Zəhərlənmədən sonra araşdırma: AQTA-nın nəzarəti nə qədər effektivdir?

Qida təhlükəsizliyi birbaşa insan sağlamlığı ilə bağlı olduğundan bu sahəyə dövlət nəzarətinin güclü olması həyati əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycanda qida zəncirinin təhlükəsizliyinə nəzarət edən əsas qurumlardan biri də Azərbaycan Respublikasının Qida Təhlükəsizliyi Agentliyidir (AQTA). Agentlik mütəmadi monitorinqlər keçirir, qida obyektlərində pozuntular aşkarlayır, təhlükəli məhsulları satışdan çıxarır, sahibkarlar barəsində inzibati tədbirlər görür, məktəblərdə maarifləndirmə layihələri həyata keçirir.

AQTA-nın bu istiqamətdə gördüyü işləri də qeyd etmək lazımdır. Agentliyin məlumatına görə, yalnız 2026-cı ilin mart ayında ölkə üzrə 390 ümumtəhsil müəssisəsində monitorinq keçirilib və onların 263-də ciddi sanitar pozuntular aşkarlanıb. 23 məktəbdə yararlılıq müddəti bitmiş, 5 məktəbdə isə bufetdə satılması qadağan olunan məhsullar müəyyən edilib. Aşkarlanan məhsullar satışdan kənarlaşdırılıb, məsul şəxslər barəsində inzibati tədbirlər görülüb və icrası məcburi göstərişlər verilib.

AQTA həmçinin məktəblilərin sağlam qidalanması ilə bağlı “Sağlam məktəbli” layihəsi çərçivəsində maarifləndirmə tədbirləri keçirir. Məqsəd uşaqlarda qida təhlükəsizliyi ilə bağlı düzgün vərdişlər formalaşdırmaqdır.

Bütün bunlar müsbət addımlardır.

Amma məhz bu fonda son günlər baş verən iki hadisə ciddi suallar doğurur.

Gəncədə məktəbdə təhsil alan 5 şagird zəhərlənmə diaqnozu ilə xəstəxanaya yerləşdirilib. İlkin məlumata görə, şagirdlərin məktəb bufetindən aldıqları şirniyyatdan zəhərləndiyi ehtimal olunur.

Bundan daha geniş miqyaslı hadisə isə Kürdəmir rayonunda baş verib.

Sentyabrın 30-da Kürdəmir şəhəri ərazisində yerləşən iaşə obyektlərindən birində keçirilən məclisdə iştirak etmiş 92 nəfər qida zəhərlənməsi şübhəsi ilə xəstəxanaya müraciət edib. Faktla bağlı rayon prokurorluğunda araşdırma aparılır.

Beləliklə, söhbət artıq sadəcə bir neçə şəxsin səhhətində yaranmış problemdən getmir. Bir iaşə obyektində keçirilən məclisdən sonra 92 nəfərin qida zəhərlənməsi şübhəsi ilə tibbi yardıma müraciət etməsi qida təhlükəsizliyinə nəzarət mexanizminin necə işlədiyi barədə ciddi suallar yaradır.

AQTA nəzarət edir, amma nəyi qabaqlayır?

Burada AQTA-nı “nəzarət etmir” deyə ittiham etmək doğru olmaz.

Əksinə, Agentliyin öz açıqladığı rəqəmlər göstərir ki, yoxlamalar aparılır və ciddi sayda pozuntu aşkarlanır.

Problem də elə bundan sonra başlayır.

Əgər AQTA 390 məktəbdə monitorinq aparırsa və onların 263-də ciddi sanitar pozuntu müəyyən edilirsə, deməli, problem kifayət qədər genişdir.

Əgər həmin məktəblərin 23-də vaxtı keçmiş məhsul, 5-də isə uşaqlara satılması qadağan olunan məhsul aşkarlanırsa, onda əsas sual artıq “AQTA yoxlama aparırmı?” deyil.

Əsas sual budur:

Bu yoxlamalar nə dərəcədə qabaqlayıcıdır?

