Hər şeyi 2x sürətlə edirik: İnsanlar niyə bu qədər tələsir?

Bir vaxtlar insanlar WhatsApp-da göndərilən səsli mesajları adi sürətlə dinləyir, film və seriallara isə yaradıcıların nəzərdə tutduğu tempdə baxırdılar. İndi isə mənzərə dəyişib. Bir çox istifadəçi səsli mesajı dinləyən kimi 2x düyməsini aktivləşdirir, müsahibələri, podkastları və hətta filmləri sürətləndirilmiş rejimdə izləməyə üstünlük verir. Bəziləri üçün normal sürətdə danışılan səs yazılarını dinləmək belə vaxt itkisi kimi görünür.

Bu davranış artıq ayrı-ayrı şəxslərin fərdi seçimi olmaqdan çıxaraq rəqəmsal gündəlik həyatın diqqətçəkən vərdişlərindən birinə çevrilir. İnsanlar mesajları daha tez dinləmək, videoları daha qısa müddətdə izləmək, bir neçə saatlıq materialı daha az vaxta başa çatdırmaq istəyirlər. Sanki günün 24 saatı əvvəlki kimi kifayət etmir və hər kəs vaxtla yarışır.

Əvvəlcə bu tendensiya WhatsApp-da səsli mesajların sürətlə dinlənilməsi ilə daha çox nəzərə çarpırdı. Sonradan isə eyni vərdiş digər platformalara və məzmun növlərinə də keçdi. YouTube videoları, onlayn dərslər, podkastlar, müsahibələr, seriallar və filmlər də sürətləndirilmiş rejimdə izlənməyə başladı. Beləliklə, 2x sürət bir çox insan üçün sadəcə texniki funksiya deyil, informasiya qəbulunun adi üsuluna çevrildi.

Bəs bu vərdişin arxasında nə dayanır? İnsanlar həqiqətən vaxta qənaət etmək istəyirlər, yoxsa uzunmüddətli diqqət tələb edən məzmunlara səbir göstərmək getdikcə çətinləşir? Hər şeyi ikiqat sürətlə izləmək və dinləmək informasiyanı daha yaxşı mənimsəməyə kömək edir, yoxsa bizi məzmunun mahiyyətindən uzaqlaşdırır?

Vaxt azdır, informasiya isə həddindən artıq çoxdur

2x sürət vərdişinin geniş yayılmasının əsas səbəblərindən biri gündəlik informasiya axınının artmasıdır. İnsanlar gün ərzində iş mesajları, şəxsi yazışmalar, sosial şəbəkə paylaşımları, xəbərlər, videolar, reklamlar və müxtəlif bildirişlərlə qarşılaşırlar. Hər platforma istifadəçinin diqqətini özündə saxlamağa çalışır. Nəticədə insanın qarşısına çıxan məzmunun həcmi artır, onu izləmək və dinləmək üçün ayırdığı vaxt isə məhdud qalır.

Belə şəraitdə 2x sürət insana vaxtını daha səmərəli idarə etmək imkanı kimi görünür. Məsələn, beş dəqiqəlik səsli mesajı iki dəqiqə yarıma dinləmək, bir saatlıq mühazirəni yarım saata izləmək mümkündür. Gün ərzində çoxsaylı mesaj və videolarla qarşılaşan insan üçün bu, cəlbedici üstünlükdür.

Digər tərəfdən, müasir rəqəmsal mühitdə istifadəçilər informasiyanı mümkün qədər tez əldə etməyə alışırlar. Xəbərin qısa xülasəsi, videonun bir neçə saniyəlik fraqmenti, sosial şəbəkələrdə sürətlə dəyişən görüntülər insanlara məzmunu qısa zaman ərzində qəbul etmək imkanı verir. Bu vərdiş uzun materiallara münasibətə də təsir göstərə bilər.

Artıq bəzi istifadəçilər üçün bir saatlıq müsahibəni normal sürətlə izləmək uzun və yorucu görünür. Onlar həmin materialı 1,5x və ya 2x sürətlə izləyərək daha qısa müddətdə bitirməyə çalışırlar. Hətta bəzən videonun maraqlı hissələrini tapmaq üçün onu irəli-geri keçir, lazımsız hesab etdikləri məqamları dinləmədən ötürlər.

