Statistika Azərbaycanda 37 faiz ateist olduğunu deyir - ilahiyyatçı inkar edir
Ateistlərin dünya üzrə sayını dəqiq müəyyənləşdirmək metodoloji baxımdan mürəkkəb məsələdir. Bunun əsas səbəblərindən biri insanların “ateist”, “aqnostik”, “dinsiz” və “dindar olmayan” anlayışlarını eyni məna ilə qəbul etməməsi, eləcə də beynəlxalq sorğuların müxtəlif seçmə və metodologiyalar əsasında aparılmasıdır. Bu baxımdan ayrı-ayrı araşdırmalarda təqdim olunan faizlər konkret sorğuda iştirak edən respondentlərin cavablarını əks etdirir və birbaşa ölkənin bütün əhalisinə şamil edilə bilməz. Azərbaycanda respondentlərin 37 faizinin özünü ateist kimi təqdim etməsi ilə bağlı göstərici də məhz bu kontekstdə, araşdırmanın seçməsi və metodologiyası nəzərə alınmaqla qiymətləndirilməlidir.
İlahiyyatçı Fazil Əhməd Crossmedia.az-a açıqlamasında bildirib ki, Azərbaycanda ateizm və deizmə münasibətlə bağlı yayılan statistik göstəricilərin obyektivliyini qiymətləndirmək üçün araşdırmanın metodologiyası və seçmənin reprezentativliyi diqqətlə təhlil edilməlidir:
“Bu araşdırmanın hansı metodologiya əsasında aparıldığı, seçmənin nə dərəcədə reprezentativ olduğu və əldə edilən nəticələrin reallığı nə dərəcədə əks etdirdiyi araşdırılmalıdır. Çünki hər hansı bir statistik göstəricinin, məsələn, cəmiyyətdə ateistlərin sayının 37 faiz təşkil etməsi ilə bağlı məlumatın təqdim olunması onun necə əldə edildiyi barədə suallar yaradır. Xüsusilə araşdırmanı aparan şəxslərin dünyagörüşü və yanaşmaları nəticələrin obyektivliyinə təsir göstərə bilər. Lakin burada konkret olaraq qərəzlilikdən danışmaq üçün araşdırmanın metodologiyası və mənbələri təhlil edilməlidir. Sadəcə tədqiqatı aparan şəxsin ateist düşüncəli olması onun nəticələrinin avtomatik olaraq qərəzli olduğunu göstərmir. Digər tərəfdən, statistik rəqəmlərin ictimaiyyətə necə təqdim olunması da mühüm məsələdir. Müəyyən bir göstəricinin geniş şəkildə təbliğ edilməsi insanların həmin istiqamətə marağını və meylini artıra bilər. Bu baxımdan, rəqəmlərin təqdimatı ilə ictimai davranış arasında psixoloji və sosial-psixoloji əlaqələrin olub-olmaması ayrıca araşdırılmalıdır. Buna görə də belə statistik məlumatların ictimai müzakirəyə çıxarılmasından əvvəl onların etibarlılığı və əldə edilmə metodları diqqətlə yoxlanılmalıdır”.