Çünki qida təhlükəsizliyində əsas məqsəd pozuntunu insan sağlamlığına zərər dəydikdən sonra aşkar etmək yox, həmin məhsulun istehlakçıya çatmasının qarşısını əvvəlcədən almaqdır.

AQTA-nın mart ayında apardığı monitorinqdə məktəblərin böyük hissəsində ciddi sanitariya problemlərinin aşkarlanması göstərir ki, nəzarət mexanizmi işləyir. Amma eyni zamanda bu rəqəm başqa bir məsələni də gündəmə gətirir: niyə bu problemlərin qarşısı daha əvvəl alınmayıb?

263 məktəbdə ciddi pozuntu varsa, bundan sonra nə baş verir?

AQTA-nın açıqlamasında qeyd olunur ki, aşkar edilmiş uyğunsuzluqlarla bağlı məsul şəxslər barəsində inzibati tədbirlər görülüb və icrası məcburi göstərişlər verilib. Məsələnin nəzarətə götürülməsi üçün Elm və Təhsil Nazirliyinə və regional təhsil idarələrinə də məktublar göndərilib.

Bəs bundan sonra?

Ən vacib mərhələ məhz bundan sonrakıdır.

Məcburi göstəriş veriləndən sonra həmin məktəbdə təkrar yoxlama aparılırmı?

Nöqsanın həqiqətən aradan qaldırıldığı necə müəyyən edilir?

Təkrar yoxlamada eyni pozuntu yenidən aşkarlanarsa hansı tədbir görülür?

Məktəb bufetində vaxtı keçmiş məhsul aşkarlanıbsa, həmin məhsulun oraya hansı təchizatçı tərəfindən gətirildiyi araşdırılırmı?

Təchizatçı digər məktəblərə də məhsul verirsə, həmin məktəblər də yoxlanılırmı?

Bunlar cavabsız qalanda “nəzarət aparıldı” ifadəsi kifayət etmir.

Gəncədəki hadisə də eyni sualı gündəmə gətirir

Gəncədə 5 şagirdin məktəb bufetindən aldıqları şirniyyatdan zəhərləndiyi ilkin ehtimalı da məhz məktəb qidalanmasına nəzarətin effektivliyini gündəmə gətirir.

Burada da səbəb hələ rəsmi ekspertiza ilə təsdiqlənməyib və bunu fakt kimi təqdim etmək olmaz.

Lakin hadisənin özü araşdırılmalıdır.

Məktəbin bufetində əvvəl AQTA monitorinq aparıbmı?

Aparılıbsa, hansı nöqsanlar aşkarlanıb?

Bufetin məhsul təchizatçısı kimdir?

Şirniyyatın istehsal və saxlanma şərtləri necə olub?

Məhsulun yararlılıq müddəti nə qədər olub?

Məhsul hansı temperaturda saxlanılıb?

Bufet əməkdaşları tibbi müayinədən keçiblərmi?

Və ən vacibi: həmin bufet hadisədən əvvəl nəzarət orqanının diqqətində olubmu?

AQTA-nın bu suallara verəcəyi cavablar təkcə həmin məktəbin deyil, ümumilikdə məktəb qidalanmasına nəzarət sisteminin vəziyyətini göstərmək baxımından əhəmiyyətlidir.

Kürdəmirdə isə miqyas daha böyükdür

Kürdəmir hadisəsi məsələni daha ciddi müstəviyə keçirir.

Çünki burada söhbət bir məktəbdə bir neçə şagirddən deyil, bir iaşə obyektində keçirilən məclisdən sonra 92 nəfərin zəhərlənmə şübhəsi ilə tibbi yardıma müraciət etməsindən gedir.

Üstəlik, şadlıq sarayının nəzarətçisi əvvəlcə məhsulların toy sahibi tərəfindən gətirildiyini bildirib.

Əgər bu məlumat təsdiqlənərsə, yeni suallar ortaya çıxır.

Məclisə gətirilən məhsulların mənşəyi yoxlanılıbmı?

Həmin məhsulların saxlanma şəraiti necə olub?

