Cəmiyyət

14 noyabr 1944: Bir xalqın taleyini dəyişən gecə

Dünya tarixində elə faciələr var ki, onların nəticələri yalnız bir nəslin deyil, ondan sonra gələn nəsillərin də həyatını dəyişir. Ahıska türklərinin 1944-cü ildə deportasiyası məhz belə faciələrdəndir. 1944-cü il noyabrın 14-də Gürcüstan SSR-in cənubunda, Türkiyə ilə sərhəd bölgəsində yaşayan Ahıska türklərinin kütləvi deportasiyasına başlanıldı. Sovet İttifaqının rəhbəri İosif Stalinin hakimiyyəti dövründə həyata keçirilən bu əməliyyat nəticəsində on minlərlə insan öz tarixi torpaqlarından zorla çıxarıldı. Əməliyyatın arxasında Sovet İttifaqının Dövlət Müdafiə Komitəsinin 1944-cü il iyulun 31-də qəbul etdiyi 6279ss saylı qərar dayanırdı. Sentyabrın 20-də isə SSRİ Daxili İşlər Xalq Komissarlığı deportasiyanın həyata keçirilməsi ilə bağlı xüsusi əmr və təlimatlar hazırlamışdı.

Bu sənədlər deportasiyanın əvvəlcədən planlaşdırıldığını və dövlət səviyyəsində təşkil edildiyini göstərir.

Əməliyyata SSRİ-nin təhlükəsizlik orqanları – NKVD rəhbərlik edirdi.

İnsanlara evlərini tərk etmək üçün çox az vaxt verilirdi. Ailələr yaşayış yerlərindən çıxarılır, əşyalarını götürmələrinə ciddi məhdudiyyət qoyulur, daha sonra yük vaqonlarına yerləşdirilirdilər. Onların qarşısında hansı istiqamətə aparıldıqları, nə qədər müddətə sürgün edildikləri və bir daha doğma torpaqlarına qayıdıb-qayıtmayacaqları barədə heç bir aydın məlumat yox idi. Beləliklə, bir neçə gün ərzində bütöv yaşayış məntəqələrinin demoqrafik mənzərəsi dəyişdirildi.

Deportasiyanın coğrafiyası: Ahıskadan Orta Asiyaya

Ahıska türklərinin tarixi vətəni indiki Gürcüstanın cənubunda yerləşən Samtsxe-Cavaxeti bölgəsidir. Tarixi Ahıska, Adıgön, Aspindza, Axalkalaki və Boqdanovka əraziləri bu coğrafiyanın əsas yaşayış məntəqələri arasında idi. 1944-cü ildə deportasiya olunan əhali əsasən Qazaxıstan, Özbəkistan və Qırğızıstana göndərildi. Tarixi sənədlərdə deportasiya edilənlərin ümumi sayı təxminən 91 min nəfər göstərilir. Bəzi araşdırmalarda bu rəqəm 100 minə yaxın və ya daha yüksək təqdim olunur. Burada bir tarixi məqamı da dəqiqləşdirmək vacibdir: deportasiya əməliyyatı yalnız etnik türkləri əhatə etmirdi. Sovet sənədlərində Türkiyə türkləri, kürdlər və hemşinlər kimi təsnif edilən müsəlman əhali də köçürülmüşdü. Buna görə deportasiya olunanların ümumi sayını yalnız Ahıska türklərinin sayı kimi təqdim etmək düzgün olmaz.

Niyə məhz Ahıska türkləri deportasiya edildi?

