Texnologiya,Sosium

İnformal təhsilin əhəmiyyəti: Süni intellekt dövründə biliklərin tanınması və qiymətləndirilməsi

Son illərdə süni intellekt və rəqəmsal texnologiyaların inkişafı təhsil sisteminin strukturunu fundamental şəkildə dəyişdirməyə başlayıb. Əgər uzun müddət ali təhsil bilik əldə etməyin əsas və demək olar ki, yeganə institutu hesab olunurdusa, bu gün bu model sürətlə dəyişən yeni reallıqlarla üz-üzədir. İnformasiya texnologiyalarının inkişafı, qlobal onlayn təhsil platformalarının geniş yayılması və süni intellekt alətlərinin gündəlik həyatın bir hissəsinə çevrilməsi nəticəsində bilik əldə etmək bu günə qədər olmadığı dərəcədə əlçatan hala gəlib.

Bu transformasiya fonunda təhsil sistemi ilə bağlı ən mühüm suallardan biri belədir: təhsilin gələcəyi hansı istiqamətdə inkişaf edəcək? Başqa sözlə, biliklərin əldə edilmə forması və məkanı hələ də əsas amildirmi, yoxsa əsas məsələ həmin biliklərin obyektiv şəkildə ölçülməsi və tanınmasıdır?

Müasir reallıq göstərir ki, təhsilin gələcəyi biliklərin harada əldə olunmasında deyil, onların necə ölçülməsi və qiymətləndirilməsindədir.

Süni intellekt və biliklərin əlçatanlığının artması

Süni intellekt texnologiyalarının sürətli inkişafı bilik əldə etmə prosesində ciddi dəyişikliklərə səbəb olub. Müasir süni intellekt əsaslı alətlər istifadəçilərə mürəkkəb mövzuları daha sürətli və fərdi öyrənmə modelinə uyğun şəkildə mənimsəmək imkanı yaradır. Bu texnologiyalar artıq təkcə informasiya axtarışı vasitəsi deyil, həm də fərdiləşdirilmiş öyrənmə mühitinin formalaşdırılmasında aktiv rol oynayır.

Beynəlxalq təşkilatların araşdırmaları da bu tendensiyanı təsdiq edir. Məsələn, Dünya İqtisadi Forumunun “Future of Jobs Report 2023” hesabatında qeyd olunur ki, süni intellekt və avtomatlaşdırma texnologiyalarının inkişafı nəticəsində əmək bazarında tələb olunan bacarıqların strukturunda ciddi dəyişikliklər baş verir və ömürboyu təhsil konsepsiyası getdikcə daha böyük əhəmiyyət qazanır.

(Mənbə: World Economic Forum, The Future of Jobs Report 2023)

Eyni zamanda UNESCO-nun təhsil üzrə qlobal monitorinq hesabatında göstərilir ki, rəqəmsal platformalar və açıq onlayn kurslar təhsilin demokratikləşməsinə və biliklərin daha geniş auditoriya üçün əlçatan olmasına imkan yaradır.

(Mənbə: UNESCO Global Education Monitoring Report)

Nəticədə artıq fiziki olaraq auditoriyada olmaq bilik əldə etmək üçün yeganə model hesab edilmir. Müasir rəqəmsal texnologiyalar fərdlərə fərqli öyrənmə yolları təqdim edir və biliklərin əldə edilməsi üçün institusional baryerləri əhəmiyyətli dərəcədə azaldır.

Başqa sözlə desək, bilik artıq müəyyən institutların inhisarından çıxmaqdadır.

Əmək bazarında dəyişən yanaşma

Təhsil sistemində baş verən bu dəyişikliklər əmək bazarında da öz əksini tapır. İşəgötürənlər getdikcə diplomdan çox real bacarıqlara və kompetensiyalara diqqət yetirməyə başlayırlar. Bu tendensiya xüsusilə texnologiya, maliyyə və menecment kimi dinamik inkişaf edən sahələrdə daha aydın görünməkdədir.

İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatının (OECD) araşdırmalarına görə bir çox inkişaf etmiş ölkələrdə işə qəbul zamanı namizədlərin praktiki bacarıqları və real kompetensiyaları getdikcə daha çox ön plana çıxır. Bu proses kompetensiya əsaslı işə qəbul (skill-based hiring) kimi tanınır və əmək bazarının yeni yanaşmalarından biri hesab edilir.

(Mənbə: OECD Skills Outlook)

Bu tendensiya təhsil sistemi üçün də yeni çağırışlar yaradır. Əgər əmək bazarında əsas tələb kompetensiya və bacarıqlardırsa, bu kompetensiyaların harada əldə olunması artıq ikinci dərəcəli məsələ kimi qiymətləndirilə bilər.

Əsas məsələ həmin biliklərin obyektiv şəkildə qiymətləndirilməsi və tanınmasıdır.

