Cəmiyyət

Ekran arxasında gizlənənlərə xəbərdarlıq: Cinayət məsuliyyəti var

Sosial şəbəkələr insanlara fikirlərini sərbəst ifadə etmək, baş verən hadisələrə münasibət bildirmək və müzakirələrə qoşulmaq imkanı yaradır. Ancaq bu imkanlardan heç də hər zaman düzgün istifadə olunmur. Xüsusilə şərh bölmələrində, paylaşımların altında və videolarda insanların bir-birini təhqir etməsi, alçaldıcı ifadələr işlətməsi, şəxsi ləyaqətə toxunan fikirlər səsləndirməsi adi hala çevrilib. Bəzən fikir ayrılığı bir neçə şərh ərzində qarşılıqlı təhqirə, təhdidə və şəxsi müstəviyə keçən mübahisəyə çevrilir.

Bu davranışın geniş yayılmasının səbəblərindən biri də sosial şəbəkə istifadəçilərinin özlərini real həyatdan fərqli mühitdə hiss etməsidir. İnsanlar ekran arxasında olduqları üçün yazdıqları sözlərin nəticələrini düşünməyə, qarşı tərəfin hüquqlarını və hisslərini nəzərə almağa bilər. Saxta profillərdən istifadə, anonimlik təəssüratı və internetdə yazılanların məsuliyyətdən kənarda qalacağı düşüncəsi də bu cür davranışları təşviq edir. Halbuki sosial şəbəkədə yazılan şərh, yayımlanan video və ya səsləndirilən fikir hüquqi məsuliyyət məsələsi yarada bilər.

Burada vacib məqam ondan ibarətdir ki, hər sərt tənqid və mənfi rəy təhqir hesab edilmir. İnsanların fikir bildirmək, tənqid etmək və müzakirə aparmaq hüququ var. Lakin bu hüquq başqasının şərəf və ləyaqətini alçaltmaq, onu nalayiq formada təhqir etmək və ya barəsində həqiqətə uyğun olmayan, nüfuzuna xələl gətirən məlumatlar yaymaq üçün sərhədsiz imkan yaratmır. Hüquqi qiymətləndirmə zamanı ifadənin məzmunu, deyilmə forması, yayıldığı platforma və konkret şərait nəzərə alınır.

Azərbaycan qanunvericiliyində internetdə təhqir və böhtanla bağlı məsuliyyət nəzərdə tutulur. Ancaq sosial şəbəkədə kimisə təhqir edən hər bir şəxsin avtomatik olaraq eyni cəza ilə üzləşdiyini demək olmaz. Əməlin hüquqi tövsifi, məsuliyyətin növü və tətbiq edilə biləcək sanksiya konkret haldan asılıdır. Üstəlik, təhqir və böhtan hüquqi baxımdan fərqli anlayışlardır və onların hər biri üzrə məsuliyyətin əsasları ayrıca qiymətləndirilməlidir.

Bəs sosial şəbəkədə şərh yazmaqla, video paylaşmaqla və ya canlı yayım zamanı kimisə təhqir edən şəxsi hansı hüquqi nəticələr gözləyə bilər? Saxta profildən istifadə etmək məsuliyyətdən yayınmağa imkan verirmi və təhqirə məruz qalan şəxs öz hüquqlarını necə müdafiə edə bilər?

Məsələ ilə bağlı Crossmedia.az-a açıqlama verən hüquqşünas Şamil Paşayev bildirib ki, real kütləvi çıxışlarda, kütləvi nümayiş etdirilən əsərdə, kütləvi informasiya vasitəsində və ya kütləvi nümayiş etdirildiyi halda internetdə böhtan və təhqir etmə Cinayət Məcəlləsinin (CM) 147 və 148-ci maddəsi ilə məsuliyyətə səbəb olur:

“Eyni zamanda CM-nin 148-1-ci maddəsinə görə, İnternet informasiya ehtiyatında saxta istifadəçi adları, profil və ya hesablardan istifadə edərək, kütləvi nümayiş etdirməklə böhtan atma və ya təhqir etmə cinayət hesab olunur.

Təhqiredici hərəkətlərin və sözlərin doğru və yalan olması şəxsin cinayət məsuliyyətinə cəlb edilməsinə mane olmur. Əməlin cinayət olması üçün təhqir edən şəxs başqa şəxsin şərəf və ləyaqətini alçaltdığını dərk edir və bunu arzu edir. Şəxs təhqir edildiyi anda cinayət əməli başa çatmış hesab edilir.