Beləliklə, əsas məqsəd bəzən məzmunu dərindən anlamaq deyil, mümkün qədər çox məzmunu qısa vaxtda istehlak etmək olur.

2x sürət niyə bu qədər cəlbedicidir?

Bu vərdişin yayılmasında texnologiyanın özü də mühüm rol oynayır. WhatsApp, YouTube və müxtəlif video platformaları istifadəçilərə səs və görüntünün sürətini dəyişmək imkanı yaradır. Funksiyanın əlçatan olması isə ondan istifadəni asanlaşdırır.

WhatsApp-da səsli mesajların sürətini 1,5x və 2x rejimlərinə keçirmək mümkündür. Bu funksiya xüsusilə uzun-uzadı danışılan mesajları dinləyən insanlar üçün rahatlıq yaradır. Bir müddət sonra istifadəçi həmin sürətə alışa və normal danışıq tempi ona ləng görünə bilər.

Bununla yanaşı, insanların fərdi dinləmə vərdişləri də fərqlidir. Bəzi şəxslər məlumatı daha sürətli nitq vasitəsilə rahat mənimsəyir, digərləri isə deyilənləri anlamaq üçün normal sürətə və fasilələrə ehtiyac duyur. Deməli, 2x rejiminə üstünlük verilməsi bütün istifadəçilərdə eyni səbəbdən yaranmır.

Sosial təsir amilini də nəzərə almaq lazımdır. İnsan ətrafındakıların səsli mesajları sürətlə dinlədiyini, videolara 2x rejimində baxdığını müşahidə edir və özü də bu üsulu sınayır. Əgər həmin üsul ona vaxt qazandırırsa, vərdiş davam edir. Sonradan normal sürət ona yavaş görünməyə başlayır.

Maraqlı eksperiment: 2x sürətlə izləyənlər daha yaxşı öyrənə bilərmi?

Mövzu ilə bağlı diqqətçəkən elmi araşdırmalardan biri 2022-ci ildə ABŞ-ın Kaliforniya Universitetinin (UCLA) psixologiya üzrə tədqiqatçıları tərəfindən aparılıb. “Learning in Double Time: The Effect of Lecture Video Speed on Immediate and Delayed Comprehension” adlı araşdırmada dərs videolarının fərqli sürətlərdə izlənilməsinin tələbələrin öyrənməsinə və məlumatı yadda saxlamasına təsiri yoxlanılıb.

Tədqiqatın ilk mərhələsində 231 tələbə dörd qrupa bölünüb. Onlara Roma imperiyasının tarixi və daşınmaz əmlakın qiymətləndirilməsi haqqında 13-15 dəqiqəlik iki mühazirə videosu göstərilib. Birinci qrup videolara normal sürətlə, ikinci qrup 1,5x, üçüncü qrup 2x, dördüncü qrup isə 2,5x sürətlə baxıb. İştirakçılara videoları dayandırmamaq və qeydlər aparmamaq tapşırılıb.

İzləmədən dərhal sonra tələbələrə videoların məzmunu ilə bağlı 40 sualdan ibarət test təqdim edilib. Normal sürətlə baxan qrup orta hesabla 26, 2x sürətlə izləyənlər isə 25 suala düzgün cavab veriblər. 2,5x sürətlə izləyən qrupun nəticəsi isə daha aşağı – təxminən 22 düzgün cavab olub.

Bir həftə sonra keçirilən növbəti yoxlamada da oxşar mənzərə müşahidə edilib. Normal sürətlə izləyənlər orta hesabla 24, 1,5x və 2x sürətlə izləyənlər 21, 2,5x sürətlə baxanlar isə 20 suala düzgün cavab veriblər. Bu nəticələr göstərib ki, sürəti 2x-ə qədər artırmaq anlama səviyyəsinə ciddi zərbə vurmaya bilər, lakin həddindən artıq sürətləndirmə nəticələri zəiflədə bilər.