Məhsulların yararlılıq müddəti yoxlanılıbmı?

Mətbəxdə məhsulların qəbulu zamanı hansı prosedur tətbiq olunub?

Hazırlanan yeməklərdən nümunələr saxlanılıbmı?

İaşə obyektində əvvəl AQTA yoxlaması keçirilibmi?

Keçirilibsə, sonuncu yoxlama nə vaxt olub və hansı nəticə əldə edilib?

Əgər obyekt daha əvvəl yoxlanılıbsa və heç bir ciddi problem aşkarlanmayıbsa, 92 nəfərin zəhərlənmə şübhəsi ilə xəstəxanaya müraciət etməsinə səbəb olan risk necə gözdən qaçıb?

Əgər obyekt uzun müddət yoxlanılmayıbsa, risk əsaslı nəzarət mexanizmi həmin obyekti niyə vaxtında risk qrupuna daxil etməyib?

“Nəzarət tədbiri” ilə “təhlükəsiz qida” eyni şey deyil

Burada AQTA-nın fəaliyyətinə dair çox mühüm bir fərq ortaya çıxır.

Nəzarət tədbirinin keçirilməsi özü-özlüyündə qida təhlükəsizliyinin təmin edilməsi demək deyil.

Əsas nəticə istehlakçının təhlükəsiz qida qəbul etməsidir.

Məsələn, AQTA 2026-cı ilin martında 390 məktəbi yoxlayıb, 263-də ciddi sanitariya pozuntusu aşkarlayıb. Bu, bir tərəfdən Agentliyin monitorinq apardığını göstərir. Digər tərəfdən isə məktəb qidalanması sahəsində nə qədər geniş risklərin mövcud olduğunu ortaya qoyur.

Deməli, statistik göstəricinin ikinci hissəsi – pozuntuların sonrakı taleyi – ən azı birinci hissə qədər vacibdir.

Neçə məktəbdə problem tam həll olunub?

Neçəsində təkrar pozuntu qeydə alınıb?

Neçəsinin bufeti bağlanıb?

Neçə sahibkara cərimə tətbiq edilib?

Neçə məhsul məhv edilib?

Neçə təchizatçı məsuliyyətə cəlb olunub?

İctimaiyyət bu məlumatları bilməlidir.

AQTA daha çox yoxlamalıdır, yoxsa daha düzgün yoxlamalıdır?

Məsələnin başqa tərəfi də budur.

Qida təhlükəsizliyində minlərlə obyektin sadəcə bir dəfə yoxlanılması kifayət etmir. Riskli obyektlərin müəyyənləşdirilməsi və onların nəzarətdə saxlanılması daha əhəmiyyətlidir.

Şadlıq sarayları, böyük iaşə obyektləri, məktəb bufetləri, uşaq müəssisələrində qida satışı ilə məşğul olan subyektlər risk baxımından xüsusi diqqət tələb edir.

Çünki bir məktəb bufetində satılan təhlükəli məhsul bir uşağın sağlamlığına zərər verə bilər.

Bir şadlıq sarayında təhlükəli qidanın təqdim edilməsi isə bir gecədə onlarla, hətta yüzlərlə insanı risk altında qoya bilər.

Kürdəmir hadisəsində 92 nəfərin zəhərlənmə şübhəsi ilə müraciət etməsi bunun nə qədər real risk olduğunu göstərir.

Bəs əvvəlcədən yoxlama niyə mümkün olmadı?

Ən ciddi jurnalist sualı məhz budur.

Kürdəmir hadisəsindən sonra prokurorluq araşdırma aparır, qidalardan nümunələr götürülür və ekspertizalar təyin olunur.

Bu, hadisədən sonra görülən zəruri tədbirlərdir.

Amma qida təhlükəsizliyinə cavabdeh dövlət qurumunun əsas missiyası yalnız hadisədən sonra səbəbi müəyyənləşdirmək olmamalıdır.

Əsas məsələ hadisədən əvvəl riskin müəyyənləşdirilməsidir.