Bu sual tarixçilər arasında uzun illər müzakirə mövzusu olub. Rəsmi sovet izahında Türkiyə ilə sərhəd bölgəsində təhlükəsizliyin təmin edilməsi və sərhəd ərazilərinin möhkəmləndirilməsi əsas gətirilirdi. İkinci Dünya müharibəsinin son mərhələsində Stalin Türkiyəyə qarşı ərazi iddiaları irəli sürür, Sovet İttifaqının cənub sərhədlərində hərbi-siyasi mövqelərini gücləndirməyə çalışırdı. Ahıska türklərinin Türkiyə ilə etnik, dil və mədəni əlaqələri sovet rəhbərliyi tərəfindən potensial təhlükə kimi qiymətləndirilirdi. Lakin deportasiya olunan əhalinin kollektiv şəkildə casusluq və ya düşmənlə əməkdaşlıq etməsini təsdiqləyən əsaslandırılmış sübutlar ortaya qoyulmamışdı. Fransanın Sciences Po universitetinin Mass Violence and Resistance tədqiqat platformasında dərc olunan araşdırmada da deportasiyanın konkret hüquqi ittiham olmadan həyata keçirildiyi, əhalinin kollektiv şübhə əsasında cəzalandırıldığı vurğulanır. Tarixçilər deportasiyanın səbəblərini yalnız müharibə şəraiti ilə deyil, Stalin rejiminin sərhəd bölgələrində etnik və demoqrafik nəzarəti gücləndirmək siyasəti ilə də əlaqələndirirlər.

Yük vaqonlarında ölümə aparan yol

Deportasiyanın ən faciəli tərəflərindən biri insanların daşınma şəraiti idi. Qadınlar, uşaqlar, yaşlılar və xəstələr sanitar şəraiti olmayan yük vaqonlarına yerləşdirilmişdilər. Uzunmüddətli səfər zamanı ərzaq və içməli su çatışmazlığı, soyuq, xəstəliklər və tibbi yardımın olmaması ciddi insan tələfatına səbəb olmuşdu. Bəzi ailələr yolda yaxınlarını itirmiş, ölənlərin bir hissəsini lazımi qaydada dəfn etmək belə mümkün olmamışdı. Sürgün məntəqələrinə çatan insanlar isə tamamilə fərqli iqlim və yaşayış şəraitinə uyğunlaşmağa məcbur idilər. Onların əksəriyyəti əvvəlcədən hazırlanmış yaşayış yerləri ilə təmin edilməmişdi. Yerli sovet orqanları da deportasiya olunanların ehtiyaclarını qarşılamaqda çətinlik çəkirdi.

Aclıq, epidemiyalar və ağır əmək şəraiti insan itkilərini artırırdı.

Dəqiq ölüm sayını müəyyənləşdirmək çətindir. Çünki sovet statistikasında müxtəlif rəqəmlər mövcuddur və deportasiya zamanı ölənlərin hamısı ayrıca qeydə alınmayıb. Bununla belə, tədqiqatlarda sürgünün ilk illərində deportasiya olunanların əhəmiyyətli hissəsinin həyatını itirdiyi göstərilir.

Vətənə qayıtmaq hüququ əlindən alınan xalq

Deportasiya yalnız insanların yaşayış yerinin dəyişdirilməsi deyildi. Bu, onların doğma torpaqları ilə əlaqəsinin kəsilməsi, sosial həyatının dağıdılması və milli kimliyinin təzyiq altında saxlanılması demək idi. Sovet hakimiyyəti Ahıska türklərini xüsusi məskunlaşma rejiminə tabe etdi. Bu rejim çərçivəsində onların yaşayış yerlərini sərbəst dəyişmək imkanları məhdudlaşdırılırdı. Müəyyən müddət ərzində xüsusi nəzarət altında yaşamağa məcbur idilər. 1956-cı ildə Stalinin ölümündən sonra başlayan destalinizasiya prosesi deportasiya edilmiş bəzi xalqlar üçün müəyyən hüquqların bərpasına imkan yaratdı. Lakin Ahıska türkləri Krım tatarları və digər deportasiya olunmuş xalqlar kimi öz tarixi vətənlərinə kütləvi şəkildə qayıda bilmədilər. 1956-cı ildən etibarən onların nümayəndələri Gürcüstana qayıtmaq tələbi ilə müraciətlər, petisiyalar və siyasi təşəbbüslər irəli sürməyə başladılar. Ancaq bu çağırışlar uzun müddət nəticəsiz qaldı.