İnformal təhsilin artan rolu

Bu kontekstdə informal təhsil anlayışı xüsusi əhəmiyyət qazanır. İnformal təhsil adətən fərdin öz təşəbbüsü ilə əldə etdiyi bilik və bacarıqları əhatə edir. Bu biliklər müxtəlif mənbələrdən: fərdi öyrənmə prosesinin nəticəsi olaraq, iş təcrübəsindən, onlayn platformalardan və digər qeyri-institusional kanallardan əldə edilə bilər.

Azərbaycan Respublikasının “Təhsil haqqında” Qanununda da informal təhsil özünütəhsil yolu ilə bilik əldə etmə forması kimi müəyyən edilir.

(Mənbə: Azərbaycan Respublikasının “Təhsil haqqında” Qanunu, 2009)

Bununla yanaşı, Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabinetinin qərarı ilə qeyri-formal və informal təhsil yolu ilə əldə edilmiş bilik və bacarıqların tanınması mexanizminin yaradılması istiqamətində də müəyyən addımlar atılmışdır. Bu qərar belə biliklərin qiymətləndirilməsi və tanınması üçün institusional əsasların formalaşdırılmasını nəzərdə tutur.

Bu hüquqi baza mühüm addım olsa da, texnologiyaların sürətli inkişafı fonunda bu sahədə daha çevik və səmərəli mexanizmlərin formalaşdırılması məsələsi aktual olaraq qalır.

Beynəlxalq təcrübə

Bir sıra ölkələrdə informal təhsil nəticələrinin tanınması artıq sistemli şəkildə tətbiq olunur. Bu mexanizm beynəlxalq təcrübədə adətən əvvəlcədən əldə edilmiş biliklərin tanınması (Recognition of Prior Learning) və ya qeyri-formal və informal təhsil nəticələrinin tanınması (Validation of Non-Formal and Informal Learning) kimi tanınır.

Avropa Komissiyasının tövsiyəsinə əsasən Avropa İttifaqına üzv ölkələr qeyri-formal və informal təhsil yolu ilə əldə edilmiş biliklərin tanınması mexanizmlərini milli kvalifikasiya sistemlərinə inteqrasiya etməlidirlər.

(Mənbə: European Commission, Council Recommendation on Validation of Non-formal and Informal Learning, 2012)

Məsələn, Finlandiya və Niderland kimi ölkələrdə fərdlər formal təhsil sistemindən kənarda əldə etdikləri bilikləri xüsusi qiymətləndirmə mexanizmləri vasitəsilə təsdiqləyə bilirlər. Bu yanaşma əmək bazarı ilə təhsil sistemi arasında əlaqəni gücləndirməyə xidmət edir.

Bu yanaşmanın əsas ideyası olduqca sadədir: əgər bir insan müəyyən kompetensiyalara malikdirsə, həmin kompetensiyaların harada əldə olunması deyil, onların real mövcudluğu əsas qiymətləndirmə meyarı olmalıdır.

Azərbaycanda mümkün institusional model

Süni intellekt və rəqəmsal texnologiyalar dövründə əmək bazarının tələbləri sürətlə dəyişir və yeni bacarıqların əldə olunması formal təhsil sistemindən kənarda da geniş şəkildə baş verir. Bu şəraitdə təhsil sisteminin çevikliyini qorumaq üçün Azərbaycanda informal və qeyri-formal təhsil nəticələrinin tanınması mexanizmlərinin inkişaf etdirilməsi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.

2025-2028-ci illər üçün qəbul edilmiş Azərbaycan Respublikasının “Süni İntellekt Strategiyasında” ölkədə insan kapitalının inkişafı, yeni texnoloji bacarıqların formalaşdırılması və müasir kompetensiyalara malik kadrların hazırlanması prioritet istiqamətlərdən biri kimi müəyyən edilmişdir. Strategiyada süni intellekt və məlumat idarəetməsi üzrə təhsil proqramlarının genişləndirilməsi, yeni təlim modellərinin tətbiqi və mütəxəssis hazırlığının gücləndirilməsi zəruri istiqamətlər kimi göstərilir.

Bu reallıq göstərir ki, bilik və bacarıqların əldə olunma yolları getdikcə daha çoxşaxəli xarakter alır və təhsil sisteminin bu dəyişikliklərə uyğun institusional mexanizmlər formalaşdırması vacibdir.

Bu istiqamətdə Azərbaycanda bir neçə institusional yanaşmanın tətbiqi məqsədəuyğun hesab edilə bilər:

· Birinci istiqamət milli akkreditasiya sisteminin formalaşdırılmasıdır. Bu sistem vasitəsilə formal təhsil sistemindən kənarda əldə edilən bilik və bacarıqların qiymətləndirilməsi üçün vahid standartlar müəyyən edilə bilər. Belə bir mexanizm qeyri-formal və informal təhsil nəticələrinin sistemli şəkildə tanınmasına, onların əmək bazarında legitim və ölçülə bilən kvalifikasiya kimi qəbul edilməsinə imkan yaradar.