Araşdırmanın ikinci mərhələsi isə xüsusilə maraqlıdır. Tədqiqatçılar bir qrup tələbəyə mühazirə videolarını bir dəfə normal sürətlə, digər qrupa isə iki dəfə 2x sürətlə izlədiblər. Dərhal keçirilən testdə hər iki qrup orta hesabla 40 sualdan 25-nə düzgün cavab verib. Yəni iki dəfə sürətlə izləmək həmin mərhələdə normal sürətlə bir dəfə izləməkdən üstün nəticə verməyib.

Başqa bir müqayisədə isə normal sürətlə bir dəfə baxan qrupla videonu 2x sürətlə izləyib bir həftə sonra yenidən eyni sürətlə izləyən qrup müqayisə edilib. İkinci baxışdan dərhal sonra yoxlanılan sürətli izləyənlər 40 sualdan 24-nə, normal sürətlə bir dəfə baxanlar isə 22-nə düzgün cavab veriblər. Beləliklə, təkrar baxışın testdən əvvəl olması yaddaş nəticələrinə müsbət təsir göstərib.

Bu eksperimentdən çıxan nəticə odur ki, 2x sürət öyrənmə prosesində mütləq zərərli deyil. Hətta vaxta qənaət etməklə yanaşı, materiala yenidən baxmaq imkanı yaratdıqda faydalı ola bilər. Ancaq araşdırma ikiqat sürətin hər zaman daha yaxşı öyrənmə təmin etdiyini sübut etmir. Əsas üstünlük sürəti artırmaqdan çox, qənaət edilən vaxtdan düzgün istifadə etməkdədir.

Başqa araşdırma da 2x sürətin yaddaşa ciddi zərər vermədiyini göstərir

2023-cü ildə Türkiyənin Qazi Universitetinin tədqiqatçılarının iştirakı ilə tibb tələbələri arasında ayrıca eksperiment aparılıb. Araşdırmaya birinci və ikinci kursda oxuyan 60 tələbə cəlb edilib. İştirakçılar iki qrupa bölünüb: bir qrup dərs videosunu normal sürətlə, digər qrup isə 2x sürətlə izləyib.

Tələbələrin bilikləri videodan dərhal sonra və bir həftə keçdikdən sonra test vasitəsilə yoxlanılıb. Nəticələrdə normal sürətlə və 2x sürətlə izləyən qruplar arasında statistik baxımdan əhəmiyyətli fərq aşkarlanmayıb. Tədqiqatçılar 2x sürətlə izləməyin tibb tələbələrinin yaddaş nəticələrini ciddi şəkildə pisləşdirmədiyi qənaətinə gəliblər.

Bu araşdırma da göstərir ki, sürətləndirilmiş rejimdən istifadə edən hər kəsin informasiyanı zəif mənimsədiyini söyləmək olmaz. Bununla belə, tədqiqatın yalnız 60 tibb tələbəsini əhatə etdiyini, nəticələrin bütün yaş qruplarına və bütün məzmun növlərinə şamil edilə bilməyəcəyini nəzərə almaq lazımdır.

Filmlərə də 2x sürətlə baxmaq nəyi dəyişir?

Mövzunun daha maraqlı tərəflərindən biri də 2x vərdişinin filmlərə və seriallara keçməsidir. Çünki səsli mesajı sürətlə dinləməklə bədii əsəri sürətlə izləmək arasında ciddi fərq var.

Səsli mesajın əsas məqsədi məlumat ötürməkdir. Qarşı tərəf müəyyən hadisəni danışır, xəbər verir və ya hansısa məsələni izah edir. Dinləyici üçün əsas məqam deyilənləri anlamaqdır. Film və seriallarda isə yalnız dialoqlar deyil, aktyor oyunu, musiqi, səhnələrin ritmi, pauzalar, baxışlar, emosiyalar və rejissorun yaratdığı atmosfer də məzmunun bir hissəsidir.

