250 məqalə, 5 istinad, 5 laboratoriya: Universitetlər qarşısında yeni şərtlər
Ali təhsil müəssisələrinin beynəlxalq rəqabət qabiliyyətinin artırılması və
elmi potensialının gücləndirilməsi müasir təhsil sisteminin qarşısında duran
əsas vəzifələrdəndir. Universitetlərin fəaliyyəti artıq yalnız mütəxəssis
hazırlamaq və tələbələrə nəzəri bilik verməklə məhdudlaşmır. Elmi tədqiqatların
aparılması, yeni texnologiyaların yaradılması, ixtiraların patentləşdirilməsi
və beynəlxalq elmi əməkdaşlığın genişləndirilməsi də ali təhsil müəssisələrinin
inkişaf səviyyəsini müəyyən edən əsas göstəricilərə çevrilib.
Azərbaycanda da bu istiqamətdə yeni tələblər müəyyənləşdirilir. Ali təhsil
müəssisələrinə “Tədqiqat universiteti” statusunun verilməsi ilə bağlı
meyarların yeni redaksiyada təsdiqlənməsi universitetlərin elmi fəaliyyətinə
yanaşmada daha konkret göstəricilərin tətbiqini nəzərdə tutur. Yeni tələblərə
əsasən, universitetlər beynəlxalq elmi bazalarda nəşrlərin sayı, elmi
məqalələrə istinadlar, xarici tədqiqatçılarla əməkdaşlıq, patentlər, elmi kadr
hazırlığı və tədqiqatlara ayrılan maliyyə vəsaiti kimi meyarlar üzrə
qiymətləndiriləcəklər.
Xüsusilə diqqətçəkən məqamlardan biri universitetin son üç ildə beynəlxalq
elmi bazalarda orta hesabla ən azı 250 elmi nəşrinin olması və illik büdcəsinin
minimum 10 faizinin elmi tədqiqatlara yönəldilməsi tələbidir. Bu yanaşma ali
təhsil müəssisələrində elmi fəaliyyətin genişləndirilməsinə stimul verə bilər.
Bununla yanaşı, yeni meyarların universitetlər arasında rəqabətə,
professor-müəllim heyətinin fəaliyyətinə, tədrisin keyfiyyətinə və tələbələrin
elmi araşdırmalara cəlb olunmasına necə təsir göstərəcəyi də müzakirə
mövzusudur.
Bəs yeni tələblər Azərbaycan universitetlərinin elmi potensialını artırmaq üçün nə dərəcədə real imkanlar yaradır?

Məsələ ilə bağlı Crossmedia.az-a açıqlamasında Azərbaycan Gənc Alim, Doktorant və Magistrlər Cəmiyyətinin sədri, fəlsəfə
doktoru İqar Orucov bildirib ki, müasir
dünyada ali təhsil müəssisələri artıq təkcə bilik ötürən ənənəvi tədris
mərkəzləri deyil, həm də yeni bilik istehsal edən, texnoloji yeniliklər yaradan
və iqtisadi inkişafa birbaşa töhfə verən strateji innovasiya qovşaqları kimi
çıxış edir:
“Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2026-cı il 13 noyabr tarixli
378 nömrəli qərarı ilə Ali təhsil müəssisələrinə “Tədqiqat universiteti”
statusu verilməsi üçün Tələblərin yeni redaksiyada təsdiq edilməsi ölkəmizin ali
təhsil və elm sistemində keyfiyyətcə yeni mərhələnin başlanğıcıdır. 2017-ci il
29 dekabr tarixli 610 nömrəli qərarla müəyyən edilmiş ilkin meyarlarla
müqayisədə yenilənmiş tələblər daha konkret, ölçüləbilən və nəticəyönümlü indikatorlara
əsaslanır.
