Dağ rayonlarında qaz güzəşti: Bəzi abonentlər daha az pul ödəyə bilər

Havaların soyuması ilə birlikdə Azərbaycanda milyonlarla ailənin qarşısında kommunal xərclərlə bağlı yeni problem yaranır. Xüsusilə fərdi evlərdə yaşayan, qış aylarında mənzillərini təbii qazla qızdıran vətəndaşlar üçün qaz sərfiyyatı qaçılmaz olaraq artır. Ancaq bu artım təkcə daha çox qaz istifadəsi demək deyil, həm də daha yüksək tariflərlə üzləşmək deməkdir. Çünki ölkədə əhali abonentləri üçün müəyyən edilmiş illik qaz istehlakı həddi bütün bölgələrdə eynidir.

Məsələnin ən düşündürücü tərəfi də məhz budur. Bakı və Abşeronda yaşayan ailə ilə qışın daha sərt, şaxtalı və uzun keçdiyi Qusar, Quba, Gədəbəy, Daşkəsən, Lerik, Yardımlı və digər dağlıq ərazilərdə yaşayan ailənin istilik ehtiyacı eyni deyil. Paytaxtda hava mülayimləşəndə istilik cihazlarını söndürmək mümkün olduğu halda, dağ kəndlərində soyuq hava aylarla davam edə bilər. Bəzi yaşayış məntəqələrində evlərin qızdırılması yeddi-səkkiz ay çəkir. Belə olan halda, bütün abonentlərə eyni illik limitin tətbiq edilməsi nə dərəcədə ədalətlidir?

Hazırda əhali abonentləri üçün illik qaz istehlakının ilk 1200 kubmetri hər kubmetr üçün 12,5 qəpik, 1200–2500 kubmetr arasındakı hissəsi 22 qəpik, 2500 kubmetrdən artıq hissəsi isə 30 qəpiklə hesablanır. Yəni aşağı tarifli hədd başa çatdıqdan sonra istifadə edilən qazın qiyməti əhəmiyyətli dərəcədə yüksəlir. Bundan başqa, 2026-cı il yanvarın 1-dən əhali abonentləri üçün aylıq 1 manat sabit tarif də tətbiq edilir.

Burada bir məqamı da aydınlaşdırmaq lazımdır: illik limitin başa çatması qazın verilməsinin dayandırılması demək deyil. Söhbət istehlakın növbəti hissəsinin daha yüksək tariflə hesablanmasından gedir. Lakin bu fərq ailə büdcəsinə ciddi təsir göstərə bilər. Xüsusilə qış aylarında qazdan istifadə etməmək imkanı olmayan ailələr üçün tarif pillələrinin dəyişməsi əlavə maliyyə yükü yaradır.

1200 kubmetr bir ilə bəs edir?

İlk baxışdan 1200 kubmetr böyük həcm kimi görünə bilər. Ancaq bu rəqəmi ilin bütün aylarına böldükdə orta hesabla ayda 100 kubmetr qaz alınır. Halbuki qaz istehlakı il ərzində bərabər paylanmır. Yay aylarında sərfiyyat nisbətən aşağı olduğu halda, payız-qış mövsümündə evlərin qızdırılması səbəbindən dəfələrlə arta bilər.

Məsələn, fərdi evdə yaşayan ailə yalnız yemək bişirmək və məişət ehtiyacları üçün deyil, otaqların, dəhlizin və digər yaşayış sahələrinin qızdırılması üçün də qazdan istifadə edir. Evin sahəsi, tikinti materialı, istilik izolyasiyası, ailə üzvlərinin sayı və yaşadığı ərazinin iqlimi sərfiyyata birbaşa təsir göstərir. Deməli, eyni sayda insanın yaşadığı iki evdə belə qaz istehlakı fərqli ola bilər.

Bu baxımdan 1200 kubmetrlik həddin bütün ailələrin real ehtiyaclarını qarşıladığını söyləmək çətindir. Xüsusilə dağlıq ərazilərdə yaşayan vətəndaşlar üçün bu hədd ilin soyuq ayları başlamamış başa çata bilər. Nəticədə həmin ailələr qışın əsas hissəsini daha yüksək tariflə qaz istifadə etməklə keçirməli olurlar.

Abonentlərin 40,9 faizi artıq aşağı tarif həddini keçib

Problemin miqyasını göstərən rəqəmlər də diqqət çəkir. “Azəriqaz” İstehsalat Birliyinin açıqladığı məlumata əsasən, 2026-cı il oktyabrın 1-nə ölkədə 2,8 milyon abonent təbii qazla təmin olunub. Cari ilin ilk doqquz ayında abonentlərin 40,9 faizi aşağı tarif həddini keçib.

