Altı il sonra: 9 noyabr bəyanatının geosiyasi nəticələri - TƏHLİL

2020-ci il noyabrın 9-da Azərbaycan, Rusiya və Ermənistan liderləri arasında imzalanmış üçtərəfli bəyanatdan altı il ötür. Bu müddət ərzində Cənubi Qafqazın siyasi, hərbi və geosiyasi mənzərəsi əsaslı şəkildə dəyişib. 2020-ci ilin noyabrında müharibənin dayandırılması üçün imzalanan sənəd sonrakı proseslərin gedişinə təsir göstərsə də, onun nəzərdə tutduğu mexanizmlər regionda uzunmüddətli sabitliyin təminatına çevrilmədi.

Altı ilin yekunlarına nəzər saldıqda üç əsas istiqamət diqqəti cəlb edir: Rusiya müharibədən sonra regionda öz hərbi-siyasi təsirini möhkəmləndirmək məqsədinə tam nail ola bilmədi; Ermənistan üçtərəfli bəyanatın mühüm müddəalarının icrası ilə bağlı üzərinə götürdüyü öhdəlikləri uzun müddət yerinə yetirmədi; Azərbaycan isə ərazi bütövlüyünü və suverenliyini bərpa etməklə yanaşı, regionda yeni siyasi reallıqların və sülh gündəliyinin formalaşmasında əsas aktora çevrildi.

Bu baxımdan, 9 noyabr bəyanatının altıncı ildönümü təkcə tarixi sənədin xatırlanması deyil, həm də Cənubi Qafqazda dəyişən güc balansının, uğursuz vasitəçilik mexanizmlərinin və yeni regional əməkdaşlıq imkanlarının təhlili üçün əhəmiyyətli fürsətdir.

Müharibədən sülh gündəliyinə: altı ilin əsas geosiyasi nəticələri

2020-ci il noyabrın 10-da qüvvəyə minən bəyanatın birinci bəndi atəşkəsin elan edilməsini, sonrakı bəndləri isə münaqişədən sonrakı dövrün siyasi və təhlükəsizlik mexanizmlərini nəzərdə tuturdu. Ermənistan Ağdam, Kəlbəcər və Laçın rayonlarını Azərbaycana qaytarmalı, Rusiya sülhməramlı kontingenti bölgədə yerləşdirilməli, tərəflər arasında iqtisadi və nəqliyyat əlaqələri bərpa olunmalı idi. Xüsusilə doqquzuncu bənd Azərbaycanın qərb rayonları ilə Naxçıvan arasında nəqliyyat əlaqəsinin maneəsiz təmin edilməsini nəzərdə tuturdu.

Altı il sonra həmin sənədin yaratdığı siyasi reallıq artıq əhəmiyyətli dərəcədə dəyişib. Ən mühüm dəyişiklik isə ondan ibarətdir ki, 2020-ci ildə regionda təhlükəsizlik mexanizminin mərkəzində dayanan Rusiya sülhməramlılarının missiyası başa çatıb, Qarabağda Azərbaycanın suverenliyi tam bərpa olunub və Ermənistanla münasibətlərin normallaşdırılması prosesi yeni mərhələyə keçib.

Bu dəyişikliklər təsadüfi deyil. Onlar Azərbaycanın hərbi, diplomatik və siyasi müstəvilərdə həyata keçirdiyi ardıcıl siyasətin nəticəsidir.

Rusiya: regionda hərbi-siyasi təsir mexanizminin itirilməsi

2020-ci il bəyanatının Moskva üçün əsas strateji əhəmiyyəti Rusiyanın Cənubi Qafqazda hərbi mövcudluğunu gücləndirməsi idi. Təxminən 2000 nəfərlik sülhməramlı kontingentin Qarabağda yerləşdirilməsi Kremlin regiondakı proseslərə birbaşa müdaxilə və təsir imkanlarını artırırdı.

Moskva bununla Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərində əsas vasitəçi statusunu uzun müddət qorumağa, təhlükəsizlik məsələlərində özünü əvəzolunmaz aktor kimi təqdim etməyə çalışırdı. Əslində, bu, Rusiyanın postsovet məkanında ənənəvi təsir siyasətinin davamı idi: münaqişənin tam həllindən daha çox, tərəflər arasında müəyyən asılılıq mexanizminin saxlanılması.

Lakin hadisələrin sonrakı inkişafı bu strategiyanın gözlənilən nəticəni vermədiyini göstərdi.

