Şuşadan Xankəndiyə: Zəfərin dəyişdirdiyi geosiyasi reallıq və Azərbaycanın yeni tarixi mərhələsi
2020-ci il noyabrın 8-də Şuşanın azad edilməsi Azərbaycanın tarixində yalnız hərbi uğurun zirvəsi olmadı. Bu hadisə ölkənin özünə, regiona və beynəlxalq münasibətlər sisteminə baxışını dəyişən siyasi dönüş nöqtəsinə çevrildi. Şuşadan Xankəndiyə uzanan yol, əslində, işğaldan azad edilmiş ərazilər boyunca uzanan coğrafi marşrutdan daha geniş məna daşıyır: bu yol Azərbaycanın məğlubiyyət psixologiyasından siyasi təşəbbüsə, gözləmə mövqeyindən fəal regional siyasətə, ərazi mübahisəsindən suverenliyin tam bərpasına keçidini ifadə edir.
Lakin Zəfərin əsl tarixi əhəmiyyətini yalnız azad edilmiş şəhərlərin sayı və hərbi əməliyyatların nəticələri ilə ölçmək düzgün olmaz. Əsas dəyişiklik Azərbaycanın beynəlxalq münasibətlər sistemindəki mövqeyində baş verdi. 2020-ci ildən əvvəl Cənubi Qafqazın siyasi gündəliyində Qarabağ münaqişəsi Azərbaycanın diplomatik imkanlarını məhdudlaşdıran, regional layihələrin inkişafına mane olan və ölkənin təhlükəsizlik siyasətini böyük ölçüdə müdafiə xarakterində saxlayan amil idi. Müharibədən sonra isə Azərbaycan yalnız mövcud reallıqlara reaksiya verən dövlət deyil, regional gündəliyin formalaşmasında iştirak edən və bir sıra məsələlərdə təşəbbüs irəli sürən aktora çevrildi.
Bu dəyişikliyin beynəlxalq miqyasda əhəmiyyəti ondadır ki, 2020-ci il müharibəsi postsovet məkanında uzun müddət toxunulmaz hesab edilən bir siyasi təsəvvürü sarsıtdı: dondurulmuş münaqişələrin zaman keçdikcə öz-özünə həll olunacağı və mövcud status-kvonun daimi xarakter daşıyacağı fikrini. Azərbaycan göstərdi ki, beynəlxalq vasitəçilik mexanizmlərinin nəticə vermədiyi şəraitdə dövlətlər öz təhlükəsizlik və ərazi bütövlüyü məsələlərini fərqli vasitələrlə həll etmək gücünə malik ola bilərlər. Bu, hərbi gücün diplomatiyanı əvəz etməsi demək deyildi; əksinə, hərbi nəticənin sonrakı diplomatik danışıqların şərtlərini dəyişdirdiyini göstərirdi.
Şuşanın azad edilməsi bu dönüşün simvolik və strateji mərkəzi idi. Şəhərin mürəkkəb relyefi, müdafiə mövqeləri və hərbi əhəmiyyəti onun alınmasını adi hərbi əməliyyatdan fərqləndirirdi. Ancaq Şuşanın əhəmiyyəti yalnız yüksəkliklərə və strateji mövqeyə bağlı deyildi. Şuşa Azərbaycan üçün tarixi yaddaş, mədəni kimlik və milli özünüdərk məkanıdır. Bu şəhərin azad olunması ilə Azərbaycan cəmiyyətində uzun illər davam edən bir psixoloji vəziyyət dəyişdi. İnsanlar artıq Qarabağın taleyini yalnız diplomatik danışıqların nəticəsini gözləyərək müzakirə etmirdilər. İctimai şüurda dövlətin öz qərarlarını həyata keçirmək qabiliyyətinə inam gücləndi.
Bu inamın siyasi nəticəsi 2023-cü ilin sentyabrında dövlət suverenliyinin bütün ölkə ərazisində bərpası ilə tamamlandı. 2020-ci ildə Şuşanın azad edilməsi hərbi dönüş nöqtəsi idisə, 2023-cü ildə Xankəndidə Azərbaycan bayrağının ucaldılması həmin prosesin dövlətçilik baxımından yekun mərhələsini ifadə etdi. Bununla belə, suverenliyin bərpası yalnız əraziyə nəzarətin təmin edilməsi kimi başa düşülməməlidir. Əsl suverenlik həmin ərazidə hüququn, təhlükəsizliyin, iqtisadi fəaliyyətin, təhsilin, sosial xidmətlərin və normal həyatın davamlı şəkildə təmin olunmasıdır. Xankəndinin gələcəyi də məhz bu meyarlarla qiymətləndiriləcək.
