Araşdırma
Pakistanın etno-mədəni diaqnostikası
Pakistan qurduğumuz etno-mədəni diaqnostika modeli üçün xüsusilə maraqlı bir nümunədir, çünki burada etnik homogenlik olmadan milli-siyasi özünütəşkilin necə yarandığını görmək mümkündür. Lakin prosesi “pacifist hindu mənşəli əhali və döyüşkən xalq” kimi birbaşa xətt qurmaq hadisəni həddindən artıq sadələşdirmək olardı. Daha düzgün yanaşma müxtəlif tarixi qatların “İslam, regional etniklər, Britaniya-Hindistanı təcrübəsi, hərbi institutlar, dövlət ideologiyası və təhlükəsizlik mühitinin” qarşılıqlı təsirini araşdırmaqdır.
Pakistanı vahid etnik toplum kimi deyil, müxtəlif tarixi, etno-mədəni komplekslərin vahid siyasi özünütəşkil sistemində birləşməsi kimi qiymətləndirmək daha düzgündür. Ölkənin əsas etnik komponentlərini Pəncablılar, Sindlilər, Puştunlar, Bəluclar və müxtəlif digər qruplar təşkil edir. Bu qrupların dilləri, regional yaddaşları, sosial strukturları və tarixi təcrübələri fərqlidir. Buna baxmayaraq, 1947-ci ildə yaranmış dövlət nisbətən qısa müddətdə bu müxtəlifliyi ümumi siyasi identikliyə “Pakistanlı” kimliyi ətrafında təşkil edə bildi.
Bu prosesdə əsas birləşdirici komponent din olmuşdur. İslam burada yalnız fərdi inanc sistemi deyil, Hindistan yarımadasında müxtəlif müsəlman icmalarını bir siyasi məkan təsəvvürü daxilində birləşdirən identifikasiya mexanizminə çevrilmişdir. Lakin Pakistanın milli kimliyini yalnız dinlə izah etmək də kifayət deyil. Dövlətçilik, urdu dili, milli tarix, ordu, təhsil sistemi və təhlükəsizlik siyasəti də yeni milli identikliyin institusional daşıyıcılarına çevrilmişdir.
Dil baxımından Pakistan xüsusi model yaradıb. Əhalinin böyük hissəsinin ana dili urdu deyil. Buna baxmayaraq, urdu milli simvol və ümumi kommunikasiya vasitəsi kimi qəbul edilmişdir. Beləliklə, burada maraqlı bir informasiya-mədəni mexanizm olaraq “etnik dillərin çoxluğu, ümummilli simvolik dil, dövlət dili siyasəti” zənciri yaranır. İngilis dili isə uzun müddət idarəçilik, ali təhsil və hüquq sistemində mühüm rolunu qoruyub saxlamaqdadır.
Pakistanın dövlətçilik komponenti xüsusilə diqqətəlayiqdir. Britaniya Hindistanından miras qalan inzibati aparat, hüquq sistemi və hərbi struktur yeni dövlət tərəfindən böyük ölçüdə mənimsənilmişdir. Ordu isə sonradan yalnız müdafiə institutu deyil, dövlətin siyasi özünütəşkilində mühüm aktora çevrilmişdir. Buna görə Pakistan nümunəsində ordu, dövlətçilik, milli identiklik əlaqəsi ayrıca diqqəti cəlb edir.
Qeyd etdiyiniz “döyüşkən xalq” obrazı da bu kontekstdə izah edilir. Bu obrazı qədim etnik xarakterin dəyişməz xüsusiyyəti kimi deyil, tarixi və siyasi konstruksiya kimi qəbul etmək daha düzgündür. Britaniya Hindistanının hərbi siyasəti, xüsusilə “martial races” (Döyüş Yarışı Nəzəriyyəsi, müəyyən etnik, dini və sosial qrupların təbii olaraq digərlərindən daha cəsarətli, sadiq və fiziki cəhətdən hərbi xidmətə daha uyğun olduğuna dair Britaniya müstəmləkəçi inancı) təsnifatı, sərhəd bölgələrinin hərbi ənənələri, Hindistanla qarşıdurmalar, Kəşmir problemi və sonrakı geosiyasi mühit Pakistanın təhlükəsizlik yönümlü milli identikliyinin formalaşmasına təsir göstərmişdir.
Beləliklə, Pakistanın diaqnostik formulasını belə ifadə etmək olar: Etnik müxtəliflik, islam əsaslı ümumi identifikasiya, çoxdilli informasiya mühiti, Britaniya institusional irsi, güclü hərbi dövlətçilik, təhlükəsizlik yönümlü milli yaddaş bərabərdir Pakistan milli özünütəşkil modeli. Pakistan vahid etno-mədəni toplum olmadan vahid milli-siyasi sistem yaratmaga nail olub. Burada birləşdirici mexanizm etnik homogenlik deyil, müxtəlif qrupların üzərində qurulan ortaq siyasi, dini və informasiya məkanıdır.
Bəli, indi sizin vurğuladığınız məntiq daha aydın görünür. Nüvə proqramını Pakistanda sadəcə hərbi hadisə kimi deyil, məhdud resurslara baxmayaraq kollektiv səfərbərlik, təhsil, elmi kadr hazırlığı, dövlət iradəsi və milli özünütəşkil qabiliyyətinin göstəricisi kimi qiymətləndirilməlidir. Eyni zamanda Pakistanın etno-mədəni diaqnostikası yalnız din–ordu–dövlət üçlüyünə endirilməməlidir.