Məsələn, filmdəki sakit dialoq, uzun pauza və ya bir neçə saniyə davam edən səssiz səhnə təsadüfi deyil. Rejissor bu üsullarla tamaşaçıda müəyyən hiss yaratmağa çalışır. Sürət artırıldıqda isə həmin səhnənin emosional təsiri dəyişə bilər. Tamaşaçı hadisələrin ardıcıllığını başa düşsə də, əsərin yaratmaq istədiyi hissləri tam yaşamaya bilər.

Bundan başqa, sürətləndirilmiş görüntülərdə aktyorların mimikalarını, jestlərini və incə davranışlarını izləmək çətinləşə bilər. Musiqinin ritmi, səs effektləri və səhnələr arasındakı keçidlər də nəzərdə tutulan təsirini itirə bilər.

Beləliklə, filmə 2x sürətlə baxan insan süjetdən xəbərdar ola bilər, amma əsərin estetik və emosional təcrübəsini tam yaşadığını söyləmək çətindir. Bu, sanki kitabı oxumaq əvəzinə onun məzmununu qısa müddətdə öyrənməyə bənzəyir. Hadisələri bilirsən, amma müəllifin yaratdığı dünyanı eyni dərinlikdə yaşamırsan.

Bu vərdiş diqqət və səbir qabiliyyətinə təsir edə bilərmi?

2x sürətə üstünlük verən insanların diqqət qabiliyyətinin mütləq zəiflədiyini söyləmək üçün elmi əsas yoxdur. Mövcud araşdırmalar da bu nəticəni birbaşa təsdiqləmir. Lakin burada araşdırılmalı başqa bir məsələ var: insanın normal tempdə təqdim olunan informasiyaya qarşı səbrinin azalması.

Əgər istifadəçi uzun müddət bütün məzmunları sürətləndirilmiş rejimdə izləyirsə, normal danışıq tempi ona ləng görünə bilər. Bu, onun digər insanlarla ünsiyyətinə də təsir göstərə bilər. Məsələn, qarşı tərəf fikrini ətraflı izah edəndə sözünü yarımçıq kəsmək, danışığın tez bitməsini istəmək və ya uzun söhbətlərdən yayınmaq kimi davranışlar ortaya çıxa bilər.

Ancaq bu cür davranışların səbəbini yalnız 2x vərdişi ilə əlaqələndirmək düzgün olmaz. İş yükü, gündəlik stress, yuxusuzluq, diqqətin bölünməsi, sosial şəbəkələrdən intensiv istifadə və fərdi xüsusiyyətlər də rol oynaya bilər.

Digər tərəfdən, sürətli informasiya istehlakı insanın məzmunu dərindən düşünməsinə ayırdığı vaxtı azalda bilər. Məlumatı eşitmək və ya görmək onun mahiyyətini anlamaqla eyni deyil. İnsan bir saatlıq müsahibəni yarım saata izləyə bilər, amma orada səsləndirilən fikirləri təhlil etmək, müqayisə etmək və yadda saxlamaq üçün yenə də vaxta ehtiyac duyur.

Vaxta qənaət edirik, yoxsa daha çox məzmuna vaxt ayırırıq?

2x sürət tərəfdarlarının əsas arqumenti vaxta qənaətdir. Bu yanaşmanın müəyyən üstünlükləri var. Məsələn, mövzuya bələd olan şəxs təkrar izahları və uzun girişləri sürətlə dinləməklə vaxt qazana bilər. Tələbə mühazirəni daha qısa müddətdə izləyib qalan vaxtını qeydləri təkrarlamağa sərf edə bilər. İş adamı uzun səsli mesajlardan əsas məlumatları daha tez əldə edə bilər.

Amma burada paradoks yaranır. İnsan 2x sürətə keçməklə vaxt qazanır, lakin qazandığı vaxtı başqa bir məzmunu izləməyə sərf edirsə, informasiya istehlakının ümumi həcmi daha da artır. Nəticədə insanın daha çox boş vaxtı yaranmaq əvəzinə, daha çox videoya, mesaja və xəbərə baxmaq ehtiyacı formalaşa bilər.