Əgər iaşə obyektində sanitariya qaydaları pozulubsa, məhsullar düzgün saxlanılmayıbsa və ya təhlükəli xammaldan istifadə olunubsa, bunu 92 nəfər xəstəxanaya müraciət etməzdən əvvəl müəyyən etmək mümkün idimi?

Mümkün idisə, niyə edilməyib?

Mümkün deyildisə, mövcud nəzarət mexanizmi hansı riskləri necə müəyyənləşdirir?

Məktəblərdə maarifləndirmə yaxşıdır, amma uşağı kim qoruyur?

AQTA-nın “Sağlam məktəbli” layihəsi çərçivəsində uşaqlara sağlam qidalanma və qida təhlükəsizliyi barədə məlumat verilməsi müsbət addımdır. Agentlik 2026-cı ildə də bu istiqamətdə tədbirləri davam etdirir.

Amma burada da məsuliyyətin istiqamətini düzgün müəyyənləşdirmək lazımdır.

Uşağa qidanı düzgün seçməyi öyrətmək vacibdir.

Lakin uşaq məktəb bufetində satılan məhsulun hansı temperaturda saxlanıldığını, istehsal prosesində hansı sanitar qaydalara əməl edildiyini və məhsulun təchizat zəncirinin təhlükəsiz olub-olmadığını yoxlaya bilməz.

Bu, dövlət nəzarətinin və qida subyektinin məsuliyyətidir.

Ona görə də uşağa “qida təhlükəsizliyinə diqqət et” deməklə yanaşı, uşağın qarşısına təhlükəsiz qidanın qoyulmasına da zəmanət verilməlidir.

AQTA-nın öz məlumatları daha çox sual yaradır

Əslində AQTA-nın öz fəaliyyəti ilə bağlı açıqladığı məlumatlar Agentliyi tənqid etmək üçün deyil, daha ciddi suallar vermək üçün kifayət qədər material təqdim edir.

Bir tərəfdən 390 məktəbdə monitorinq keçirilir.

Digər tərəfdən onların 263-də ciddi sanitar pozuntular aşkarlanır.

Bir tərəfdən vaxtı keçmiş məhsullar satışdan çıxarılır.

Digər tərəfdən məktəb bufetindən alınan qidadan sonra uşaqların zəhərlənməsi barədə hadisə baş verir.

Bir tərəfdən iaşə obyektlərinə nəzarət mexanizmi mövcuddur.

Digər tərəfdən Kürdəmir şəhərində bir məclisdən sonra 92 nəfər zəhərlənmə şübhəsi ilə tibbi yardıma müraciət edir.

Burada məntiqi sual yaranır:

Nəzarət sistemi riskləri həqiqətən qabaqlayır, yoxsa əsasən risk artıq reallaşandan sonra işə düşür?

AQTA-dan cavab gözlənilən əsas suallar

Gəncədəki və Kürdəmir hadisələri fonunda AQTA-ya aşağıdakı suallar ünvanlanmalıdır:

1. Gəncədə 5 şagirdin zəhərlənməsi ilə bağlı məktəbin bufetində sonuncu AQTA yoxlaması nə vaxt keçirilib?

2. Həmin yoxlama zamanı hansı pozuntular aşkarlanıb və nöqsanların aradan qaldırılması ilə bağlı hansı tədbirlər görülüb?

3. Şagirdlərin istehlak etdiyi ehtimal olunan şirniyyatın istehsalçısı və təchizatçısı kimdir?

4. Məhsuldan nümunə götürülüb və laborator müayinə aparılıbmı?

5. Kürdəmir şəhərində 92 nəfərin zəhərlənmə şübhəsi ilə xəstəxanaya müraciət etdiyi iaşə obyektində sonuncu AQTA yoxlaması nə vaxt keçirilib?

6. Həmin yoxlama zamanı hansı nöqsanlar aşkarlanıb?

7. Məclis üçün məhsulların toy sahibi tərəfindən gətirilməsi halında AQTA-nın tələblərinə əsasən həmin məhsulların təhlükəsizliyinə kim nəzarət etməlidir?