Zəfərin dünya geosiyasətinə təsirini şişirtmədən də onun mühüm nəticələrini görmək mümkündür. Azərbaycan müharibədən sonra Cənubi Qafqazda qüvvələr nisbətinin dəyişməsinə nail oldu. Türkiyənin regiondakı siyasi və təhlükəsizlik rolu gücləndi, Rusiya ilə Ermənistan arasındakı münasibətlərin əvvəlki məntiqi sarsıldı, Qərbin Cənubi Qafqaza marağı yeni məzmun aldı. Region artıq yalnız Rusiya, Türkiyə və İranın təsir dairələrinin kəsişdiyi məkan kimi deyil, Avropa ilə Asiya arasında enerji və nəqliyyat bağlantılarının mühüm hissəsi kimi də nəzərdən keçirilməyə başladı.
Burada diqqət çəkən məqam Azərbaycanın beynəlxalq siyasətdə yeni fəallığıdır. Bakı artıq yalnız Qarabağ məsələsini beynəlxalq təşkilatlarda gündəmə gətirən ölkə deyil. Enerji təhlükəsizliyi, Orta Dəhliz, Şərq-Qərb nəqliyyat əlaqələri, Türk Dövlətləri Təşkilatı, iqlim diplomatiyası və regional təhlükəsizlik kimi məsələlərdə də öz mövqeyini irəli sürür. Bu, Azərbaycanın geosiyasi çəkisinin artması deməkdir. Ancaq fəallığın özü hələ təsir gücü demək deyil. Təsir gücü təklif olunan təşəbbüslərin həyata keçirilməsi, tərəfdaşlarla uzunmüddətli əməkdaşlıq və milli maraqların ardıcıl müdafiəsi ilə ölçülür.
Zəfərdən sonra meydana çıxan ən mühüm imkanlardan biri Türk dövlətləri arasında inteqrasiyanın yeni mərhələyə keçməsidir. Uzun müddət türk dünyası haqqında daha çox ortaq tarix, dil, mədəniyyət və mənəvi yaxınlıq kontekstində danışılırdı. Lakin müasir geosiyasət təkcə ortaq mənşəyə deyil, iqtisadi maraqların, nəqliyyat sistemlərinin, enerji təhlükəsizliyinin və institusional əməkdaşlığın uzlaşdırılmasına əsaslanır. Azərbaycan-Türkiyə müttəfiqliyi bu prosesin əsas dayaqlarından biridir. Şuşa Bəyannaməsi həmin münasibətləri strateji müttəfiqlik səviyyəsində rəsmiləşdirərək təhlükəsizlik və siyasi əməkdaşlığın çərçivəsini genişləndirdi.
Türk Dövlətləri Təşkilatının inkişafı da bu kontekstdə yeni məna qazanır. Azərbaycan Zəfərdən sonra təşkilat daxilində yalnız coğrafi baxımdan mühüm üzv deyil, siyasi təşəbbüslər irəli sürən dövlət kimi daha fəal mövqe tutdu. Şuşanın 2023-cü ildə Türk dünyasının mədəniyyət paytaxtı seçilməsi də simvolik addımdan artıq məna daşıyırdı: uzun illər işğal altında olmuş şəhər türk dünyasının ortaq mədəni məkanının bir hissəsi kimi yenidən beynəlxalq gündəliyə daxil edildi.
Bununla belə, türk birliyinin real gücə çevrilməsi üçün romantik çağırışlardan daha çox praktiki işlər lazımdır. Ortaq nəqliyyat və logistika infrastrukturu, gömrük prosedurlarının sadələşdirilməsi, rəqəmsal ticarət sistemləri, universitetlərarası elmi əməkdaşlıq, enerji bağlantıları və investisiya mexanizmləri qurulmadan siyasi yaxınlıq davamlı inteqrasiyaya çevrilə bilməz. Türk dövlətləri arasında iqtisadi inkişaf səviyyəsi, xarici siyasət prioritetləri və böyük güclərlə münasibətlər baxımından fərqlər mövcuddur. Bu fərqləri nəzərə almadan vahid siyasi mövqe gözləmək real deyil. Əsl birlik müxtəlif maraqları inkar etmək deyil, onları ortaq məqsədlər ətrafında uzlaşdırmaq bacarığıdır.