Pakistan etno-mədəni baxımdan homogen xalq-dövlət deyil. Pəncablı, Sindli, Puştun, Bəluc və digər etnik-linqvistik qrupların, çoxsaylı regional mədəniyyətlərin və müxtəlif sosial ənənələrin vahid siyasi sistem daxilində birləşməsi nəticəsində formalaşmış mürəkkəb tarixi özünütəşil kompleksidir. Buna görə Pakistan nümunəsinin əsas xüsusiyyəti “vahid etnosdan vahid dövlət” modeli deyil, etnik müxtəliflikdən vahid milli-siyasi identiklik yaratmaq qabiliyyətidir.
Pakistanın ən güclü inteqrasiya mexanizmlərindən biri İslamdır. Lakin dini identiklik burada etnik fərqləri tamamilə aradan qaldırmır, onları daha geniş siyasi mənsubiyyət çərçivəsinə daxil edir. 1947-ci ildə yeni dövlətin yaradılması da məhz bu ümumi identifikasiya üzərində siyasi özünütəşkilin formalaşmasına imkan verdi.
Tarixi yaddaş Pakistan modelində xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Burada Britaniya müstəmləkəçiliyindən əvvəlki Hindistan müsəlmanlarının siyasi və mədəni təcrübəsi, Dehli sultanlıqları və Moğol mədəni irsi, regional müsəlman mədəniyyətləri, sufi ənənələri və İslam sivilizasiyasına bağlılıq müasir milli yaddaşın müxtəlif qatlarını təşkil edir. Buna görə də Pakistanın milli yaddaşı yalnız 1947-ci ildən başlamır, yeni dövlət öz legitimliyini daha qədim tarixi-mədəni materiallardan da qidalandırır.
Təhsil və intellektual özünütəşkil Pakistanın diaqnostikasında ayrıca komponent kimi göstərilməlidir. Məhdud iqtisadi imkanlara baxmayaraq, təhsil, elm və xüsusilə də mühəndislik və texniki kadrların hazırlanması dövlət quruculuğunun mühüm alətlərindən biri olmuşdur. Bu baxımdan Pakistanın nüvə proqramı xüsusilə simvolik hadisədir. 1998-ci ildə nüvə sınaqlarının keçirilməsi yalnız hərbi texnologiya nailiyyəti kimi deyil, məhdud resurslara malik dövlətin elmi kadr, təhsil, texnoloji infrastruktur və dövlət səfərbərliyi yaratmaq qabiliyyətinin nümayişi kimi diaqnostik əhəmiyyət daşıyır. Pakistan beləliklə özünü beynəlxalq sistemdə yalnız iqtisadi güclə deyil, elmi-texnoloji suverenlik vasitəsilə də təsdiq etməyi başardı.
Burada qeyd etdiyimiz “təhsildə asketizm” anlayışı çox əhəmiyyətlidir. Bunu “təhsildən zövq almaq”dan daha geniş mənada, sosial yüksəliş, intizam, şəxsi məhrumiyyətlərə dözmək və təhsili ailə və dövlət qarşısında məsuliyyət kimi qəbul etmək davranış modeli kimi qiymətləndirmək olar. Lakin bunun bütün Pakistan cəmiyyətinə eyni dərəcədə aid olduğunu deyil, müəyyən sosial və təhsil qruplarında güclü olduğunu nəzərə almaq lazımdır.
Pakistanın maddi və folklor mədəniyyəti də etno-mədəni diaqnostik mənzərəni tamamlayır. Pəncab və Sind musiqisi, sufi poeziyası, qəzəl, kavvali, regional xalq mahnıları, rəqs, geyim, sənətkarlıq, xalçaçılıq və memarlıq müxtəlif etnik qrupların yaddaşını qoruyan informasiya kanallarıdır. Bu müxtəliflik vahidliyi pozmur, əksinə, Pakistanlılıq identikliyinin daxilində regional mədəniyyətlərin çoxqatlılığını yaradır.
Beləliklə, Pakistanın diaqnostik formulunu daha dolğun şəkildə belə ifadə etmək olar: Etnik-linqvistik müxtəliflik, İslam əsaslı ümumi identifikasiya, qədim və müstəmləkəçilikdən əvvəlki tarixi yaddaş, Britaniya institusional iris, təhsil və elmi özünütəşkil, asketik sosial intizam, güclü dövlətçilik və hərbi institutlar, musiqi, poeziya, rəqs və regional folklorun çoxluğu, strateji-texnoloji suverenlik bərabərdir “Pakistanın tarixi etno-mədəni özünütəşil kompleksinə”.
Bu modeldəndə gördüyümüz kimi nüvə silahı nəticədir, başlanğıc deyil. Daha fundamental diaqnostik göstərici Pakistan cəmiyyətinin məhdud imkanlar şəraitində insan kapitalını, təhsil sistemini, elmi institutları və dövlət resurslarını müəyyən strateji məqsəd ətrafında səfərbər edə bilməsidir. Pakistan etnik homogenliyin deyil, ortaq informasiya, yaddaş, təhsil, ideologiya və dövlət institutlarının milli özünütəşkil yarada bilməsinin nümunəsidir.
13:00 07.09.2026
Oxunuş sayı: 105