1989-cu il Fərqanə hadisələri: İkinci böyük faciə

Ahıska türklərinin faciəsi 1944-cü ildə başa çatmadı. 1989-cu ilin iyununda Özbəkistanın Fərqanə vadisində baş verən etnik zorakılıqlar nəticəsində Ahıska türkləri yenidən kütləvi şəkildə köçkün vəziyyətinə düşdülər. Hadisələr zamanı yaşayış məntəqələrinə hücumlar edildi, evlər yandırıldı, insanlar öldürüldü və minlərlə ailə təhlükəsizlik səbəbindən yaşadıqları əraziləri tərk etməyə məcbur oldu. Sovet hakimiyyəti əhalinin bir hissəsini Özbəkistandan digər sovet respublikalarına köçürdü. Beləliklə, 1944-cü il deportasiyasından 45 il sonra Ahıska türkləri ikinci böyük məcburi köçürülmə ilə üzləşdilər. Bu hadisə xalqın artıq formalaşmış sürgün coğrafiyasını daha da genişləndirdi. Bu gün Ahıska türklərinin müxtəlif ölkələrdə yaşamasının əsas tarixi səbəblərindən biri də məhz 1989-cu il hadisələridir.

Ahıska türkləri bu gün dünyanın hansı ölkələrində yaşayırlar?

Uzun illər davam edən deportasiyalar və məcburi köçlər nəticəsində Ahıska türkləri dünyanın müxtəlif ölkələrinə səpələniblər. Onların yaşadıqları əsas ölkələr sırasında bunlar yer alır:

- Azərbaycan;

- Türkiyə;

- Qazaxıstan;

- Özbəkistan;

- Qırğızıstan;

- Rusiya;

- Ukrayna;

- ABŞ.

Bundan başqa, Avropanın bir sıra ölkələrində də Ahıska türk icmaları mövcuddur. Dünyadakı ümumi sayları barədə vahid və hamı tərəfindən qəbul edilmiş statistika yoxdur. Müxtəlif mənbələrdə rəqəmlər fərqlənir. Bunun əsas səbəbi ayrı-ayrı ölkələrdə etnik mənsubiyyətin müxtəlif qaydada qeydə alınması və Ahıska türklərinin bir hissəsinin başqa milli kateqoriyalar altında göstərilməsidir.

Azərbaycan – Ahıska türklərinin ikinci vətənlərindən biri

Azərbaycan Ahıska türklərinin məskunlaşdığı mühüm ölkələrdən biridir. Xüsusilə Saatlı, Sabirabad və digər bölgələrdə onların kompakt yaşadığı yaşayış məntəqələri mövcuddur. Azərbaycan cəmiyyəti ilə Ahıska türkləri arasında dil, din, adət-ənənə və mədəni yaxınlıq onların yerli mühitə inteqrasiyasını asanlaşdıran amillərdəndir. Bununla yanaşı, Ahıska türkləri öz milli kimliklərini, ailə ənənələrini, folklorunu və mətbəx mədəniyyətini qoruyub saxlayırlar. Azərbaycanın Ahıska türkləri üçün əhəmiyyəti yalnız coğrafi məskunlaşma ilə məhdudlaşmır. Ölkəmiz onların milli kimliklərinin qorunması, ictimai fəaliyyətləri və tarixi yaddaşlarının yaşadılması baxımından da mühüm məkandır. Türkiyə ilə yanaşı, Azərbaycan da bu xalqın mədəni və mənəvi bağlarının qorunduğu əsas ölkələrdən biri hesab olunur.

Ahıska türklərinin dili, mədəniyyəti və milli kimliyi

Ahıska türklərinin ən böyük tarixi sınaqlarından biri deportasiya şəraitində milli kimliklərini qoruyub saxlamalarıdır. Onların dili Azərbaycan və Türkiyə türkcəsinə yaxın olan oğuz qrupu türk dilləri ilə bağlıdır. Ahıska türklərinin danışığında Anadolu türkcəsinin şərq dialektləri ilə ortaq xüsusiyyətlər, eləcə də tarixi yaşadıqları bölgənin dil mühitindən qaynaqlanan elementlər müşahidə olunur.