Zəfərin daha az müzakirə olunan, lakin bəlkə də ən mühüm nəticəsi milli birliyin yeni məzmun qazanmasıdır. 44 günlük müharibə zamanı cəmiyyətin müxtəlif siyasi, sosial və ideoloji qruplarının ortaq məqsəd ətrafında birləşməsi göstərdi ki, milli maraq fərdi və qrup maraqlarından üstün tutulanda cəmiyyət böyük sınaqlardan keçə bilir. Ancaq müharibə dövründə yaranan həmrəylik avtomatik olaraq daimi ictimai birlik demək deyil. Müharibə insanları ortaq təhlükə qarşısında birləşdirir, sülh dövründə isə birliyi qorumaq üçün ədalətli institutlar, sosial etimad, bərabər imkanlar və vətəndaş məsuliyyəti lazımdır.
Bu baxımdan Zəfərdən sonrakı dövrün əsas vəzifəsi milli birliyi yalnız bayramlarda və tarixi günlərdə xatırlanan emosional anlayış kimi saxlamaq deyil. Şəhid ailələrinin və qazilərin sosial təminatı, keçmiş məcburi köçkünlərin doğma torpaqlara qayıdışı, gənclərin keyfiyyətli təhsil və məşğulluq imkanları, regionlar arasında inkişaf fərqlərinin azaldılması milli həmrəyliyin gündəlik həyatda görünən nəticələri olmalıdır. Qarabağın bərpası yalnız yolların, binaların və hava limanlarının tikilməsi ilə ölçülməməlidir. Orada işləyən, təhsil alan, ailə quran, öz gələcəyini quran insanın olması bərpanın əsas göstəricisidir.
Böyük Qayıdışın uğuru da bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. İnsanların doğma yurdlarına qayıtması tarixi ədalətin bərpasıdır, lakin qayıdışın davamlı olması üçün yaşayışla yanaşı, iş yerləri, məktəblər, səhiyyə xidmətləri, kommunal infrastruktur və iqtisadi imkanlar təmin edilməlidir. Şuşada peşə təhsilinin inkişafı kimi addımların əhəmiyyəti də bundadır: Qarabağ yalnız tarixi yaddaşın qorunduğu məkan deyil, yeni iqtisadi və sosial həyatın qurulduğu ərazi olmalıdır.
Bu gün Azərbaycanın qarşısında başqa bir sınaq da dayanır: hərbi Zəfəri uzunmüddətli siyasi və iqtisadi üstünlüyə çevirmək. Bunun üçün regional sülh, Ermənistanla münasibətlərin normallaşdırılması, nəqliyyat kommunikasiyalarının açılması və qonşularla praqmatik münasibətlərin qurulması vacibdir. Qələbə yeni qarşıdurmaların daimi mənbəyinə çevrilərsə, onun yaratdığı imkanlar məhdudlaşar. Əksinə, Azərbaycanın suverenliyini qoruyan, qarşılıqlı faydaya əsaslanan regional əməkdaşlıq qurularsa, Zəfərin nəticələri gələcək nəsillər üçün də real dəyər yaradacaq.
Şuşadan Xankəndiyə uzanan yolun fəlsəfi mənası da burada üzə çıxır. Bu yol yalnız keçmişin ağrısından qurtuluş deyil, dövlətin gələcək qarşısında məsuliyyətinin başlanğıcıdır. Qələbə xalqın öz gücünə inamını bərpa etdi, Azərbaycanın beynəlxalq siyasətdə imkanlarını genişləndirdi və türk dövlətləri arasında inteqrasiya üçün yeni siyasi şərait yaratdı. Ancaq tarixdə qazanılmış qələbələr öz-özlüyündə gələcək uğurlara zəmanət vermir. Onları qorumaq üçün ağıllı diplomatiya, güclü iqtisadiyyat, ədalətli idarəçilik və cəmiyyətin daxilində etimad lazımdır. 8 Noyabrın ən böyük sınağı da budur: Zəfəri yalnız xatırlanan tarix deyil, hər gün qurulan güclü, ədalətli və suveren dövlət həyatına çevirmək.
23:00 07.11.2026
Oxunuş sayı: 59