İlahiyyatçı hesab edir ki, statistik göstəricilər təsdiqlənsə belə, ateist və deist dünyagörüşlərinin eyni kateqoriyada təqdim edilməsi düzgün yanaşma deyil. Onun sözlərinə görə, insanların bu dünyagörüşlərinə yönəlməsinin səbəbləri də ayrıca elmi araşdırma tələb edir:
“Tutaq ki, həmin nəticələr həqiqətə uyğundur. Bu halda da ateistlərlə deistləri bir-birindən ayırmaq lazımdır. Çünki deizm və ateizm eyni anlayış deyil. Deistlər Yaradanın mövcudluğunu qəbul edir, lakin dinlərin, peyğəmbərlərin və müqəddəs kitabların ilahi mənşəyini qəbul etmirlər. Buna görə də bu iki qrupun eyni kateqoriyada təqdim edilməsi statistik nəticələrin interpretasiyasına təsir göstərə bilər. Fikrimcə, burada əsas artımın deist dünyagörüşünə meyllənən şəxslərlə bağlı olması ehtimalı da ayrıca araşdırılmalıdır. Deist düşüncənin formalaşmasının müxtəlif səbəbləri ola bilər. Bunlardan biri insanın dini məsuliyyətlərə münasibəti, digəri isə dini dünyagörüşünün özü ilə bağlı suallar və axtarışlardır. Lakin konkret olaraq insanların deizmə hansı səbəbdən yönəldiyini yalnız elmi sosioloji və psixoloji araşdırmalar əsasında müəyyənləşdirmək mümkündür. Cəmiyyətdə hər hansı istiqamətdə təbliğatın güclənməsi müəyyən müddət ərzində insanların həmin istiqamətə marağını artıra bilər. Lakin bu, həmin insanların avtomatik olaraq həmin dünyagörüşünün daşıyıcısına çevrildiyi anlamına gəlmir. İnsanın özünü ateist, deist və ya hər hansı başqa dünyagörüşünün nümayəndəsi kimi müəyyənləşdirməsi ilə sadəcə müəyyən ideyaya müvəqqəti maraq göstərməsi arasında fərq var. Bunun üçün şəxsin dünyagörüşünün nə dərəcədə formalaşdığını, həmin mövqeyə hansı proseslər nəticəsində gəldiyini və bu mövqenin nə qədər sabit olduğunu nəzərə almaq lazımdır”.
F.Əhməd şəxsi müşahidələrinə əsasən, müəyyən insanların ateizm və din mövzusunda müzakirələrdən sonra mövqelərini dəyişə bildiyini də qeyd edib. O, eyni zamanda dini tənqidin bəzən əks nəticə doğuraraq insanlarda dinə marağı artıra biləcəyini vurğulayıb:
“Mənim şəxsi təcrübəmdə də belə hallar olub. Ateizmlə bağlı müzakirələrdən və debatlarından sonra fikrini dəyişdiyini bildirən insanlar mənə müraciət ediblər. Bu cür hallar onu göstərir ki, bəzi insanların müəyyən dünyagörüşünə bağlılığı dərin və uzunmüddətli araşdırmanın nəticəsi olmaya, daha çox müəyyən təsirlər nəticəsində formalaşmış mövqeni ifadə edə bilər. Lakin bunu bütün insanlar üçün ümumiləşdirmək də düzgün olmaz. Son olaraq, ateizmin və ya İslamın tənqidinin cəmiyyətə təsiri məsələsinə də diqqət yetirmək lazımdır. Bəzən dini dəyərlərin tənqidi və ya İslamla bağlı mübahisəli materialların yayılması gözlənilən nəticənin əksinə olaraq insanlarda həmin dinə maraq yarada bilər. İnsan əvvəllər maraqlanmadığı bir mövzu ilə qarşılaşdıqda onun haqqında araşdırmağa başlaya bilər. Araşdırma prosesində isə həmin şəxsin ilkin mövqeyi dəyişə də bilər. Məsələn, İslam haqqında araşdırmağa başlayan bir insan İslamın digər dinlərdə də mühüm yer tutan Həzrəti Məryəm və Həzrəti İsa haqqında yanaşması ilə tanış ola bilər. Bu da həmin şəxsin ilkin təsəvvürlərini dəyişə və onu daha geniş araşdırmaya sövq edə bilər. Lakin belə proseslərin nə dərəcədə geniş yayıldığını yalnız empirik sosial-psixoloji tədqiqatlarla müəyyənləşdirmək mümkündür. Bu baxımdan, Azərbaycanda ateizm və deizmə münasibətdə baş verən dəyişiklikləri yalnız ayrı-ayrı statistik göstəricilərlə qiymətləndirmək düzgün olmaz. Burada araşdırmanın metodologiyası, respondentlərin seçimi, ateizm və deizm anlayışlarının necə müəyyənləşdirilməsi, insanların dünyagörüşünün hansı səbəblərdən dəyişməsi və media-təbliğatın bu prosesə təsiri kompleks şəkildə öyrənilməlidir”.
Nigar Xəlilli
20:00 03.09.2026
Oxunuş sayı: 41