Avropa Məhkəməsinin qərarlarında isə qeyd edilib ki, ifadə azadlığına hər hansı məhdudiyyətin “zəruriliyi” əsaslı qaydada müəyyən edilməlidir. İlk növbədə, məhkəmələr məhdudiyyətin tətbiqi üçün “ciddi ictimai tələbatın” mövcud olub-olmadığını müəyyən etməlidir; bu halda onların müəyyən mülahizə hüdudları var. Mətbuatla bağlı işlərdə məhkəmələrin malik olduğu mülahizə hüdudları demokratik cəmiyyətin azad mətbuatı təmin etmək və qorumaq marağı ilə müəyyən edilir. Eynilə, Konvensiyanın 10-cu maddəsinin 2-ci bəndinə əsasən, məhdudiyyətin qanuni məqsədə mütənasib olub-olmamasının müəyyən edilməsində bu maraq daha ağır çəkiyə malikdir. Lakin mətbuat müəyyən hədləri, xüsusilə başqalarının nüfuz və hüquqlarına aid olan hədləri aşmamalıdır.

Həmçinin, nəzərə alınmalıdır ki, məqbul olan tənqidin hüdudları fərdi şəxslə müqayisədə ictimai xadim, o cümlədən siyasətçi ilə bağlı daha genişdir”.

Hüquqşünas qeyd edib ki, adətən, məsuliyyətdən və "şəxsi hesablaşma"dan yayınmaq üçün təhqir və böhtan saxta hesab və profillər üzərindən edilir:

“Cinayət Prosessual Məcəlləsinin 177-ci maddəsində göstərilib ki, cinayət prosesini həyata keçirən orqan istintaqın normal gedişini təmin etmək üçün istintaq hərəkətini məcburi apara bilər. İP və data ünvanının əldə edilməsi üçün “Telefon və digər qurğularla aparılan danışıqların, rabitə və digər texniki vasitələrlə ötürülən məlumatların ələ keçirilməsi” istintaq hərəkətlərinin məcburi aparılmasına məhkəmə qərarının alınması tələb olunur. Belə halda, müstəntiqin vəsatəti əsasında prokuror məhkəməyə təqdimatla müraciət edir. Məhkəmə qərarı ilə telefon və digər qurğularla aparılan danışıqlar, rabitə və digər texniki vasitələrlə ötürülən məlumatlar ələ keçirildikdən sonra ekspert və mütəxəssislər cəlb edilməklə şəxsin yeri müəyyən edilə bilər.

Ümumiyyətlə, ölkədən kənarda olan şəxsin hər hansı cinayət törədərkən məsuliyyətdən kənarda qalacağı haqqında fikirlər kökündən yanlışdır. CM-də göstərilib ki, Azərbaycan vətəndaşı ölkədən kənarda törətdiyi əmələ görə (bu əməl həm Azərbaycan Respublikasının, həm də ərazisində törədildiyi xarici dövlətin qanunvericiliyinə əsasən cinayət hesab olunursa) xarici dövlətdə məhkum olunmayıbsa, Azərbaycanda cinayət məsuliyyətinə cəlb edilir. Həmçinin, əcnəbilər və vətəndaşlığı olmayan şəxslər Azərbaycandan kənarda ölkəmizin maraqlarına (mənafelərinə) və vətəndaşlarına qarşı cinayət törətdikdə qanunvericiliyimizə əsasən cinayət məsuliyyətinə cəlb edilə bilərlər.

CM-nin 147 (böhtan) və 148 (təhqir) maddələri üzrə xüsusi ittiham qaydasında zərərçəkmiş tərəfindən məhkəmələrə müraciət oluna bilər. CM-nin 148-1-ci (İnternet informasiya ehtiyatında saxta istifadəçi adlar, profil və ya hesablardan istifadə edərək böhtan atma və ya təhqir etmə) maddəsi isə ictimai xüsusi ittiham qaydasında prokurorluq orqanları tərəfindən istintaq edilir”.

Məhəbbət Tərlanoğlu

Mövzular:

sosial şəbəkə internetdə təhqir böhtan cinayət məsuliyyəti saxta profil Şamil Paşayev

🖨 Çap et

15:30 07.11.2026

Oxunuş sayı: 48