Bu, təxminən hər on abonentdən dördünün artıq 1200 kubmetrlik ilk tarif pilləsindən çıxdığını göstərir. Halbuki oktyabrın əvvəlində qarşıda hələ payızın sonu və qışın əsas ayları dayanırdı. Başqa sözlə, soyuq mövsümün ən sərt dövrü başlamadan xeyli sayda abonent daha yüksək tariflə hesablaşmağa başlayıb.

Burada diqqət çəkən başqa bir məqam da var: limitin hansı bölgələrdə daha çox aşıldığı barədə açıq və detallı statistika olmadan problemin sosial və coğrafi tərəflərini tam qiymətləndirmək mümkün deyil. Məsələn, Bakıdakı abonentlərlə dağlıq rayonlardakı abonentlərin istehlak göstəriciləri ayrıca açıqlansa, vahid limitin hansı ərazilərdə daha böyük maliyyə yükü yaratdığı aydın görünərdi.

“Azəriqaz”ın açıqladığı 40,9 faizlik göstərici ümumi mənzərəni göstərir, lakin bu rəqəm həmin abonentlərin hamısının aztəminatlı olduğunu və ya hamısının qışda limit problemi yaşayacağını sübut etmir. Bununla belə, aşağı tarif həddini keçən abonentlərin sayının bu qədər yüksək olması tarif mexanizminin sosial təsirlərinin daha ətraflı araşdırılmasını zəruri edir.

Eyni qaz limiti, fərqli iqlim şəraiti

Azərbaycanda iqlim şəraiti bölgələr üzrə ciddi şəkildə fərqlənir. Ölkənin bir hissəsində qış nisbətən mülayim keçdiyi halda, digər ərazilərdə şaxtalı günlər uzun müddət davam edir. Dağlıq və yüksək dağlıq yaşayış məntəqələrində istilik mövsümü paytaxtla müqayisədə daha uzun çəkir. Bu isə qaz istehlakının da fərqli olmasına səbəb olur.

Belə olan halda, tarif siyasətində coğrafi və iqlim fərqlərinin nəzərə alınmaması suallar doğurur. Əgər dövlət vətəndaşların sosial müdafiəsini əsas prioritetlərdən biri hesab edirsə, onda istilik ehtiyacının bölgələr üzrə dəyişməsi də qiymətləndirilməlidir. Çünki soyuq iqlimdə yaşayan ailənin daha çox qaz işlətməsi hər zaman israfçılıq anlamına gəlmir. Bəzən bu, sadəcə sağlam və normal yaşayış şəraitini qorumaq üçün zərurətdir.

Məsələ ilə bağlı Crossmedia.az-a açıqlama verən iqtisadçı Akif Nəsirli bildirib ki, Azərbaycanda təbii qaz üzrə limitlərin bütün ölkə ərazisində eyni qaydada tətbiq edilməsi sosial ədalət baxımından mübahisəli yanaşmadır:

“Çünki ölkənin bütün bölgələrində iqlim şəraiti, qışın davametmə müddəti və istilik ehtiyacları eyni deyil. Məsələn, Bakıda və aran rayonlarında qış nisbətən mülayim keçdiyi halda, Qusar, Quba, Şahdağ ətrafı, Lerik, Yardımlı, Kəlbəcər, Laçın və digər dağlıq ərazilərdə soyuq hava daha uzun müddət davam edir. Belə bölgələrdə yaşayan insanlar evlərini isitmək üçün daha çox qaz sərf etməyə məcbur qalırlar. Nəticədə eyni limitin tətbiqi həmin əhalinin daha tez yüksək tarifli istehlak həddinə keçməsinə səbəb olur.”

Bu fərqlər tarif siyasətində nəzərə alınmadıqda, eyni həcmdə qaz istehlakının arxasında dayanan səbəblər də qiymətləndirilməmiş qalır. Bir bölgədə əlavə sərfiyyat daha çox komfort və rahatlıqla bağlı ola bilər, digər bölgədə isə evin normal temperaturda saxlanılması üçün zərurətə çevrilə bilər.

Qənaət tələbi ilə sosial ehtiyac arasındakı ziddiyyət

Təbii qaz məhdudiyyətsiz resurs deyil. Enerji ehtiyatlarından səmərəli istifadə, israfçılığın qarşısının alınması və istehlakın idarə edilməsi hər bir ölkə üçün vacibdir. Bu baxımdan diferensial tariflərin tətbiqinin iqtisadi əsasları var. Daha çox qaz istifadə edən abonentin daha yüksək tarif ödəməsi qənaətə təşviq vasitəsi kimi izah olunur.

