Yusif Vəzir Çəmənzəminli: ədəbiyyatla diplomatiyanı birləşdirən ömür
Azərbaycan ədəbiyyatı və ictimai fikir tarixində elə şəxsiyyətlər var ki, onların irsi yalnız yazdıqları əsərlərlə məhdudlaşmır. Yusif Vəzir Çəmənzəminli də belə simalardandır. Yazıçı, publisist, diplomat və ictimai xadim kimi fəaliyyət göstərən Çəmənzəminli XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanın mürəkkəb siyasi və mədəni proseslərini həm yaşayan, həm də qələmə alan ziyalılardan biri olub. O, 12 sentyabr 1887-ci ildə Şuşada dünyaya gəlib.
Çəmənzəminlinin uşaqlıq və yeniyetməlik illəri Şuşanın zəngin mədəni mühitində keçib. İlk təhsilini burada alan Yusif Vəzir daha sonra Bakıda təhsilini davam etdirib. Şuşada baş verən 1905-1906-cı illər hadisələri ailəsinin şəhəri tərk etməsinə səbəb olub. O, 1906-1909-cu illərdə Bakı Realnı Məktəbində təhsil alıb və məhz bu illərdə ədəbi yaradıcılığa marağı daha da güclənib. İlk yazıları dövrün mətbuatında dərc olunub.
Ədəbiyyata erkən yaşlarından gələn ziyalı
Yusif Vəzir Çəmənzəminlinin yaradıcılığında Azərbaycan cəmiyyətinin sosial həyatı, milli kimlik, tarix, maarifçilik və insan taleləri mühüm yer tutur. O, müxtəlif janrlarda əsərlər yazıb, publisistik məqalələrlə çıxış edib, xalq yaradıcılığına və Azərbaycan ədəbiyyatının tarixinə xüsusi maraq göstərib.
Onun yaradıcılığında Şuşa və Qarabağ mövzusu da xüsusi yer tutur. Yazıçının əsərlərində XIX əsrin sonu və XX əsrin əvvəllərində Qarabağın ictimai-mədəni həyatı, insanların dünyagörüşü və dövrün sosial münasibətləri əksini tapıb. Bu baxımdan Çəmənzəminlinin ədəbi irsi yalnız bədii mətn kimi deyil, həm də dövrün mənzərəsini öyrənmək üçün mühüm mənbə kimi qiymətləndirilir.
Çəmənzəminli ali təhsilini Kiyevdə Müqəddəs Vladimir Universitetinin hüquq fakültəsində alıb. Birinci Dünya müharibəsi dövründə universitetin Saratova köçürülməsindən sonra təhsilini orada davam etdirərək 1915-ci ildə məzun olub. Hüquq təhsili onun sonrakı diplomatik və ictimai fəaliyyətində də mühüm rol oynayıb.
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin diplomatı
Yusif Vəzir Çəmənzəminlinin həyatının mühüm mərhələlərindən biri Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövrünə təsadüf edir. O, yeni yaranmış Azərbaycan dövlətinin xarici ölkələrdə tanıdılması istiqamətində diplomatik fəaliyyət göstərib.
1919-cu ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Osmanlı imperiyasındakı ilk diplomatik nümayəndəsi kimi İstanbula göndərilib. Diplomat kimi fəaliyyəti ilə yanaşı, burada ədəbi və elmi yaradıcılığını da davam etdirib. Azərbaycanı və Azərbaycan ədəbiyyatını türk dünyasına tanıtmaq məqsədilə əsərlər hazırlayıb. Onun İstanbulda çap olunan "Azərbaycan ədəbiyyatına bir nəzər" əsəri bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Tədqiqatçılar bu əsərin Azərbaycan ədəbiyyatının həm şifahi, həm də yazılı mərhələlərini əhatə etdiyini qeyd edirlər.
Çəmənzəminlinin diplomatik fəaliyyəti Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin beynəlxalq əlaqələrinin formalaşdığı mürəkkəb tarixi dövrə təsadüf edirdi. O, dövlətçilik məsələlərinə yalnız diplomat kimi deyil, publisist və ziyalı kimi də münasibət bildirirdi.
"Əli və Nino" mübahisəsi
Yusif Vəzir Çəmənzəminlinin adı Azərbaycan ədəbiyyatı tarixində ən çox "Əli və Nino" romanı ilə bağlı müzakirələrlə də gündəmə gəlir. Roman ilk dəfə 1937-ci ildə Avstriyada Qurban Səid təxəllüsü ilə nəşr olunub. Çəmənzəminlinin əsərin əsas müəllifi olduğu barədə Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığında və bir sıra araşdırmalarda geniş arqumentlər irəli sürülüb.
