Bütün dünyadakı zibilləri vulkana atsaq nə olar?
Dünyada hər il təxminən 2,1–2,6 milyard ton bələdiyyə bərk məişət zibili (MSW) yaranır. 2022-ci ildə bu rəqəm təxminən 2,56 milyard ton olub və 2050-ci ilə qədər 3,4–3,9 milyard tona çata bilər. Günlük miqdar təxminən 5,5–7 milyon ton ətrafındadır. Buna sənaye, tikinti və digər zibillər əlavə olunsa, rəqəm daha da böyüyür. ABŞ tək başına ildə yüz milyonlarla ton istehsal edir. Bu həcmdə zibili daşımaq və məhv etmək mövcud sistemlərlə belə çətindir. Son günlər sosial mediada müzakirə olunan mövzulardan biri də bütün bu zibillərin vulkana atılaraq məhv edilə biləcəyi ehtimalıdır. Bəs bu nə qədər realdır?
Vulkanlar və lava gölləri
Yerdə təxminən 1500 potensial aktiv vulkan var, lakin davamlı lava gölü (açıq, ərimiş lava hovuzu) olanları çox azdır — adətən 6–8 ədəd qeyd olunur. Bunlara Erta Ale (Efiopiya), Nyiragongo (Kongo Demokratik Respublikası), Mount Erebus (Antarktida), Kīlauea (Hawaii, dövri), Masaya (Nikaraqua) və bəzi digərləri daxildir. Əksər vulkanların kraterləri soyumuş lava, qaya və ya su ilə doludur. Lava temperaturu adətən 800–1200 °C (bəzən ~1170–1250 °C) arasındadır.
Bu temperatur bir çox materialı (plastik, kağız, orqanik qalıqlar, şüşə, bəzi metallar) əridə və ya yandıra bilər, lakin polad, dəmir, nikel kimi materialların ərimə nöqtəsi daha yüksəkdir (polad ~1370–1540 °C, dəmir ~1538 °C). Beləliklə, çoxlu metal və digər qalıqlar tam əriməz, səthdə üzər və ya qismən qalar.
Zibili lava gölünə atanda nə baş verir?
Partlayışlar və qeyri-sabitlik: Lava göllərinin səthində soyuyan qabıq olur. Soyuq, rütubətli və ya ağır zibil (xüsusən su və orqanik maddə olan) qabığı deşir. Su dərhal buxarlanır (həcmi ~1700 dəfə artır) və partlayışlı buxar reaksiyası yaradır. 2002-ci ildə Erta Ale-də təxminən 30 kq orqanik zibil (qida qalıqları) atılmışdı və şiddətli lava fəvvarələri yaranmışdı. Kiçik qaya düşmələri belə Hawaiidə lavanı 85 metrə qədər atıb. Tonlarla zibil isə böyük partlayışlara, lava və qaya parçalarının atılmasına səbəb olar.
Zəhərli qazlar: Vulkanlar artıq SO₂, CO₂, HCl, H₂S kimi qazlar buraxır (vog — vulkanik duman yaradır). Plastik, elektronika, batareyalar yandıqda dioksinlər, furanlar, ağır metallar (civə, kadmium, qurğuşun), xlorid turşusu və digər toksinlər əlavə olunur. Filtrsiz yandırma nəticəsində bunlar atmosferə, torpağa və suya yayılır. Kontrollü incineratorlardan fərqli olaraq vulkanlarda heç bir filtr və ya təmizləmə yoxdur.
Tam məhv olmama: Qalıqlar (əriməmiş metallar, toksik maddələr) lava gölündə toplanır və ya erupsiya zamanı ətrafa atılır, torpağı və ekosistemi çirkləndirir. Vulkanlar materialı saxlamaq üçün deyil, çıxarmaq üçün “dizayn olunub”.
Nüvə və təhlükəli tullantılar: Lava radioaktiv nüvələri parçalaya bilməz (bu üçün milyonlarla dərəcə lazımdır). Erupsiya zamanı radioaktiv material atmosferə yayılaraq qlobal çirklənmə yaradar.
Praktiki və digər problemlər
Logistika və xərc: Zibilləri uzaq, əlçatmaz və təhlükəli vulkanlara (məsələn, Antarktida və ya Afrika) daşımaq nəhəng karbon izi, yanacaq sərfiyyatı və xərc deməkdir. Bu, mövcud atma və ya yandırma üsullarından daha pisdir.
Təhlükəsizlik: İşçilər üçün öldürücü isti, zəhərli qazlar, uçan lava və qaya parçaları. Sığorta və praktik həyata keçirmə qeyri-mümkündür.
Həcm: Lava gölləri sonsuz deyil. Milyonlarla ton zibil onları doldurar və ya partlayışlara səbəb olar.
Mədəni və hüquqi məsələlər: Bəzi yerli icmalar vulkanları müqəddəs sayır.
Bu üsul zibil problemini həll etməz, əksinə hava, torpaq və su çirklənməsini artırar, partlayış riskləri yaradar və iqlim dəyişikliyinə əlavə töhfə verər. Daha yaxşı həllər: zibilin azaldılması, təkrar emal, kompostlaşdırma, müasir filtrli yandırma zavodları (enerji istehsalı ilə) və dövriyyə iqtisadiyyatı yanaşmalarıdır. Vulkanlar təbii fəlakət mənbəyidir, zibil yandırma zavodu deyil.
Ayhan
18:00 11.08.2026
Oxunuş sayı: 47
