfdən, Paşinyanın hakimiyyətdən getmək barədə danışması onun siyasi baxımdan zəiflədiyini qəti şəkildə göstərmir. Əksinə, bu bəyanat ictimai rəyi öz xeyrinə yönəltmək və siyasi mübarizənin gündəliyini müəyyənləşdirmək cəhdi də ola bilər.
Baş nazir müxalifətin uzun müddətdir irəli sürdüyü istefa tələbini öz siyasi planının tərkib hissəsinə çevirir. Bununla rəqiblərinin əsas şüarlarından birinin təsirini azaltmağa, eyni zamanda sülh prosesinin tamamlanmasını öz hakimiyyətinin əsas tarixi nəticəsi kimi təqdim etməyə çalışır.
Bu baxımdan Paşinyanın qərarında həm siyasi risk, həm də müəyyən üstünlük qazanmaq imkanı var.
Referendum uğursuz olarsa, o, hakimiyyəti itirə bilər. Lakin belə nəticəni xalqın seçiminə hörmət göstərməsi kimi təqdim etmək imkanı da əldə edər. Referendum uğurla başa çatarsa, yeni Konstitusiyanın qəbulunu öz siyasi kursunun ictimai dəstəklənməsi kimi qiymətləndirə bilər.
Beləliklə, Paşinyan siyasi mübarizəni adi hakimiyyət qarşıdurmasından çıxararaq ölkənin gələcək istiqamətinin müəyyənləşdirilməsi məsələsinə çevirməyə çalışır.
Bu prosesdə Ermənistan cəmiyyətinin mövqeyi həlledici rol oynayacaq. Çünki Konstitusiya dəyişikliyi yalnız parlament çoxluğunun qərarı ilə deyil, ölkə vətəndaşlarının münasibəti ilə də müəyyənləşəcək. Referendum həm də erməni cəmiyyətinin keçmiş münaqişə ilə bağlı yanaşmalardan nə dərəcədə uzaqlaşmağa hazır olduğunu göstərə bilər.
Lakin istənilən səsvermənin nəticəsini yalnız sülhə münasibətlə izah etmək olmaz. İnsanlar yeni Konstitusiyaya münasibətlərini hökumətə etimad, daxili siyasi narazılıq, iqtisadi vəziyyət və digər səbəblər əsasında da müəyyən edə bilərlər. Məhz buna görə referendumun nəticəsi Ermənistanın siyasi gələcəyinə dair çoxşaxəli mənzərə yaradacaq.
Regionun digər dövlətləri üçün də İrəvanda baş verənlər əhəmiyyətlidir. Azərbaycanla Ermənistan arasında münasibətlərin normallaşması təkcə iki ölkənin təhlükəsizlik maraqları ilə məhdudlaşmır. Bu proses Cənubi Qafqazda nəqliyyat əlaqələrinin bərpasına, iqtisadi əməkdaşlığın genişlənməsinə və uzun illər bağlı qalmış kommunikasiyaların açılmasına təsir edə bilər.
Xüsusilə Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında maneəsiz bağlantı məsələsi regional gündəliyin mühüm istiqamətlərindən biridir. Vaşinqton razılaşmalarından sonra müzakirə edilən nəqliyyat layihələri Azərbaycan, Ermənistan və daha geniş region üçün yeni imkanlar yarada bilər.
Ancaq iqtisadi əməkdaşlığın inkişafı üçün ilk növbədə siyasi etimad lazımdır. Tərəflər gələcəkdə yeni qarşıdurma ehtimalının azaldığına əmin olmadıqca iri layihələrə uzunmüddətli sərmayə qoyuluşu da çətinləşir.
Bu baxımdan sülh müqaviləsi yalnız münaqişə dövrünün siyasi yekunu deyil, həm də yeni iqtisadi münasibətlər üçün başlanğıc ola bilər.
Paşinyanın açıqlamasını Ermənistanın xarici siyasətində baş verən dəyişikliklərdən ayrı qiymətləndirmək də mümkün deyil. Son illərdə İrəvan təhlükəsizlik sahəsində ənənəvi tərəfdaşlarından asılılığı azaltmağa və Qərb dövlətləri ilə əlaqələri genişləndirməyə çalışır.
Bununla belə, Ermənistanın NATO-ya üzvlüyünün hazırda gündəmdə olmadığının bildirilməsi göstərir ki, rəsmi İrəvan təhlükəsizlik siyasətində ehtiyatlı mövqe tutmağa üstünlük verir. Ermənistan rəhbərliyi müxtəlif güc mərkəzləri ilə münasibətlərini davam etdirməyə, eyni zamanda ölkənin yeni hərbi qarşıdurmalara sürüklənməsi riskini azaltmağa çalışır.