Statusun ən azı 5 il fəaliyyət göstərən ali məktəblərə 5 il müddətinə
verilməsi və son 3 təqvim ili üzrə universitetin ümumi illik büdcəsinin ən azı
10 faizinin elmi tədqiqat xərclərinə ayrılması tələbi ali məktəblərdə idarəetmə
fəlsəfəsini köklü şəkildə dəyişəcək. Bu yanaşma universitetləri yalnız təhsil
haqlarından asılı olan maliyyə modelindən uzaqlaşdıraraq, elmi-tədqiqat və
təcrübə-konstruktor işlərinə real sərmayə qoyan qurumlara çevirməyə sövq edir.
Eyni zamanda, professor-müəllim heyətinin ən azı 70 faizinin elmi dərəcəyə,
elmi dərəcəlilərin isə minimum 50 faizinin elmi ada malik olması, habelə
xaricdə ali təhsil almış və beynəlxalq elmi təcrübəyə malik müəllimlərin ən azı
20 faiz həddində müəyyənləşdirilməsi akademik mühitin sağlamlaşmasına ciddi
təkan verəcək. Bununla yanaşı, magistraturada dissertasiya yazanların,
rezidentura və doktorantura pilləsində təhsil alanların ümumi tələbə
kontingentində payının minimum 10 faizə çatdırılması və hər bir səviyyə üzrə ən
azı 15 ixtisasın mövcudluğu tələbi gənclərin erkən mərhələdən elmə cəlb
edilməsini stimullaşdıracaq.
Yeni meyarların ən çox müzakirə olunan hissəsi heç şübhəsiz ki, Scopus və ya
Web of Science beynəlxalq elmi bazalarında indekslənən nəşrlərlə bağlı
tələblərdir. Sənədə əsasən, müraciətdən əvvəlki son 3 təqvim ili üzrə orta
illik məqalə sayı ən azı 250 olmalı, hər bir müəllimə ildə orta hesabla minimum
0,5 məqalə və 5 istinad düşməlidir. Bundan əlavə, müraciətdən əvvəlki il üzrə
nəşrlərin ən azı 25 faizinin əcnəbi tədqiqatçılarla, 15 faizinin isə magistr və
doktorantlarla birgə dərc edilməsi şərt kimi qoyulub.
Fikrimcə, bu göstəricilər yerli universitetlərin mövcud potensialı
baxımından həm ciddi sınaq, həm də zəruri bir təkan rolunu oynayır. Hazırda
ölkəmizin yalnız bir neçə aparıcı ali məktəbi illik 250 məqalə və müəllim
başına 5 istinad həddinə yaxınlaşa bilər. Xüsusilə humanitar və ictimai elmlər
sahəsində ixtisaslaşmış universitetlər üçün bu göstəricilərə qısa müddətdə
çatmaq obyektiv çətinliklər yaradır, çünki bu sahələrdə beynəlxalq indekslənən
jurnalların sayı və istinad dinamikası dəqiq və təbiət elmlərindən əhəmiyyətli
dərəcədə fərqlənir. Lakin əcnəbi alimlərlə birgə nəşrlərin 25 faiz təşkil
etməsi tələbi yerli tədqiqatçıları qlobal elmi şəbəkələrə inteqrasiya etməyə
məcbur edəcək ki, bu da beynəlxalq görünürlüyün və istinad sayının təbii
artımına yol açacaq.
“Tədqiqat universiteti” statusunun əldə edilməsi ali məktəblər arasında
sağlam elmi rəqabəti gücləndirəcək və ali təhsil məkanında təbii funksional
təbəqələşmə yaradacaq. Müəllim və tədqiqatçıların beynəlxalq elmi dövriyyədə
aktiv iştirakı auditoriyalarda tədris olunan fənlərin məzmununa birbaşa sirayət
edir. Tədqiqat aparan professor öz tələbəsinə köhnəlmiş dərslik məlumatlarını
deyil, elmin ən son nailiyyətlərini və tənqidi düşünmə metodologiyasını ötürür.
