Azərbaycanda qadın alimlərin sayı artır: Gender bərabərliyi necədir?

Azərbaycanda elmin və təhsilin inkişafı, yüksəkixtisaslı elmi kadrların hazırlanması istiqamətində aparılan dövlət siyasətinin nəticələri özünü statistik göstəricilərdə də əks etdirir. Elmi fəaliyyətə cəlb olunan mütəxəssislərin say dinamikası, eləcə də elmi dərəcələrin verilməsi üzrə gender bölgüsü ölkədə elmi mühitin vəziyyətini və inkişaf meyillərini aydın şəkildə ortaya qoyur. Bu baxımdan, ötən il elmi dərəcə alan qadın və kişi iddiaçıların sayına dair açıqlanan rəsmi məlumatlar cəmiyyətin elmi potensialının qiymətləndirilməsi üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Ali Attestasiya Komissiyasının yaydığı məlumatlar, həm fəlsəfə doktoru, həm də elmlər doktoru elmi dərəcələri üzrə əldə olunan nəticələri əhatə etməklə yanaşı, elm sahəsində qadınların və kişilərin iştirak səviyyəsini, elmi fəaliyyətə marağın artım tendensiyasını və kadr hazırlığının mövcud vəziyyətini əks etdirir. Bu göstəricilər, eyni zamanda, elmi tədqiqatların keyfiyyətinin yüksəldilməsi, gənc alimlərin dəstəklənməsi və elmi mühitin davamlı inkişafı baxımından görülən tədbirlərin effektivliyini qiymətləndirməyə imkan verir.

Məsələ ilə bağlı Milli Məclisin Elm və Təhsil Komitəsinin deputatı Ceyhun Məmmədov Crossmedia.az-la öz fikirlərini bölüşüb:

"Ümumiyyətlə, Azərbaycanda qadınların elmə və biliyə göstərdikləri yüksək maraq olduqca sevindirici və diqqətəlayiq bir tendensiyadır. Bu gün ölkəmizdə qadınların və qızların elmə xüsusi önəm verməsi həm regionda, həm də müsəlman ölkələri arasında Azərbaycanın fərqlənən mövqeyini nümayiş etdirir.

Hazırda orta və ali təhsil müəssisələrində çoxsaylı xanım müəllimlərin fəaliyyət göstərməsi bu istiqamətdə əldə olunan mühüm nəticələrin göstəricisidir. Bu hal Azərbaycan xalqının və dövlətinin tarixi uğuru və nailiyyəti kimi qiymətləndirilməlidir. Qızların və qadınların elmə marağının formalaşması cəmiyyətimizin intellektual inkişaf səviyyəsini aydın şəkildə əks etdirir.

Sizin qeyd etdiyiniz statistika da xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycanda qadınların əhəmiyyətli bir hissəsinin elmi dərəcə və elmi adlara yiyələnməsi sevindirici və qürurverici faktdır. Bu göstəricilər dövlətimizin gender bərabərliyinə əsaslanan siyasətinin və müvafiq qanunvericilik bazasının real nəticələr verdiyini sübut edir.

Bütün bunlar onu deməyə əsas verir ki, Azərbaycan qadınları elm, savad və bilik sahəsində davamlı şəkildə irəliləyir, öz sahələrində fəal şəkildə çalışır və ölkənin elmi potensialının formalaşmasına mühüm töhfələr verirlər. Bu isə Azərbaycanın elmi inkişaf tarixində əlamətdar bir nailiyyət kimi dəyərləndirilməlidir".

Elm və Təhsil Nazirliyi İqtisadiyyat İnstitutunun “İnklüziv sosial inkişaf” şöbəsinin müdiri, iqtisad elmləri doktoru, professor Rəsmiyyə Abdullayeva isə bildirib ki, ölkəmizdə bu il 300-dən artıq qadının elmi dərəcə alması, təbii ki, müsbət haldır: "Bir sıra beynəlxalq iqtisadi reytinqlərdə ölkəmizi geri çəkən göstəricilərdən biri də məşğul qadınlar arasında ali təhsilli qadınların xüsusi çəkisinin aşağı olmasıdır. Qadınlarımızın ali təhsil alması, sonradan bunu daha da inkişaf etdirərək elmlə məşğul olması təqdir olunmalıdır. Bu məsələyə bir neçə aspektdən yanaşmaq olar. Məlumdur ki, savadlı qadın savadlı cəmiyyət deməkdir. Çünkü hamıya yaxşı məlumdur ki, savadlı ananın formalaşdırdığı, tərbiyə etdiyi övlad da savadlı olur. Təbii ki, istisnalar da var. Amma adı üstündə, onlar istisnalardır. Maraqlı cəhət burasındadır ki, ölkəmizdə bu il riyaziyyat, fizika, kimya kimi sahələrdə belə elmi dərəcə alanlar arasında qadınların sayı kişilərə nisbətən çoxdur. 

