Ümumi anesteziyanın necə işlədiyi hələ də tam məlum deyil
Ümumi anesteziyanın insanı necə huşsuz vəziyyətə gətirdiyi elm üçün hələ də tam aydın deyil. Lakin aparılan yeni araşdırmalar bu dərmanların təsir mexanizmi ilə yanaşı, insan şüurunun təbiəti haqqında da mühüm ipucları ortaya çıxarır.
Crossmedia.az xəbər verir ki, 1797-ci ildə Britaniya donanmasının komandiri, admiral Horatio Nelsonun sağ qolu amputasiya edilmişdi. Əməliyyat onun həyatını xilas etmişdi. Əfsanəyə görə isə ona verilən yeganə keyidici vasitə bir qurtum rom olub.
Bəşər tarixinin böyük bir hissəsində hətta ətrafların amputasiyası belə xəstələr tam ayıq vəziyyətdə olarkən həyata keçirilirdi. 1846-cı ildə ümumi anesteziyanın tətbiq olunması isə tibbdə böyük dəyişiklik yaratdı. Artıq insanın şüurunu müəyyən müddət ərzində müvəqqəti olaraq söndürmək mümkün idi.
Bu gün dünyada hər il 350 milyondan çox cərrahi əməliyyat ümumi anesteziya altında həyata keçirilir. Lakin bu dərmanların insanı necə huşsuz vəziyyətə gətirdiyi hələ də tam izah edilməyib. Yeni elmi məlumatlar isə alimlərə beynin əsas fəaliyyət mexanizmlərini və hətta şüurun mənşəyini daha yaxşı anlamağa kömək edir.
Universal yuxu vəziyyəti
Anesteziklərin bir neçə fərqli növü mövcuddur. Bəziləri ağrını birbaşa bloklayır, digərləri isə insanı yuxulu və rahat vəziyyətə gətirir. Ümumi anesteziklər isə daha güclü təsir göstərərək insanı huşsuz vəziyyətə salır. Belə halda xəstə ətrafında baş verənlərdən xəbərdar olmur.
Şüursuzluq yarada bilən müxtəlif anestezik maddələr mövcuddur. Bunlara praktikada nadir hallarda istifadə olunan ksenon kimi qazlardan tutmuş, ən geniş istifadə edilən ümumi anesteziklərdən biri olan propofola qədər müxtəlif maddələr daxildir.
Bu dərmanların kimyəvi quruluşları bir-birindən əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənə bilər. Lakin onların ümumi təsiri beyindəki sinir hüceyrələri arasındakı əlaqəni zəiflətməkdir. Nəticədə sinir hüceyrələrinin bir-biri ilə informasiya mübadiləsi azalır.
Maqnit-rezonans tomoqrafiyası (MRT) görüntüləri göstərir ki, ümumi anesteziya zamanı beyində ümumi aktivlik əhəmiyyətli dərəcədə azalır.
Lakin bunun insanı dəqiq olaraq necə huşsuz vəziyyətə gətirdiyi hələ tam məlum deyil.
London İmperial Kollecinin biofizika və anesteziologiya professoru Nik Franks bildirir ki, anesteziyanın yaratdığı huşsuzluq üçün beynin bütün fəaliyyətinin tamamilə dayanmasının vacib olub-olmadığı hələ aydın deyil.
Onun sözlərinə görə, beynin bəzi hissələri digərlərinə nisbətən daha həssas ola və əvvəlcə fəaliyyətini dayandıra bilər. Beyin görüntüləri də bəzi bölgələrin daha tez “söndüyünü” göstərir. Bu isə həmin bölgələrin beynin ümumi fəaliyyətinin dayanmasına səbəb olub-olmaması ilə bağlı sual yaradır.
Talamusun rolu
Alimlərin diqqət yetirdiyi əsas strukturlardan biri talamusdur. Beynin dərinliyində yerləşən, yumurta formasını xatırladan bu struktur müxtəlif beyin bölgələri arasında bir növ mərkəzi əlaqələndirici rol oynayır.
Müşahidələr göstərir ki, ümumi anesteziya tətbiq edildikdə talamus fəaliyyətini erkən dayandıran bölgələrdən biri olur. Talamus həmçinin yuxunun başlaması və davam etdirilməsi ilə yanaşı, oyanıqlığın qorunmasında da mühüm rol oynayır.
Bu səbəbdən alimlər belə bir sual üzərində düşünürlər: Anesteziklər beynin təbii yuxu mexanizmini bir növ “ələ keçirərək” insanı huşsuz vəziyyətə salırmı?
Franksin sözlərinə görə, heyvanlar üzərində aparılan bəzi təcrübələrdə talamusun müəyyən hissəsi stimullaşdırıldıqda anesteziya altında olan heyvanı oyatmaq mümkün olub. Bəzi araşdırmalar isə komada olan insanların da talamusun stimullaşdırılması nəticəsində oyadıla bildiyini göstərib.
Bununla belə, alimlər bu mexanizmin ümumi anesteziya zamanı insan beynində də eyni şəkildə baş verib-vermədiyini müəyyənləşdirmək üçün əlavə araşdırmalara ehtiyac olduğunu bildirirlər.
Şüurun “mərkəzi” haradadır?
Digər alimlər isə hesab edirlər ki, şüurun əsas mənbəyi beynin xarici və qırışlı təbəqəsi olan beyin qabığıdır. Bu yanaşmaya görə, anesteziklərin əsas təsir göstərdiyi bölgələrdən biri də məhz beyin qabığı ola bilər.
Bununla yanaşı, beynin digər hissələrinin də prosesdə iştirak etdiyi düşünülür. Məsələn, frontal və parietal paylar.
Frontal pay alnın arxasında yerləşir və tənqidi düşünmə kimi daha mürəkkəb fəaliyyətlərdə iştirak edir. Parietal pay isə beynin daha arxa hissəsində yerləşir və toxunma kimi hissi məlumatların emalında mühüm rol oynayır.
Üçüncü vəziyyət
Yeni elmi məlumatlar beynin yalnız iki vəziyyətlə – yuxu və oyaqlıqla – məhdudlaşmadığını göstərən ipucları ortaya çıxarır.
Alimlər hesab edirlər ki, insan beyni bu iki vəziyyətin arasında yerləşən başqa bir şüur vəziyyətinə də keçə bilər. Bu vəziyyət nə tam yuxu, nə də tam oyaqlıq hesab olunur.
Bu kəşflər yalnız anesteziyanın necə işlədiyini anlamağa deyil, həm də insan şüurunun necə yarandığı və beynin şüurlu vəziyyəti necə qoruduğu barədə fundamental suallara cavab tapmağa kömək edə bilər.
00:50 24.09.2026
Oxunuş sayı: 41