İqtisadiyyat Nazirliyinin tariflərlə bağlı açıqlamasında da diferensial tariflərin aztəminatlı əhalinin sosial müdafiəsini qorumaq, qənaəti təşviq etmək və xidmətin davamlılığını təmin etmək məqsədi daşıdığı bildirilir. Yəni dövlətin yanaşmasına görə, aşağı istehlak edən abonent daha münasib tarifdən yararlanmalı, daha çox istehlak edən isə növbəti tarif pilləsi üzrə ödəniş etməlidir.

Ancaq burada vacib sual yaranır: daha çox qaz istifadə edən hər kəs bunu israfçılıq səbəbindən edirmi? Məsələn, Bakıda böyük sahəli evdə yaşayan və qazı yüksək səviyyədə istifadə edən ailə ilə qışın yeddi-səkkiz ay davam etdiyi kənddə yaşayan ailənin sərfiyyatını eyni meyarla qiymətləndirmək nə dərəcədə doğrudur?

Bir ailə qazı hovuz, sauna və ya əlavə komfort məqsədilə istifadə edə bilər. Digər ailə isə yalnız uşaqlarının, yaşlı valideynlərinin və digər ailə üzvlərinin soyuqdan qorunması üçün daha çox qaz sərf etməyə məcbur qala bilər. Hər iki halda sərfiyyat eyni tarif mexanizmi ilə qiymətləndirilir. Halbuki bu istehlakın səbəbləri və sosial mahiyyəti tamamilə fərqlidir.

Deməli, tarif siyasətində yalnız istehlakın həcminə deyil, onun hansı şəraitdə yarandığına da diqqət yetirilməlidir.

Çıxış yolu nə ola bilər?

Problemin həlli üçün bir neçə mexanizm nəzərdən keçirilə bilər. İlk variant qışın daha sərt keçdiyi bölgələr üçün fərqli illik qaz limitlərinin müəyyənləşdirilməsidir. Bunun üçün hər rayonun orta temperaturu, istilik mövsümünün müddəti və əhalinin real qaz istehlakı araşdırılmalıdır.

Akif Nəsirli bu barədə qeyd edib ki, qaz limitləri müəyyən edilərkən regional iqlim fərqləri mütləq nəzərə alınmalıdır:

“Bunun üçün dağlıq və soyuq iqlimli rayonlarda yaşayan əhali üçün ayrıca illik və ya mövsümi qaz limiti müəyyənləşdirilə bilər. Məsələn, qış aylarında bu ərazilər üzrə güzəştli tariflə qaz istehlakı həddi artırıla, yaxud noyabr-aprel ayları üçün ayrıca limit tətbiq oluna bilər. Bu, xüsusilə aztəminatlı ailələrin kommunal xərclərinin azaldılması baxımından əhəmiyyətlidir.”

Belə bir mexanizmin tətbiqi zamanı hansı ərazilərin güzəştli limitdən yararlanacağı da xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki eyni rayonun bütün yaşayış məntəqələrində hava şəraiti eyni olmaya bilər. İqtisadçı da ərazilərin yalnız inzibati sərhədlər əsasında müəyyənləşdirilməsini düzgün hesab etmir:

“Ancaq güzəştin hansı ərazilərə şamil ediləcəyini yalnız rayonların inzibati sərhədləri əsasında müəyyənləşdirmək düzgün olmazdı. Eyni rayonun bir kəndində qış sərt, digər yaşayış məntəqəsində isə nisbətən mülayim keçə bilər. Ona görə də orta qış temperaturu, şaxtalı günlərin sayı, istilik mövsümünün müddəti və yaşayış məntəqəsinin dəniz səviyyəsindən hündürlüyü əsas meyarlar kimi götürülməlidir.”

İkinci variant mövcud limitin saxlanılması, lakin soyuq iqlimli ərazilərdə yaşayan aztəminatlı ailələrə əlavə güzəştlərin verilməsidir. Belə olduqda dövlət bütün abonentlər üçün tarif sistemini dəyişmədən ən çox ehtiyacı olan ailələrə dəstək göstərə bilər.

Üçüncü yanaşma isə istilik izolyasiyasının yaxşılaşdırılması və enerji səmərəliliyinin artırılmasıdır. Bir çox fərdi evdə istilik itkisi yüksəkdir. Pəncərə və qapıların izolyasiyası, dam və divarların istilik qoruyucu materiallarla təmin edilməsi qaz sərfiyyatını azalda bilər. Ancaq bu tədbirlərin həyata keçirilməsi də vətəndaşdan əlavə maliyyə tələb edir. Buna görə də aztəminatlı ailələr üçün dövlət dəstəyi olmadan bu variantı universal həll kimi təqdim etmək doğru olmaz.