Yəni dəqiq elmlər sahəsində də elmi dərəcə alanlar arasında qadınların sayı kişiləri üstələyir".

 Professor qeyd edib ki, onu başqa məsələ narahat edir: "Bəzi hallarda elmə, həqiqətən, bu sahəni sevən, onu həyat tərzinə çevirən şəxslər deyil, “göstəriş naminə” gələnlər də olur. Belələri elmimizi nüfuzdan salır. O, qeyd edib ki, elm sahəsi ən savadlı insanların seçimi olmalıdır. Müasir dövrdə elmsiz sosial-iqtisadi inkişafa nail olmaq mümkün deyil".

Təhsil eksperti İlqar Oruc isə qeyd edib ki, statistik məlumatlara görə, üç yüzdən çox qadının alimlik dərəcəsi alması Azərbaycan elmi potensialı baxımından müsbət qiymətləndirilə bilər: "Bu hadisəni bir neçə aspektdən xarakterizə etmək olar.

Qadınların elmi fəaliyyətə bu qədər aktiv cəlb olunması cəmiyyətdə intellektual səviyyənin yüksəlməsinə və innovativ ideyaların artmasına birbaşa xidmət edir. Eyni zamanda, elm sahəsində qadınların sayının artması qərarvermə proseslərində və akademik mühitdə gender bərabərliyinin təmin olunmasına töhfə verir. Bu uğur gənc qızlar üçün də motivasiya rolunu oynaya bilər və onların real hədəf kimi alim qadın obrazını görməsinə imkan yaradır.

Üç yüz yeni alim həm də üç yüz yeni tədqiqat sahəsi deməkdir ki, bu da ölkənin gələcək iqtisadi və mədəni inkişafına birbaşa təsir göstərəcək. Bu, həmçinin Azərbaycanda elm sahəsində qadınların gender balansının onların lehinə dəyişməsi kimi də qiymətləndirilə bilər.

Mən qadınların elmə gəlməsinin tərəfdarıyam, amma bu, həm də müəyyən riskləri ehtiva edir. Məsələn, müəllimlik və tibb bacısı peşələrində uzun illərdir ki, qadınların üstünlüyü müşahidə olunur və bunun nəticəsi kimi kişilərin azlığı müəyyən mənfi təsirlərə səbəb olur. Elm sahəsində də qadınların sayının artması balansın qadınların lehinə dəyişməsi mənasına gəlir. Bunun mənfi tərəfi ondan ibarətdir ki, qadınlar ailə qurduqda və ana olduqda elmdə aktivlik tempi aşağı düşə bilər".

O bildirib ki,  elm sahəsində həm də gənc oğlanların cəlb olunması və onların üçün mühitin yaradılması vacibdir: "Bu, balansın sağlam və davamlı şəkildə təmin edilməsinə xidmət edəcək. Maddi motivasiya və şəraitin yaradılması bunun əsas tərkib hissəsidir. Azərbaycan reallığında oğlanlar ailə daxilində və cəmiyyətdə daha çox iqtisadi dayağı təmin etdikləri üçün sürətli qazanc axtarışına yönəlirlər. Bununla yanaşı, istedadlı oğlanlar magistratura və doktorantura səviyyəsində xaricdə təhsil alırlar və çox vaxt geri qayıtmırlar. Bu, ölkənin elmi potensialının xaricə axmasına səbəb olur və boş yerlər daha az rəqabətqabiliyyətli gənclər tərəfindən doldurulur". 

Ekspert, həmçinin, oğlanların elmi fəaliyyəti və hərbi xidmət məsələsi bir-birinə təsir etdiyini qeyd edib: "Doktorantura pilləsində möhlət hüququ olsa da, bir çox gənc əvvəl hərbi xidməti bitirməyi düşünür və bu səbəbdən elmdən uzaqlaşır. Geri döndükdə isə elmi mühitə adaptasiya çətinləşir və zəncir qırılır.

Nəticədə, ölkə xeyli istedadlı gənc alim potensialını itirir. Ona görə hesab edirəm ki, gənc oğlanların elmə cəlb olunması üçün xüsusi proqramlar işlənməlidir. Əks halda, elm sahəsi daha çox hobbi sahəsinə çevrilə bilər və gələcəkdə gender balansı qadınların lehinə dəyişəcək. Məsələ mahiyyət etibarilə budur: qadınların elmə gəlməsi müsbətdir, amma balansın qorunması və istedadlı oğlanların cəlb edilməsi üçün davamlı tədbirlər görülməlidir".