Tarixdən müasirliyə: Türk dövlətlərinin birliyi elmi müstəvidə
Ortaq türk tarixinin və mədəniyyətinin araşdırılması, müasir dövrdə türk dünyası arasındakı inteqrasiya proseslərini elmi və ideoloji cəhətdən möhkəmləndirən strateji bir addımdır. Bu genişmiqyaslı layihənin uğuru üçün ilk növbədə vahid konsepsiya hazırlanmalı və fərqli regionlardan olan mütəxəssisləri birləşdirən ortaq mərkəzlər fəaliyyətə başlamalıdır. Türk xalqlarının tarixini regionlar üzrə, xüsusilə Anadolu, Qafqaz, İdil-Ural və Orta Asiya istiqamətlərində dərindən tədqiq etmək ümumi mənzərənin dolğunluğunu təmin edəcəkdir. Tarixi proseslərin araşdırılması ilə yanaşı, müasir dövrün siyasi, iqtisadi və sosial platformalarının da bu tədqiqatlara daxil edilməsi elmi işin aktuallığını artırır. Bu mənada, mətbuat tarixi kimi spesifik sahələrin araşdırılması türk xalqlarının ortaq mədəni və intellektual irsinin üzə çıxarılmasında mühüm rol oynayır. Mövzu ilə bağlı siyasi elmlər doktoru, professor Sabir Məmmədli Crossmedia.az-a açıqlama verib:
"Xüsusilə vurğulamaq lazımdır ki, ortaq türk tarixinin yazılması həddən artıq vacib, ciddi, həm də böyük bir məsələdir. Hazırkı dövrdə türk xalqları arasında güclü inteqrasiya prosesi baş verir və bu inteqrasiya prosesinin daha da güclənməsi həm iqtisadi, siyasi, mədəniyyət sahəsində əməkdaşlığı özündə ehtiva edir, həm də elm və ümumiyyətlə digər sahələrə də yön verməyə ehtiyac var. Ortaq türk tarixinin hazırlanması üçün ilk növbədə bu layihənin konsepsiyası hazırlanmalıdır. Bunun üçün də böyük bir müəlliflər qrupu, bir mərkəz yaranmalıdır. Alimlər, tarixçilər, müxtəlif yaş qruplarından olan müəlliflər bu mərkəzdə cəmləşməli və onlar bu konsepsiyanın reallaşması məsələsi, ümumiyyətlə konsepsiyanın istiqamətləri, ayrı-ayrı qolları haqqında öz fikirlərini bildirməlidirlər. Belə bir sənəd hazırlanmalıdır.
Sonra isə plana uyğun şəkildə, çox böyük ehtimalla, türk xalqlarının tarixinə regionlar üzrə yanaşmaq lazım olacaq. Məsələn, Rusiya İmperiyası tərkibində olan türk xalqları bir istiqamət ola bilər. Sonra Anadolu-Oğuz türklərinin tarixi ilə əlaqədar bir istiqamət ola bilər. Burada Türkiyəni, Şimali Kipr Türk Cümhuriyyətini, Suriya türklərini, İraq türklərini (yəni Kərkük-Mosul türklərini), Azərbaycan türklərini (həm Cənubi Azərbaycan, həm də Şimali Azərbaycanı) və Türkmənistanla əlaqədar türkmənlərin tarixini araşdırmaq lazımdır. Yəni demək istəyirəm ki, bu ayrı-ayrı qollar üzrə müəyyən bir plana uyğun şəkildə istiqamətlər, mövzular və əhatə olunacaq məsələlər orada əks olunmalıdır. Eyni zamanda nəzərə almaq lazımdır ki, ortaq türk tarixinin hazırlanması həm də müasir dönəmi əhatə etməlidir. Əgər tarixdən müasirliyə keçsək, müasir dövrün sosial, iqtisadi, siyasi platformaları da orada öz əksini tapmalıdır. Bu, kifayət qədər əhəmiyyətli və vacib bir məsələdir. Ona görə həm konsepsiya, həm də müəlliflər qrupunu ayrı-ayrı istiqamətlər və dövrlər üzrə birləşdirən mərkəzlər yaranmalıdır. Eyni zamanda qeyd etdiyimiz kimi, bu tarixi proseslər araşdırılmalı və fundamental bir elmi iş ortaya qoyulmalıdır".
S. Məmmədli eyni zamanda Bakı Dövlət Universitetində aparılan araşdırmaları da xüsusilə vurğulayıb.
"Məsələn, Bakı Dövlət Universitetində xeyli müddətdir ki – təvazökarlıqdan kənar olsa da – mən türk xalqlarının mətbuat tarixini araşdırıram. Jurnalistika fakültəsində türk xalqlarının mətbuat tarixi təhlil edilir, araşdırılır. Proqramda bu sahəyə böyük yer ayrılıb, bir fənn üzrə 75 saat vaxt verilib. Beynəlxalq jurnalistika və media sistemləri fənləri üzrə də orada ayrıca bir blok var: “Türk xalqlarının müasir mətbuatı”. İndiyə qədər mən bu mövzuda üç kitab hazırlamışam. Kitabın birinci hissəsində türk xalqlarının müasir mətbuatı, o cümlədən İraq türklərinin (türkmənlərinin) mətbuatı Kərkükdən başlamış Mosul və Diyalayadək regional mətbuat formasında əks olunub. İraq türklərinin regional mətbuatı da bura daxildir. Sonra İdlib, Hələb mətbuat orqanları, ardınca Şimali Kipr Türk Cümhuriyyəti mətbuatı araşdırılıb. Bolqarıstan türklərinin mətbuatı da bura daxildir. Kifayət qədər böyük uğurlar qazanıblar, onların zəngin mətbuat tarixi var. Hazırkı dövrdə də Bolqarıstanın siyasi həyatında Bolqarıstan türkləri böyük rol oynayırlar. Orada sayısız-hesabsız media vasitələri var; tarixən də türk dilində yayımlanıb, indi də saytlar, qəzetlər və s. mövcuddur. Eyni formada Anadolu türklərinin, yəni hazırkı Türkiyə Cümhuriyyətinin mətbuatı da həmin o birinci hissədə araşdırılıb. İkinci hissə də kifayət qədər böyük bir regionu əhatə edir: Qaqauz türklərinin, Krım türklərinin, Qumuq türklərinin mətbuatı təhlil olunur. Sonra İdil-Ural türkləri – Çuvaşıstan, Tatarıstan və s. Belə deyək, İdil, yəni Volqaboyu ərazilərdə yaşayan türklər, sonra isə Başqırdıstanı da əhatə edən Ural türklərinin mətbuatı bu tədqiqatın mövzusudur".
Turqut Ansari
19:13 23.04.2026
Oxunuş sayı: 48