Bununla yanaşı, təklif edilən güzəştlərin dövlət büdcəsinə və qaz təchizatı sisteminin maliyyə dayanıqlığına təsiri də qiymətləndirilməlidir. Akif Nəsirli bu məsələnin nəzərə alınmasını, diferensial limitlərin mərhələli şəkildə tətbiqini və ilk növbədə ən sərt iqlim şəraitində yaşayan, alternativ istilik imkanları məhdud olan əhali qruplarının əhatə edilməsini məqsədəuyğun sayır:

“Digər tərəfdən, bu güzəştlər dövlət büdcəsinə və qaz təchizatı sisteminin maliyyə dayanıqlığına əlavə yük yaratmamalıdır. Buna görə diferensial limitlər mərhələli tətbiq oluna və ilk növbədə ən sərt iqlim şəraitində yaşayan, alternativ istilik imkanları məhdud olan əhali qruplarını əhatə edə bilər.”

Ən vacib məsələlərdən biri də qaz istehlakı ilə bağlı statistik məlumatların şəffaf və bölgələr üzrə əlçatan olmasıdır. Hansı rayonlarda abonentlər daha çox qaz istifadə edir? Aşağı tarif həddini ən çox hansı ərazilərdə yaşayan ailələr keçir? Qış mövsümündə orta istehlak nə qədər artır? Bu sualların cavabı olmadan limitlərin dəyişdirilməsi ilə bağlı qərarların hansı meyarlarla veriləcəyini müəyyənləşdirmək çətindir.

İqtisadçının fikrincə, qaz limitləri yalnız ölkə üzrə orta istehlak göstəriciləri əsasında müəyyənləşdirilməməli, fərqli iqlim şəraitində yaşayan insanların istilik ehtiyacları da tarif siyasətində nəzərə alınmalıdır:

“Əsas məsələ ondan ibarətdir ki, qaz limitləri yalnız ölkə üzrə orta istehlak göstəricilərinə əsaslanmamalıdır. İqlim şəraiti fərqli olan ərazilərdə insanların istilik ehtiyacı da fərqlidir. Sosial ədalət baxımından bu fərqlərin tarif siyasətində nəzərə alınması daha məqsədəuyğun olardı.”

Qış gəlir, bəs qaz limiti dəyişəcəkmi?

Qışın yaxınlaşması ilə qaz istehlakının artacağı gözləniləndir. Xüsusilə soyuq iqlimli bölgələrdə yaşayan ailələr üçün istilik məsələsi gündəlik həyatın əsas ehtiyaclarından biridir. Bu ailələrdən daha az qaz istifadə etməyi tələb etmək isə real şəraiti nəzərə almadan verilən tövsiyəyə çevrilə bilər.

Əlbəttə, enerji resurslarından qənaətlə istifadə edilməlidir. Lakin qənaət siyasəti vətəndaşın yaşadığı coğrafi şəraitdən, evinin xüsusiyyətlərindən və sosial vəziyyətindən ayrı qiymətləndirilməməlidir. Eyni ölkədə, eyni tarif sistemi daxilində yaşayan insanların istilik ehtiyacları eyni deyil. Deməli, tarif mexanizminin də bu fərqləri nəzərə alması müzakirəyə açıq olmalıdır.

Bu gün sual təkcə 1200 kubmetrin kifayət edib-etməməsi deyil. Əsas məsələ soyuq bölgələrdə yaşayan ailələrin daha çox qaz istifadə etdiklərinə görə əlavə maliyyə yükü daşımalı olub-olmamasıdır. Əgər bir ailə qışın böyük hissəsini evini qızdırmaq üçün qaz sərf etməklə keçirirsə, onun istehlakını digər bölgədəki ailə ilə eyni meyarla qiymətləndirmək nə dərəcədə ədalətlidir?

Qarşıdan dekabr gəlir. Qışın ən soyuq günləri isə hələ qarşıdadır. Aidiyyəti qurumlar bu fərqləri nəzərə alaraq qaz limitlərinə yenidən baxacaq, yoxsa dağ kəndlərində yaşayan ailələr bu qışı da daha yüksək tariflərlə qarşılamağa məcbur olacaq? Vətəndaşın istilik ehtiyacı ilə enerji qənaəti arasında tarazlıq yaradılmayana qədər bu sual gündəmdən düşməyəcək.