Bununla belə, "Əli və Nino"nun müəllifliyi uzun illərdir beynəlxalq ədəbiyyatşünaslıqda mübahisəli məsələlərdən biridir. Müxtəlif tədqiqatlarda əsərin müəllifliyi ilə bağlı fərqli mövqelər mövcuddur. Buna görə Çəmənzəminlinin adını romanın mübahisəsiz və yeganə müəllifi kimi təqdim etməkdənsə, onun əsərin əsas müəllifi olması barədə mövcud araşdırmaları ayrıca qeyd etmək daha düzgün yanaşmadır.
Yazıçının əsərlərində Azərbaycan cəmiyyəti
Çəmənzəminlinin yaradıcılığının əsas xüsusiyyətlərindən biri cəmiyyətə kənardan baxmaması idi. O, əsərlərində dövrünün insanını, onun düşüncələrini, sosial problemlərini və milli kimlik axtarışlarını təsvir edirdi.
"Qızlar bulağı", "Studentlər", "İki od arasında", "1917-ci ildə" kimi əsərlərində müxtəlif tarixi dövrlərə və ictimai proseslərə müraciət edib. "İki od arasında" romanında Qarabağ xanlığının tarixi və Şuşanın müdafiəsi ilə bağlı hadisələr bədii şəkildə əksini tapıb. Yazıçının tarixi mövzulara müraciəti keçmişi yalnız təsvir etmək deyil, həm də cəmiyyətin milli yaddaşını qorumaq məqsədi daşıyırdı.
Onun publisistik irsində də milli-mədəni məsələlər geniş yer tutur. Azərbaycan ədəbiyyatının tarixi, milli mədəniyyət, xarici siyasət və milli özünüdərk kimi mövzular onun yazılarının əsas istiqamətlərindən olub. Bu baxımdan Çəmənzəminli həm bədii söz ustası, həm də dövrünün fikir adamlarından biri kimi çıxış edib.
Sovet dövrü və ağır taleyi
1920-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin süqutundan sonra Çəmənzəminlinin həyatında yeni və mürəkkəb mərhələ başlayıb. Bir müddət xaricdə yaşayıb, daha sonra Azərbaycana qayıdaraq müxtəlif elm, təhsil və mətbuat qurumlarında çalışıb.
O, Bakı Dövlət Universitetində və müxtəlif ali məktəblərdə dərs deyib, tərcümə və lüğətçilik fəaliyyəti ilə məşğul olub, mətbuatda yazılar dərc etdirib. 1930-1935-ci illərdə Azərbaycan Neft İnstitutunda çalışdığı dövrdə də elmi-publisistik məqalələr yazıb.
Lakin Stalin repressiyaları onun həyatını faciəvi şəkildə dəyişib. 1940-cı ildə həbs edilən yazıçı sovet repressiya sisteminin qurbanlarından birinə çevrilib. O, əmək düşərgəsinə göndərilib və 3 yanvar 1943-cü ildə Qorki vilayətindəki Suxobezvodnoye düşərgəsində vəfat edib.
Ədəbiyyatda qalan iz
Yusif Vəzir Çəmənzəminlinin həyatı Azərbaycan tarixinin ən mürəkkəb mərhələlərindən birini özündə əks etdirir. O, imperiya dövrünün son illərini, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaranmasını, diplomatik fəaliyyətini, sovetləşməni və repressiyalar dövrünü yaşamış ziyalı idi.
Onun yaradıcılığını fərqləndirən əsas cəhətlərdən biri ədəbiyyatla milli yaddaş arasında yaratdığı əlaqədir. Çəmənzəminli üçün yazı yalnız bədii ifadə vasitəsi deyil, həm də xalqın tarixini, dilini, mədəniyyətini və düşüncə tərzini qorumağın yollarından biri idi.
Bu gün onun adı Azərbaycan ədəbiyyatının, milli publisistikanın və dövlətçilik tarixinin mühüm səhifələri ilə birlikdə çəkilir. Şuşada başlayan həyat yolu Azərbaycan ədəbiyyatında və ictimai fikir tarixində uzunömürlü bir iz qoyub.
Nigar Xəlilli
14:30 12.09.2026
Oxunuş sayı: 42