Əvvəlcə Rusiya sülhməramlılarının Qarabağda təhlükəsizliyin təmin edilməsi istiqamətindəki fəaliyyəti ciddi suallar doğurdu. Laçın yolu ətrafında yaranmış vəziyyət, qanunsuz silahlı birləşmələrin fəaliyyəti və bölgədəki gərginlik Moskvanın üzərinə götürdüyü missiyanın effektivliyini mübahisə predmetinə çevirdi.

2023-cü ilin sentyabrında Azərbaycanın həyata keçirdiyi lokal antiterror tədbirləri nəticəsində Qarabağdakı separatçı strukturların fəaliyyəti dayandırıldı və Azərbaycan öz suverenliyini bütün ərazisində bərpa etdi. Bununla da Rusiya sülhməramlılarının əvvəlki fəaliyyət modelinin siyasi-hərbi əsası aradan qalxdı.

Daha sonra, 2024-cü ilin aprelində kontingentin vaxtından əvvəl çıxarılması barədə qərar verildi. İyunun 12-də isə Azərbaycan Müdafiə Nazirliyi sülhməramlıların şəxsi heyətinin, silahlarının və texnikasının ölkə ərazisini tam tərk etdiyini açıqladı. 

Bu hadisə simvolik və praktiki baxımdan mühüm əhəmiyyət daşıyırdı. Çünki 2020-ci ildə beşillik müddətə yerləşdirilən Rusiya hərbi kontingenti mandatının nəzərdə tutduğu müddət başa çatmamış Azərbaycan ərazisini tərk etdi.

Rusiyanın Ukraynaya qarşı müharibəsi də bu prosesdə mühüm geosiyasi amil oldu. Moskvanın hərbi, iqtisadi və diplomatik resurslarının böyük hissəsinin Ukrayna istiqamətinə yönəlməsi Cənubi Qafqazda əvvəlki imkanlarını qorumasını çətinləşdirdi. Bununla yanaşı, Azərbaycan öz suverenliyi məsələsində prinsipial mövqeyini qoruyaraq kənar hərbi-siyasi mexanizmlərin ölkənin daxili işlərinə müdaxilə vasitəsinə çevrilməsinə imkan vermədi.

Beləliklə, Rusiyanın 2020-ci ildə formalaşdırmağa çalışdığı uzunmüddətli hərbi-siyasi təsir mexanizmi əvvəlki formasında mövcud deyil. Moskva regionda hələ də mühüm aktorlardan biridir, lakin artıq Qarabağda hərbi kontingent vasitəsilə təsir göstərmək imkanına malik deyil. Bu, Rusiyanın ilkin strateji hesablamalarının reallaşmadığını göstərən əsas faktorlardan biridir.

Ermənistan: bəyanatın icrası və sülhə gedən yolda yarımçıq qalan məsələlər

Altı ilin digər mühüm nəticəsi Ermənistanın 2020-ci il bəyanatından irəli gələn öhdəliklərinin icrası ilə bağlıdır.

Sənədə əsasən, Ermənistan silahlı qüvvələri Qarabağdan çıxarılmalı, Azərbaycanın qərb rayonları ilə Naxçıvan arasında nəqliyyat əlaqələrinin təhlükəsizliyi və maneəsiz hərəkət təmin edilməli idi. Lakin sonrakı illərdə bu məsələlərin icrası ətrafında ciddi problemlər yarandı.

Xüsusilə Qarabağda qanunsuz silahlı birləşmələrin mövcudluğunun davam etməsi, hərbi təchizat və siyasi dəstək məsələləri Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərində gərginliyi artırdı. Azərbaycanın rəsmi mövqeyinə görə, Ermənistan 2020-ci il bəyanatının tələblərini tam yerinə yetirmir, separatçı strukturlara dəstəyini davam etdirirdi. 

2023-cü ilin sentyabr hadisələrindən sonra bu problemin hərbi-siyasi müstəvidə əsas hissəsi aradan qalxdı. Azərbaycan Qarabağda suverenliyini bərpa etdi və separatçı idarəetmə strukturları ləğv olundu.

Lakin doqquzuncu bənddə nəzərdə tutulan nəqliyyat kommunikasiyalarının açılması məsələsi uzun müddət həllini tapmadı. Ermənistan bu məsələdə müxtəlif yanaşmalar ortaya qoydu. Halbuki Azərbaycanın mövqeyi ondan ibarət idi ki, Naxçıvanla ölkənin əsas hissəsi arasında maneəsiz əlaqə təmin edilməli, bu, regionun digər nəqliyyat və iqtisadi layihələri ilə uzlaşdırılmalıdır.