Mədəniyyətlərinin əsas xüsusiyyətləri:

Ailə dəyərləri: Böyük ailəyə, yaşlılara hörmət və nəsillərarası əlaqələr xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Toy mərasimləri: Ənənəvi musiqi, rəqslər və ailə mərasimləri milli mədəniyyətin mühüm hissəsidir.

Mətbəx: Anadolu və Qafqaz mətbəxinin ortaq xüsusiyyətlərini daşıyan yeməklər geniş yayılıb.

Şifahi xalq ədəbiyyatı: Nağıllar, bayatılar, xalq mahnıları və nəsildən-nəslə ötürülən ailə xatirələri milli yaddaşın qorunmasında mühüm rol oynayır.

Xüsusilə deportasiya haqqında yaşlı nəslin danışdığı xatirələr xalqın kollektiv yaddaşında mühüm yer tutur. Bu xatirələr yalnız keçmişin təsviri deyil, həm də gələcək nəsillərə ötürülən tarixi dərsdir.

Tarixi vətənə qayıdış: 80 ildən artıqdır davam edən mübarizə

Ahıska türklərinin ən mühüm problemlərindən biri onların tarixi vətənlərinə qayıtmaq hüququdur. Sovet İttifaqı dağıldıqdan sonra bu məsələ yenidən beynəlxalq gündəliyə gətirildi. Gürcüstan 1999-cu ildə Avropa Şurasına üzv qəbul edilərkən Ahıska türklərinin repatriasiyasının təşkili ilə bağlı öhdəlik götürmüşdü. 2007-ci ildə isə Gürcüstan parlamenti deportasiya edilmiş şəxslərin repatriasiyası ilə bağlı qanun qəbul etdi. Lakin qanunun qəbul edilməsi problemin həlli demək deyildi. Repatriasiya prosesində müraciət prosedurları, hüquqi status, vətəndaşlıq, yaşayış yeri, iqtisadi inteqrasiya və yerli icmalarla münasibətlər kimi ciddi çətinliklər ortaya çıxdı. Türkiyənin Orta Doğu Texniki Universitetində hazırlanmış 2019-cu il tarixli elmi araşdırmada bu prosesin ləngiməsinin əsas səbəbləri arasında qanunun tətbiqindəki problemlər və siyasi maneələr göstərilir. 2024-cü ildə Public and Private International Law Bulletin jurnalında dərc edilmiş Ceren Zeynep Pirim və Emre Öktemin araşdırması isə Ahıska türklərinin tarixi vətənlərinə qayıdış hüququnu beynəlxalq hüquq kontekstində təhlil edir. Müəlliflər BMT-nin Mülki və Siyasi Hüquqlar haqqında Beynəlxalq Paktı çərçivəsində mümkün hüquqi mexanizmləri də nəzərdən keçirirlər. Burada mühüm məqam ondan ibarətdir ki, qayıdış hüququ yalnız tarixi ədalətin bərpası məsələsi deyil. Bu, eyni zamanda insan hüquqları, vətəndaşlıq, mülkiyyət, milli kimlik və ayrı-seçkiliyin aradan qaldırılması məsələsidir.

Ahıska türklərinin faciəsi beynəlxalq hüquq baxımından necə qiymətləndirilir?

1944-cü il deportasiyası Stalin rejiminin etnik və dini mənsubiyyətə görə həyata keçirdiyi məcburi əhali köçürmələri siyasətinin tərkib hissəsi idi. Müasir beynəlxalq hüquq baxımından əhalinin kollektiv şəkildə, fərdi məsuliyyət araşdırılmadan və hüquqi təminatlar olmadan deportasiya edilməsi fundamental insan hüquqlarının pozulmasıdır. Bu hadisənin hüquqi qiymətləndirilməsində bir neçə prinsip xüsusi əhəmiyyət daşıyır: