Siyasi

İtkin uşaqların taleyi: Azərbaycanın qarşısında duran həssas humanitar məsələ

Azərbaycanın BMT Baş Assambleyasının III komitəsində səsləndirdiyi son mesajlardan biri həm hüquqi, həm də humanitar baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. 1990-cı illərin əvvəllərində itkin düşmüş 4 mindən çox azərbaycanlı arasında 71 uşağın olması problemin yalnız münaqişə nəticəsində itkin düşmüş şəxslərin taleyi məsələsi olmadığını göstərir. Burada söhbət uşaqlıq çağında müharibənin ən ağır nəticələri ilə üzləşmiş insanların taleyindən gedir.

Crossmedia.az xəbər verir ki, Azərbaycanın BMT-dəki Daimi Nümayəndəliyinin birinci katibi Şəhriyar Hacıyev bildirib ki, həmin uşaqların taleyinin müəyyənləşdirilməsi üçün beynəlxalq əməkdaşlığa ehtiyac var. Bu çağırışın mahiyyəti ondan ibarətdir ki, münaqişə bitdikdən sonra belə onun humanitar nəticələri aradan qalxmır. İtkin şəxslərin axtarışı, onların mümkün taleyinin müəyyənləşdirilməsi və ailələrə cavab verilməsi sülh prosesinin humanitar ölçüsünün ayrılmaz hissəsidir.

Müharibənin uşaqlar üzərində görünməyən izi

Müharibə haqqında danışarkən diqqət əsasən hərbi əməliyyatlara, ərazi itkisinə, dağıntılara və insan tələfatına yönəlir. Lakin münaqişələrin ən uzunmüddətli nəticələrindən biri ailələrin illərlə cavabsız qalan suallarıdır.

Uşaqların itkin düşməsi bu baxımdan xüsusilə ağır məsələdir. Çünki uşaq münaqişənin iştirakçısı deyil, onun nəticələrinin ən müdafiəsiz qurbanlarından biridir. 1990-cı illərin əvvəllərində itkin düşmüş 71 uşağın taleyinin hələ də müəyyənləşdirilməməsi həmin dövrün humanitar fəsadlarının tam aradan qalxmadığını göstərir.

Bu məsələdə əsas sual yalnız “onlar haradadır?” deyil. Eyni zamanda “nə baş verdi?”, “onların taleyi necə oldu?”, “harada və hansı şəraitdə itkin düşdülər?” kimi suallar da cavab tələb edir. Bu sualların cavabı yalnız həmin şəxslərin ailələri üçün deyil, tarixi ədalətin bərpası baxımından da əhəmiyyətlidir.

İtkin şəxslər məsələsi niyə beynəlxalq əməkdaşlıq tələb edir?

İtkin şəxslərin taleyinin müəyyənləşdirilməsi bir dövlətin təkbaşına həll edə biləcəyi məsələ deyil. Xüsusilə uzun müddət əvvəl baş vermiş silahlı münaqişələr zamanı itkin düşmüş şəxslərin axtarışı arxiv materiallarının, şahid ifadələrinin, məzarlıqların, mümkün dəfn yerlərinin və digər məlumatların araşdırılmasını tələb edir.

Bu prosesdə beynəlxalq humanitar təşkilatların, müvafiq dövlət qurumlarının və digər tərəflərin əməkdaşlığı mühüm əhəmiyyət daşıyır. Beynəlxalq humanitar hüququn əsas prinsiplərindən biri də silahlı münaqişə nəticəsində itkin düşmüş şəxslərin taleyinin müəyyənləşdirilməsi və ailələrinin məlumatlandırılması ilə bağlı öhdəliklərin mövcudluğudur.

Azərbaycanın BMT platformasında məsələni yenidən gündəmə gətirməsi də məhz bu baxımdan əhəmiyyətlidir. Məsələnin beynəlxalq təşkilatlarda müzakirəyə çıxarılması itkinlərin taleyinin müəyyənləşdirilməsini yalnız ikitərəfli siyasi məsələ olmaqdan çıxararaq humanitar və hüquqi məsuliyyət kontekstində təqdim edir.

Mina təhlükəsi: müharibənin bitməyən tərəfi

Şəhriyar Hacıyevin çıxışında mina təhlükəsinin də xüsusi vurğulanması təsadüfi deyil. Çünki itkin şəxslərin məsələsi ilə mina problemi arasında dolayı, lakin mühüm əlaqə mövcuddur.

Azərbaycanın bildirdiyinə görə, 1990-cı illərdən etibarən minalar nəticəsində 3,4 mindən çox insan həlak olub və ya ağır yaralanıb. Bu rəqəm göstərir ki, silahlı münaqişənin nəticələri atəşkəs və ya hərbi əməliyyatların başa çatması ilə avtomatik olaraq yox olmur.

Mina müharibənin torpaqda qalan izidir.

İnsanların doğma yaşayış məntəqələrinə qayıtması, kəndlərin yenidən qurulması, məktəblərin açılması və iqtisadi fəaliyyətin bərpası üçün ilk növbədə həmin ərazilərin təhlükəsizliyi təmin edilməlidir. Bu baxımdan mina təmizlənməsi yalnız texniki və hərbi məsələ deyil, həm də fundamental insan hüquqları məsələsidir.

Xüsusilə uşaqların mina təhlükəsi ilə üz-üzə qalması problemin sosial əhəmiyyətini daha da artırır. Uşaq təhlükəli ərazini böyüklər qədər düzgün qiymətləndirə bilmədiyindən, maarifləndirmə ilə yanaşı, ərazilərin tam təhlükəsizləşdirilməsi əsas şərtdir.

“Böyük Qayıdış”ın sosial mahiyyəti

Çıxışda diqqət çəkən digər məqam 2026–2027-ci tədris ilində məcburi köçkünlərin doğma yerlərinə qayıtmasından sonra 4 minə yaxın şagirdin təhsil müəssisələrində təhsil almaq imkanının əldə etməsidir.

Bu rəqəm “Böyük Qayıdış”ın yalnız infrastruktur layihəsi olmadığını göstərir. İnsanların öz doğma torpaqlarına qayıtması evlərin tikilməsi ilə başa çatmır. Qayıdışın real nəticəsi məktəbin açılması, uşağın təhsil alması, ailənin sosial xidmətlərə çıxış əldə etməsi və normal həyat şəraitinin bərpası ilə ölçülür.

Bu baxımdan məktəblər qayıdış prosesinin simvolik mərkəzlərindən birinə çevrilir. Çünki məktəb açılırsa, deməli, orada artıq yalnız binalar deyil, həyat da bərpa olunur.

4 minə yaxın şagirdin təhsil imkanının təmin edilməsi bu prosesin sosial ölçüsünü göstərən mühüm göstəricidir.

Uşaq hüquqları məsələsi dövlət siyasətinin mərkəzində

Azərbaycan nümayəndəsinin çıxışında 2026-cı ildə “Uşaq hüquqları haqqında” yeni qanunun qəbul edilməsinin də qeyd olunması diqqət çəkir.

Uşaqların ölkə əhalisinin təxminən 30 faizini təşkil etməsi onların müdafiəsinin yalnız sosial siyasətin bir istiqaməti deyil, dövlətin gələcək inkişaf strategiyasının əsas elementlərindən biri olduğunu göstərir.

Uşaqların hüquqlarının müdafiəsi üç əsas istiqamətdə qiymətləndirilə bilər: təhlükəsizlik, sosial rifah və inkişaf.

Təhlükəsizlik uşağın müharibə, mina, zorakılıq və digər risklərdən qorunmasını nəzərdə tutur. Sosial rifah təhsil, səhiyyə və sosial müdafiəyə çıxışı əhatə edir. İnkişaf isə uşağın öz potensialını reallaşdırması üçün imkanların yaradılması deməkdir.

Bu üç istiqamətin hər biri bir-biri ilə bağlıdır. Müharibədən zərər çəkmiş ərazilərdə yaşayan uşağın təhlükəsizliyi təmin edilmədən onun təhsilindən, sosial inkişafından və gələcək perspektivlərindən tam danışmaq mümkün deyil.

71 uşağın taleyi – rəqəmdən daha böyük məsələ

İtkin düşmüş 71 uşağın rəqəmi statistik göstərici kimi qəbul edilməməlidir. Hər bir rəqəmin arxasında bir insanın, bir ailənin və illərlə davam edən gözləntinin dayandığını nəzərə almaq lazımdır.

İtkin şəxslərin ailələri üçün zaman məsələnin aktuallığını aradan qaldırmır. Əksinə, illər keçdikcə cavabsızlıq daha ağır psixoloji yükə çevrilir. Buna görə də itkinlərin taleyinin müəyyənləşdirilməsi yalnız keçmişə aid məsələ deyil. Bu, bu gün yaşayan ailələrin hüququ və gələcək nəsillərin yaddaşı ilə bağlı məsələdir.

Burada Azərbaycanın beynəlxalq əməkdaşlıq çağırışının əsas məntiqi də görünür: müharibə başa çatıbsa, onun insan talelərində yaratdığı suallar da cavabsız qalmamalıdır.

Nəticə

Azərbaycanın BMT-də səsləndirdiyi fikirlər göstərir ki, postmünaqişə dövrünün gündəliyi yalnız siyasi razılaşmalar və ərazi məsələləri ilə məhdudlaşmır. İtkin şəxslərin taleyinin müəyyənləşdirilməsi, mina təhlükəsinin aradan qaldırılması, keçmiş məcburi köçkünlərin təhlükəsiz və ləyaqətli qayıdışının təmin edilməsi və uşaqların hüquqlarının qorunması sülhün humanitar dayaqlarını təşkil edir.

Xüsusilə 71 itkin uşağın taleyi məsələsi Azərbaycan üçün həm humanitar, həm hüquqi, həm də mənəvi əhəmiyyət daşıyır. Onların taleyinin müəyyənləşdirilməsi ailələrin illərlə gözlədiyi cavabın verilməsi deməkdir.

Əslində, müharibədən sonrakı həqiqi sülh yalnız silahların susması ilə ölçülmür. Həqiqi sülh itkinlərin taleyinin müəyyənləşdirilməsi, minaların təmizlənməsi, uşaqların təhlükəsiz böyüməsi və insanların doğma torpaqlarında normal həyata qayıtması ilə tamamlanır.

Bu mənada 71 uşağın taleyinə aydınlıq gətirilməsi Azərbaycanın qarşısında duran humanitar məsələlərdən biri olmaqla yanaşı, beynəlxalq ictimaiyyət üçün də açıq çağırışdır: müharibənin itkin düşən uşaqları unudulmamalıdır.

Müşahidəçi

🖨 Çap et

12:10 07.10.2026

Oxunuş sayı: 65