Burada diqqətçəkən məqam odur ki, Ermənistanın öhdəlikləri yalnız 2020-ci il sənədinin icrası ilə məhdudlaşmır. Davamlı sülh üçün dövlətlərarası münasibətlərin hüquqi əsaslarının formalaşdırılması, qarşılıqlı ərazi bütövlüyünün tanınması və gələcəkdə ərazi iddialarının irəli sürülməməsi də vacibdir.

2025-ci il avqustun 8-də Vaşinqtonda Azərbaycan və Ermənistan xarici işlər nazirləri sülh sazişinin razılaşdırılmış mətnini parafladılar. Prezident İlham Əliyev, Nikol Paşinyan və ABŞ Prezidenti Donald Trampın iştirakı ilə qəbul edilmiş birgə bəyanat isə sülh sazişinin imzalanması və ratifikasiyası istiqamətində növbəti addımların vacibliyini təsdiqlədi. 

Bununla belə, 2026-cı ilin noyabrına olan vəziyyətə görə saziş hələ imzalanaraq qüvvəyə minməyib. Əsas mübahisəli məsələlərdən biri Ermənistan Konstitusiyasının preambulası və onun istinad etdiyi Müstəqillik Bəyannaməsi ilə bağlıdır. Azərbaycan tərəfi bu hüquqi-siyasi məsələnin aradan qaldırılmasını davamlı sülhün təminatı baxımından vacib hesab edir. Ermənistan daxilində isə konstitusiya dəyişikliyi mürəkkəb siyasi və parlament prosedurları ilə bağlıdır. 

Deməli, altı il ərzində Ermənistanla münaqişənin hərbi mərhələsi başa çatsa da, sülhün hüquqi baxımdan tam rəsmiləşdirilməsi məsələsi hələ gündəmdədir.

Azərbaycan: regional sülhün və yeni geosiyasi reallıqların əsas təşəbbüskarı

Altı ilin nəticələrini qiymətləndirərkən Azərbaycanın mövqeyində baş verən dəyişikliklər xüsusi diqqət çəkir. Bakı 2020-ci ildə müharibənin nəticələrini rəsmiləşdirən tərəf idisə, sonrakı mərhələdə regionun siyasi gündəliyini müəyyənləşdirən əsas aktorlardan birinə çevrildi.

Bu prosesin bir neçə mühüm mərhələsi var.

Birincisi, 2020-ci il müharibəsindən sonra Ağdam, Kəlbəcər və Laçın rayonlarının Azərbaycana qaytarılması təmin edildi. İkincisi, 2023-cü ilin sentyabrında keçirilən antiterror tədbirləri nəticəsində ölkənin suverenliyi bütün ərazisində bərpa olundu. Üçüncüsü, Azərbaycan Qarabağda dövlət idarəçiliyinin qurulması, bərpa-quruculuq işlərinin həyata keçirilməsi və Böyük Qayıdış proqramının icrası istiqamətində genişmiqyaslı fəaliyyətə başladı.

Bu mərhələlər Azərbaycanın yalnız hərbi qələbə əldə etmədiyini, həm də müharibədən sonrakı siyasi reallıqları idarə etmək imkanına malik olduğunu göstərdi.

Bununla yanaşı, Bakı Ermənistanla sülh müqaviləsinin imzalanması təşəbbüsünü də irəli sürdü. 2022-ci ildə təqdim edilən beş əsas prinsip dövlətlərin suverenliyinin və ərazi bütövlüyünün qarşılıqlı tanınması, sərhədlərin toxunulmazlığı, ərazi iddialarından imtina və münasibətlərin normallaşdırılması kimi fundamental məsələləri əhatə edirdi.

Azərbaycanın yanaşmasının mühüm xüsusiyyəti sülhü yalnız iki ölkə arasında müharibənin dayandırılması kimi nəzərdən keçirməməsidir. Bakı regional kommunikasiyaların açılmasını, iqtisadi əməkdaşlığın genişləndirilməsini, nəqliyyat bağlantılarının qurulmasını və Cənubi Qafqazın beynəlxalq iqtisadi sistemə daha geniş inteqrasiyasını da sülh prosesinin ayrılmaz hissəsi hesab edir.

Bu baxımdan, Azərbaycanın irəli sürdüyü sülh gündəliyi regionda yeni əməkdaşlıq modelinin formalaşdırılmasına yönəlib.

Zəngəzur istiqaməti və TRIPP: regional nəqliyyat xəritəsi dəyişir

2020-ci il bəyanatının doqquzuncu bəndi bu gün də strateji əhəmiyyətini qoruyur. Çünki Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında nəqliyyat əlaqəsinin yaradılması təkcə ölkədaxili kommunikasiya məsələsi deyil. Bu, bütövlükdə Orta Dəhlizin inkişafı, Türkiyə ilə Azərbaycan arasında quru bağlantısının güclənməsi və Avropa ilə Asiya arasında yeni nəqliyyat imkanlarının genişlənməsi deməkdir.