Magistr və doktorantlarla birgə elmi məqalələrin yazılması tələbi isə tələbəni
passiv dinləyicidən fəal tədqiqatçıya çevirərək təhsilin keyfiyyətini əsaslı
şəkildə yüksəldir.
Elmi fəaliyyətin qiymətləndirilməsində əsas risklərdən biri Qudhart (Goodhart) qanunu kimi tanınan tendensiyadır: hər hansı bir göstərici hədəfə çevrildikdə, o, yaxşı ölçü vahidi olmaqdan çıxır. Universitetlərin yalnız say xətrinə aşağı keyfiyyətli və ya "yırtıcı" jurnallarda məqalə dərc etdirməsinin qarşısını almaq üçün dünya təcrübəsinə əsaslanan çevik mexanizmlər tətbiq edilməlidir”.
İlqar Orucov hesab edir ki, diqqəti formal rəqəmlərdən real elmi nəticələrə
yönəltmək üçün dünyanın aparıcı elm mərkəzlərində tətbiq olunan Tədqiqatların
Qiymətləndirilməsi üzrə San-Fransisko Bəyannaməsi (DORA) və Leyden Manifestinin
prinsipləri əsas götürülməlidir:
“Bu yanaşmaya görə, məqalə sayından daha çox onların yerləşdiyi jurnalların
kvartilinə (xüsusilə Q1 və Q2 kateqoriyalarına) və tədqiqatın yaratdığı real
elmi təsirə üstünlük verilir.
Bununla yanaşı, texnologiya transferi və kommersiyalaşdırma ekosisteminin qurulması
həlledici əhəmiyyət daşıyır. Yeni qərarda tədqiqat avadanlıqları ilə təchiz
edilmiş ən azı 5 laboratoriya və ya tədqiqat mərkəzinin, texnologiya transferi
ofisinin və startap mərkəzinin fəaliyyəti, eləcə də son 5 təqvim ili üzrə
qeydiyyata alınmış ixtira, faydalı model, sənaye nümunəsi və ya verilmiş
patentlərin ümumi sayının ən azı 10 olması tələb kimi qoyulub. ABŞ-ın Bayh-Dole
Aktı təcrübəsindən və ya Almaniyanın "Mükəmməllik Təşəbbüsü"
(Exzellenzinitiative) modelindən yararlanaraq, universitetlərin sənaye
sifarişləri əsasında əldə etdiyi gəlirlər və lisenziyalaşdırılmış patentlər
əsas uğur meyarı kimi təşviq edilməlidir. Eyni zamanda, fikrimcə, Cənubi
Koreyanın "BK21" (Brain Korea 21) proqramında olduğu kimi,
mühəndislik, tibb və təbiət elmləri ilə humanitar və sosial elmlər üçün
differensial elmi məhsuldarlıq əmsalları tətbiq olunmalı, tədqiqat
universitetində çalışan alimin həftəlik auditoriya dərs yükü azaldılaraq ona
laboratoriya rəhbərliyi və beynəlxalq qrant layihələri üzərində işləmək üçün
vaxt və maliyyə sərbəstliyi verilməlidir.
Düşünürəm ki, 2026-cı ildə müəyyən edilmiş yeni meyarlar Azərbaycan universitetləri üçün yüksək, lakin strateji baxımdan tamamilə doğru müəyyənləşdirilmiş hədəf xəttidir. Bu statusun formal ada çevrilməməsi üçün universitet daxilində şəffaf akademik idarəetmə, dürüst elmi etika və sənaye ilə sıx inteqrasiya əsas prinsipə çevrilməlidir. Yalnız bu halda universitetlərimiz həm ölkənin innovativ inkişafının lokomotivinə çevriləcək, həm də qlobal elm məkanında layiqli yerini tutacaqdır”.
Məhəbbət Tərlanoğlu
14:00 18.11.2026
Oxunuş sayı: 317