Bu isə müasir rəqəmsal həyatın əsas ziddiyyətlərindən biridir: texnologiya vaxta qənaət etməyə imkan yaradır, amma həmin vaxtı yenidən informasiya istehlakı ilə doldururuq.

2x dəbi gələcəkdə nə ilə nəticələnə bilər?

Bu vərdişin gələcəkdə hansı nəticələr doğuracağını indidən qəti şəkildə söyləmək mümkün deyil. Çünki sürətləndirilmiş məzmun istehlakının uzunmüddətli təsirləri ilə bağlı əlavə tədqiqatlara ehtiyac var. Bununla belə, bir neçə ehtimalı müzakirə etmək olar.

İlk növbədə, insanların informasiya qəbulunda fərdi sürət seçimi daha da geniş yayıla bilər. Platformalar istifadəçilərə məzmunu öz tempinə uyğunlaşdırmaq üçün yeni imkanlar təqdim edə bilərlər. Bu, təhsil və iş prosesində müəyyən rahatlıq yarada bilər.

Digər tərəfdən, sürətli istehlak vərdişi insanları uzunmüddətli diqqət tələb edən məzmunlardan uzaqlaşdıra bilər. Kitab oxumaq, uzun müsahibə dinləmək, mürəkkəb mövzunu təhlil etmək və ya bədii əsəri tam diqqətlə izləmək bəzi istifadəçilər üçün daha çətin görünə bilər. Bunun baş verməsi qaçılmaz deyil, amma araşdırılmalı ehtimaldır.

Üçüncü məsələ ünsiyyət mədəniyyətidir. İnsanlar yalnız videoları deyil, bir-birini də daha sürətli qəbul etməyə çalışarsa, dinləmək və qarşı tərəfə vaxt ayırmaq vərdişi zəifləyə bilər. Halbuki ünsiyyət yalnız məlumat mübadiləsi deyil, həm də qarşılıqlı diqqət və anlayışdır.

Ən vacib məqam isə sürətin məqsədə çevrilməməsidir. Vaxta qənaət etmək üçün yaradılmış funksiya insanın hər şeyi tez bitirmək məcburiyyətində hiss etməsinə səbəb olmamalıdır. Çünki bəzi məlumatlar sürətlə qəbul edilə bilər, bəzi mövzular isə düşünmək, anlamaq və həzm etmək üçün zamana ehtiyac duyur.

Sürət dövründə əsas məsələ nəyi necə dinləməkdir

2x sürət vərdişinə yalnız mənfi yanaşmaq düzgün olmaz. Bu funksiya texnologiyanın istifadəçiyə verdiyi seçim imkanlarından biridir. İnsan özü üçün uyğun temp seçə, təkrarları sürətlə keçirə və vaxtını daha səmərəli idarə edə bilər. Ancaq hər məzmunu eyni sürətlə dinləmək və izləmək də məqsədəuyğun deyil.

Sadə məlumat xarakterli səsli mesajı sürətlə dinləmək bir şeydir, emosional söhbəti, mühüm müsahibəni və ya mürəkkəb mövzunu eyni rejimdə qəbul etmək başqa şey. Eyni qaydada, tədris videosunu sürətlə izləmək müəyyən hallarda faydalı ola bilər, amma bədii filmin bütün emosional və estetik xüsusiyyətlərini ikiqat sürətdə yaşamaq mümkün olmaya bilər.

Görünür, müasir insan artıq yalnız vaxtla deyil, informasiya bolluğu ilə də mübarizə aparır. Hər kəs daha çox məlumat əldə etmək, daha çox məzmun izləmək və günün imkanlarından maksimum istifadə etmək istəyir. Ancaq bu yarışda əsas məsələ informasiyanın nə qədər tez qəbul edilməsi deyil, onun nə qədər düzgün anlaşılması və yadda qalmasıdır.

Bəlkə də 2x dəbinin bizə göstərdiyi ən mühüm məqam budur: texnologiya hər şeyi sürətləndirməyə imkan versə də, insanın düşünməsi, hiss etməsi və anlaması üçün zamana ehtiyac hələ də qalır.