İllər ərzində bu məsələnin həllinin uzanması Ermənistanın da regional iqtisadi imkanlardan yararlanmasını gecikdirdi.

Lakin 2025-ci il avqustun 8-də Vaşinqtonda əldə edilmiş razılaşma bu istiqamətdə yeni mərhələnin əsasını qoydu. TRIPP – Beynəlxalq Sülh və Rifah naminə Tramp Marşrutu layihəsi Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında Ermənistan ərazisindən keçməklə nəqliyyat bağlantısının yaradılmasını nəzərdə tutur.

Burada mühüm məqam ondan ibarətdir ki, layihə Ermənistanın suverenliyi və yurisdiksiyası çərçivəsində nəzərdə tutulur. Eyni zamanda, beynəlxalq və daxili nəqliyyat əlaqələrinin qarşılıqlı fayda əsasında inkişaf etdirilməsi məqsədi daşıyır.

2026-cı il noyabrın əvvəlində Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan parlamentdə çıxışı zamanı layihənin dəmir yolu, avtomobil yolu və elektrik xətləri üzrə layihələndirmə mərhələsinə keçilməsi ilə bağlı hazırlıqlardan danışıb. Bu, 2020-ci ildə nəzərdə tutulan kommunikasiyaların açılması məsələsinin artıq yeni beynəlxalq siyasi çərçivədə praktiki müstəviyə keçdiyini göstərir. 

TRIPP-in reallaşması Azərbaycanın geosiyasi və geoiqtisadi əhəmiyyətini daha da artıra bilər. Eyni zamanda, Ermənistan üçün də regional təcriddən çıxmaq, yeni investisiyalar cəlb etmək və tranzit imkanlarından yararlanmaq perspektivi yaradır.

Maraqlı məqam isə budur ki, 2020-ci ildə nəqliyyat kommunikasiyalarının açılması məsələsində Rusiyanın əsas rol oynaması nəzərdə tutulurdu. Hətta nəqliyyat əlaqələrinə nəzarətin Rusiya Federal Təhlükəsizlik Xidmətinin Sərhəd Xidməti tərəfindən həyata keçirilməsi planlaşdırılırdı. İndi isə prosesin əsas siyasi çərçivəsi ABŞ-ın iştirakı ilə formalaşdırılıb. Bu, Moskvanın regional nəqliyyat gündəliyində də əvvəlki mövqeyini qoruya bilmədiyinin göstəricilərindən biridir.

Minsk qrupunun bağlanması: köhnə münaqişə mexanizminin sonu

Altı ilin digər mühüm geosiyasi nəticəsi ATƏT-in Minsk prosesinin fəaliyyətinə son qoyulmasıdır.

Uzun illər Azərbaycan-Ermənistan münaqişəsinin tənzimlənməsi üçün yaradılmış Minsk qrupu faktiki olaraq nəticəsiz fəaliyyət göstərirdi. 2020-ci il müharibəsindən sonra isə onun əvvəlki funksional əhəmiyyəti daha da azaldı. Çünki münaqişənin əsas hərbi-siyasi reallıqları dəyişmiş, Azərbaycan ərazi bütövlüyünü bərpa etmişdi.

2025-ci il avqustun 8-də Vaşinqtonda Azərbaycan və Ermənistan Minsk prosesinin və onunla əlaqəli strukturların bağlanması ilə bağlı ATƏT-ə birgə müraciət imzaladılar. 

Bu hadisə simvolik baxımdan da əhəmiyyətlidir. Belə ki, uzun illər davam edən beynəlxalq vasitəçilik mexanizmi artıq öz funksiyasını başa vurmuş hesab edildi.

Əslində, bu, regionda yeni mərhələnin başlanğıcını göstərir: Azərbaycan-Ermənistan münasibətləri artıq keçmiş münaqişənin tənzimlənməsi çərçivəsində deyil, iki suveren dövlət arasında münasibətlərin qurulması kontekstində nəzərdən keçirilir.

Türkiyə amili və Azərbaycanın regional mövqeyi

Cənubi Qafqazda baş verən dəyişikliklərdən danışarkən Türkiyə faktorunu da nəzərə almaq lazımdır.