· İkinci istiqamət kompetensiya imtahanlarının tətbiqidir. Bu modeldə əsas diqqət biliklərin əldə edilmə prosesinə deyil, həmin biliklərin ölçülə bilən nəticələrinə yönəlir. Əgər bir şəxs müəyyən sahə üzrə lazımi bilik və bacarıqlara malikdirsə, həmin kompetensiyalar müstəqil qiymətləndirmə mexanizmləri vasitəsilə təsdiq edilə bilər. Bu yanaşma beynəlxalq təcrübədə geniş tətbiq olunan “əvvəlcədən əldə edilmiş bilik və bacarıqların tanınması” mexanizmlərinə uyğun gəlir.

· Üçüncü istiqamət mikro-kvalifikasiya sisteminin inkişafıdır. Texnologiyaların sürətli inkişafı nəticəsində əmək bazarında konkret bacarıqlara yönəlmiş qısa müddətli təhsil proqramlarına ehtiyac artır. Mikro-kvalifikasiyalar qısa müddətli təlim modulları vasitəsilə əldə edilən kompetensiyaların tanınmasına imkan yaradır və bu modulların toplanması nəticəsində gələcəkdə daha geniş kvalifikasiyalar formalaşa bilər. Bu model xüsusilə rəqəmsal texnologiyalar və süni intellekt kimi sürətlə dəyişən sahələrdə biliklərin davamlı yenilənməsi üçün səmərəli alət hesab olunur.

· Dördüncü istiqamət isə universitetlərlə qeyri-formal təhsil platformaları arasında inteqrasiyanın gücləndirilməsidir. Bu yanaşma universitetlərin rolunu zəiflətmək deyil, əksinə onları ömürboyu təhsil sisteminin əsas institusional mərkəzlərinə çevirmək məqsədi daşıyır. Universitetlər kompetensiya qiymətləndirilməsi, mikro-kvalifikasiyaların akkreditasiyası və müxtəlif təhsil platformaları ilə əməkdaşlıq vasitəsilə biliklərin obyektiv şəkildə tanınmasında mühüm rol oynaya bilər.

Beləliklə, formalaşdırılacaq institusional model formal və qeyri-formal təhsil sistemləri arasında rəqabət yaratmaq məqsədi daşımamalıdır. Əksinə, məqsəd müxtəlif təhsil yolları arasında əlaqə yaratmaq və əldə edilmiş biliklərin vahid qiymətləndirmə mexanizmi vasitəsilə tanınmasını təmin etməkdir.

Bu yanaşma həm əmək bazarının ehtiyaclarına daha çevik uyğunlaşmağa, həm də süni intellekt və rəqəmsal iqtisadiyyat dövründə ölkənin insan kapitalının daha səmərəli inkişafına şərait yarada bilər.

Universitetlərin rolu və perspektivə baxış

Burada mühüm bir məqam xüsusi qeyd olunmalıdır. İnformal təhsilin inkişafı universitetlərin əhəmiyyətinin azalması demək deyil. Əksinə, universitetlər fundamental biliklərin formalaşmasında və elmi düşüncənin inkişafında hələ də mühüm rol oynayırlar.

Sadəcə olaraq müasir texnoloji transformasiya dövründə təhsil sistemi daha çevik və çoxkanallı modelə doğru inkişaf edir. Bu modeldə universitetlər əsas institutlardan biri olaraq qalır, lakin bilik əldə etməyin yeganə mənbəyi kimi çıxış etmir.

Başqa sözlə, universitetlər təhsil sisteminin mərkəzi elementlərindən biri olaraq qalır, lakin biliklərin əldə edilməsi və tanınması daha geniş ekosistem çərçivəsində həyata keçirilir.

Süni intellekt və rəqəmsal texnologiyalar dövründə təhsil sistemi yeni transformasiya mərhələsinə daxil olub. Bilik əldə etməyin yolları sürətlə şaxələnir və bu proses informal təhsilin rolunu daha da artırır.

Bu şəraitdə əsas məsələ biliklərin harada əldə olunması deyil, həmin biliklərin necə ölçülməsi, qiymətləndirilməsi və tanınmasıdır.

Əgər bir insan müəyyən sahədə bilik, bacarıq və kompetensiyalara malikdirsə, bu biliklərin əldə edilmə forması ikinci dərəcəli məsələ kimi qiymətləndirilə bilər. Əsas məsələ həmin kompetensiyaların obyektiv şəkildə qiymətləndirilməsi və rəsmi şəkildə tanınmasıdır.

Universitetlər əlbəttə ki, təhsil sisteminin mühüm institutları olaraq qalmalıdır və bu institutlar vasitəsilə təhsil almaqda maraqlı olan şəxslər üçün bu imkanlar geniş şəkildə təmin edilməlidir.

Lakin eyni zamanda təhsil sistemi biliklərin əldə edilmə yollarının müxtəlifliyini qəbul etməli və bu biliklərin qiymətləndirilməsi üçün çevik mexanizmlər formalaşdırmalıdır.

Çünki müasir dövrdə təhsilin gələcəyi biliklərin harada əldə olunmasında deyil, həmin biliklərin necə ölçülməsi, obyektiv qiymətləndirilməsi və institusional şəkildə tanınmasındadır.