8. Hadisədən sonra iaşə obyektində AQTA tərəfindən hansı tədbirlər görülüb?

9. Obyektdən götürülən qida nümunələrinin laborator nəticələri nə vaxt açıqlanacaq?

10. 2026-cı ilin martında 390 məktəbdən 263-də ciddi sanitar pozuntu aşkarlanıbsa, həmin məktəblərin neçəsində təkrar yoxlama keçirilib və neçə məktəbdə bütün nöqsanların aradan qaldırıldığı təsdiqlənib?

11. Eyni obyekt və ya məktəbdə təkrar pozuntu aşkarlandıqda AQTA-nın tətbiq etdiyi daha sərt tədbir mexanizmi nədir?

12. Son üç ildə qida zəhərlənməsi ilə bağlı hadisələrin neçəsində hadisə baş verməzdən əvvəl AQTA tərəfindən həmin obyektə nəzarət tədbiri həyata keçirilib?

Nəticə: məsələ sadəcə cərimə deyil

AQTA-nın qida təhlükəsizliyi sahəsində fəaliyyət göstərməsi, monitorinqlər keçirməsi, pozuntuları aşkarlaması və təhlükəli məhsulları dövriyyədən çıxarması vacibdir. Agentliyin məktəblərdə maarifləndirmə layihələri də bu sahədə müsbət istiqamətdir.

Amma qida təhlükəsizliyi üzrə dövlət nəzarətinin nəticəsini yalnız “neçə obyekt yoxlanıldı” rəqəmi ilə ölçmək olmaz.

Əsas sual budur:

Neçə insan həmin nəzarət nəticəsində zəhərlənməkdən qorundu?

Gəncədə beş uşağın zəhərlənmə diaqnozu ilə xəstəxanaya yerləşdirilməsi barədə məlumat və Kürdəmir şəhərində bir məclisdən sonra 92 nəfərin zəhərlənmə şübhəsi ilə tibbi yardıma müraciət etməsi fonunda bu sual xüsusilə aktuallaşır.

Hazırda hər iki hadisə üzrə səbəblər tam müəyyənləşməyib. Kürdəmir hadisəsində prokurorluq araşdırması və ekspertizalar davam edir. Buna görə konkret qida məhsulunu və ya obyekti zəhərlənmənin səbəbi kimi indidən göstərmək doğru olmaz.

Lakin hadisənin səbəbi nə olursa-olsun, ortaya çıxan suallar qalır.

Əgər sistem riskləri əvvəlcədən müəyyənləşdirə bilirsə, niyə risklər reallaşır?

Əgər məktəblər və iaşə obyektləri mütəmadi yoxlanılırsa, nə üçün bəzi təhlükələr yalnız insanlar xəstəxanaya müraciət etdikdən sonra gündəmə gəlir?

Əgər pozuntu aşkarlandıqdan sonra sahibkara məcburi göstəriş verilirsə, həmin göstərişin icrasına kim və nə vaxt yenidən baxır?

Və ən əsası, AQTA-nın fəaliyyətinin nəticəsi sadəcə aşkar edilmiş pozuntuların sayı ilə deyil, qarşısı alınmış risklərin sayı ilə ölçülməlidirmi?

Çünki qida təhlükəsizliyində ən uğurlu nəzarət sistemi xəstəxanaya düşən insanların sayını hesablamaqla deyil, onların xəstəxanaya düşməsinə səbəb ola biləcək riskləri əvvəlcədən aradan qaldırmaqla özünü göstərir.

Kürdəmir hadisəsi üzrə ekspertizanın, Gəncədəki hadisə üzrə araşdırmanın nəticələri gözlənilir.

Amma həmin nəticələr açıqlanana qədər də bir məsələ açıq qalır:

AQTA-nın nəzarəti insanları zəhərlənmədən əvvəl qoruyacaq qədər effektivdirmi?

Bu suala cavab artıq növbəti press-relizdə neçə yoxlama keçirildiyindən deyil, həmin yoxlamaların real nəticəsindən asılı olacaq.

 Məhəbbət Tərlanoğlu