Azərbaycan-Türkiyə müttəfiqliyi 44 günlük müharibədən sonrakı dövrdə daha da möhkəmləndi. Şuşa Bəyannaməsi iki ölkənin strateji tərəfdaşlığını yeni hüquqi-siyasi müstəviyə çıxardı. Hərbi, iqtisadi, enerji və nəqliyyat sahələrində əməkdaşlığın genişlənməsi Azərbaycanın regional təhlükəsizlik sistemindəki mövqeyini gücləndirdi.

Türkiyənin iştirakı ilə formalaşan yeni geosiyasi konfiqurasiya Cənubi Qafqazda qüvvələr balansına da təsir göstərir. Artıq regionda yalnız Rusiya-Ermənistan münasibətləri və ənənəvi vasitəçilik formatları əsas müəyyənedici amil deyil.

Azərbaycanın Türkiyə ilə müttəfiqliyi, Avropa ilə enerji əməkdaşlığı, Mərkəzi Asiya ölkələri ilə əlaqələrinin genişlənməsi və ABŞ-la nəqliyyat layihələri üzrə əməkdaşlığı Bakının xarici siyasət imkanlarını şaxələndirir.

Bu mənada Azərbaycan regional siyasətini bir güc mərkəzindən asılılıq üzərində deyil, müxtəlif tərəfdaşlarla qarşılıqlı maraqlara əsaslanan münasibətlər üzərində qurmağa çalışır.

Altı ilin dərsi – regionun gələcəyini yeni reallıqlar müəyyənləşdirir

9 noyabr bəyanatından sonrakı altı il Cənubi Qafqazın müasir tarixində dönüş mərhələsi kimi xarakterizə oluna bilər.

2020-ci ildə müharibəni dayandırmaq üçün yaradılmış üçtərəfli mexanizm altı il ərzində ilkin siyasi mahiyyətini əhəmiyyətli dərəcədə itirdi. Rusiyanın Qarabağda yerləşdirdiyi sülhməramlı kontingent Azərbaycan ərazisini vaxtından əvvəl tərk etdi. Moskvanın regionda hərbi mövcudluq vasitəsilə uzunmüddətli təsirini qorumaq planı reallaşmadı. Ermənistan isə bəyanatın kommunikasiyaların açılması və təhlükəsizliklə bağlı mühüm müddəalarının icrasında uzun müddət nəticə ortaya qoya bilmədi.

Azərbaycan isə fərqli mərhələlərdən keçdi: əvvəlcə ərazi bütövlüyünü bərpa etdi, sonra suverenliyini bütün ərazisində təmin etdi, ardınca Ermənistanla münasibətlərin normallaşdırılması və regional əməkdaşlıq istiqamətində siyasi təşəbbüslər irəli sürdü.

2025-ci ildə Vaşinqtonda sülh sazişinin paraflanması, Minsk prosesinin bağlanması barədə razılaşma və TRIPP layihəsinin gündəmə gəlməsi bu siyasətin yeni mərhələyə keçdiyini göstərir.

Bununla belə, sülh sazişinin hələ imzalanmaması, Ermənistan Konstitusiyası ilə bağlı mübahisələrin qalması və nəqliyyat layihələrinin tam reallaşmaması prosesin başa çatmadığını göstərir. Davamlı sülh üçün siyasi bəyanatların konkret hüquqi və praktiki nəticələrə çevrilməsi vacibdir.

Ən mühüm məqam isə ondan ibarətdir ki, Azərbaycan bu gün regionda yalnız müharibənin nəticələrini rəsmiləşdirən tərəf deyil. O, yeni təhlükəsizlik və əməkdaşlıq gündəliyinin formalaşmasında, nəqliyyat bağlantılarının inkişafında və sülh prosesinin irəli aparılmasında əsas aktorlardan biridir.

Altı il əvvəl Cənubi Qafqazda siyasi reallıqlar üçtərəfli bəyanatla müəyyənləşdirilirdi. Bu gün isə həmin reallıqlar dəyişib: Rusiyanın hərbi vasitəçiliyi əvvəlki formasında yoxdur, Qarabağ məsələsi Azərbaycanın suverenliyi çərçivəsində həll olunub, Ermənistanla sülhün hüquqi rəsmiləşdirilməsi gündəmdədir.

Bu mənada, altı ilin əsas geosiyasi dərsi belədir: regionda davamlı sülhün təmin edilməsi üçün kənar güclərin maraqlarından daha çox, dövlətlərin suverenliyinə, qarşılıqlı tanınmaya və real əməkdaşlığa əsaslanan münasibətlər sistemi qurulmalıdır. Azərbaycanın irəli sürdüyü regional sülh və bağlantılar gündəliyinin əsas məzmunu da məhz budur.

Müşahidəçi