Cənubi Qafqazın coğrafi və siyasi xüsusiyyətləri nəzərə alınarsa, belə bir şəraitdə Azərbaycanla münasibətlərin normallaşdırılması Ermənistan üçün təkcə diplomatik məsələ deyil, həm də uzunmüddətli təhlükəsizlik seçiminə çevrilir.
Bununla belə, sülh prosesinə maneələr yalnız Konstitusiya ilə bağlı deyil. Sərhədlərin dəqiqləşdirilməsi, nəqliyyat əlaqələrinin praktiki qaydaları, qarşılıqlı etimadın möhkəmləndirilməsi və müharibədən qalan problemlərin həlli də tərəflərdən davamlı siyasi iradə tələb edir.
Azərbaycan və Ermənistan arasında müharibənin başa çatması ilə davamlı sülhün qurulması eyni anlayış deyil. Müharibənin olmaması mühüm nailiyyətdir, lakin sabit münasibətlər üçün dövlətlər arasında qarşılıqlı etimadın yaranması, hüquqi öhdəliklərin yerinə yetirilməsi və yeni münaqişə səbəblərinin aradan qaldırılması vacibdir.
Bu mənada Paşinyanın istefa bəyanatı nə tamamilə şəxsi fədakarlıq, nə də yalnız siyasi hiylə kimi qiymətləndirilməlidir. Mövcud şəraitdə hər iki amilin müəyyən rol oynadığını ehtimal etmək mümkündür. Baş nazir həm Azərbaycanla sülhə nail olmaq, həm də bu prosesi Ermənistan daxilində öz siyasi kursunun əsas nəticəsi kimi qəbul etdirmək istəyir.
Onun qarşısında isə kifayət qədər çətin vəzifə dayanır: müxalifətin müqavimətini aşmaq, cəmiyyəti yeni Konstitusiyanın zəruriliyinə inandırmaq, Azərbaycanla razılaşmaları yekunlaşdırmaq və bütün bunları ölkədə yeni siyasi böhran yaratmadan həyata keçirmək.
Bu məqsədlərin hamısına eyni vaxtda nail olmaq asan görünmür. Xüsusilə referendumun parlament mərhələsində belə ciddi siyasi mübahisələrin yaranması prosesin nə qədər həssas olduğunu göstərir.
İndi əsas diqqət Ermənistan hökumətinin noyabrın 23-də ictimaiyyətə təqdim edəcəyini bildirdiyi yeni Konstitusiya layihəsinə yönələcək. Sənədin məzmunu Paşinyanın siyasi vədlərinin nə dərəcədə real hüquqi addımlarla müşayiət olunduğunu qiymətləndirməyə imkan verəcək.
Azərbaycan baxımından isə hadisələrin hansı istiqamətdə inkişaf etməsindən asılı olmayaraq, əsas prinsip dəyişməz qalır: sülh ayrı-ayrı siyasətçilərin hakimiyyətdə qalmasına və ya getməsinə bağlı olmamalıdır.
Paşinyan bu prosesi başa çatdıraraq siyasi səhnədən çəkilə də bilər, Ermənistanda başqa siyasi qüvvələr də hakimiyyətə gələ bilər. Lakin əldə edilmiş razılaşmaların taleyi hər hansı bir şəxsin siyasi gələcəyindən asılı vəziyyətə düşməməlidir.
Əgər Ermənistan həqiqətən də Azərbaycanla münasibətlərdə yeni səhifə açmaq istəyirsə, bu niyyət təkcə hökumət bəyanatlarında deyil, Konstitusiyada, dövlət siyasətində və gələcək siyasi qərarlarda da öz əksini tapmalıdır.
Nəticə etibarilə, Paşinyanın istefa vədi Ermənistanın daxili siyasətində mühüm dönüş nöqtəsinə çevrilə bilər. Ancaq onun bu addımının səmimi sülh təşəbbüsü, düşünülmüş siyasi gediş və ya hər ikisinin birləşməsi olduğunu zaman göstərəcək.
Azərbaycan üçün isə əsas sual Paşinyanın nə vaxt gedəcəyi deyil, onun gedişindən sonra sülhün yaşayıb-yaşamayacağıdır. Çünki həqiqi sülh bir siyasətçinin vədi ilə deyil, dövlətlərin dəyişməyən öhdəlikləri və atdığı real addımlarla möhkəmlənir.
11:45 21.11.2026
Oxunuş sayı: 1394
Mübariz Göyüşlü
Cross Media Təhlil Mərkəzinin analitiki, Crossmedia.az Analitik İnformasiya Portalının Baş redaktoru, Müasir İnkişaf Birliyinin sədri