Dayaz suda üzən gəmilər - Xəzərin faunası ciddi təhlükədə
Xəzər dənizində su səviyyəsinin aşağı düşməsi ekoloji tarazlıqla yanaşı, gəmiçilik və sahilyanı ərazilər üçün də yeni problemlər yaradır. Dayazlaşma fonunda gəmilərin intensiv hərəkətini davam etdirməsi dənizin dibindəki çöküntülərin qarışmasına və suyun bulanıqlığının artmasına səbəb olur. Bu proses dəniz dibində yaşayan fauna sisteminə mənfi təsir göstərməklə yanaşı, balıqların hərəkət imkanlarını da məhdudlaşdırır. Xüsusilə balıqların kürü tökmək üçün dayaz sulara və çay mənsəblərinə üz tutması onların təbii çoxalma prosesini risk altında qoyur. Suyun bulanıqlığının artması işıqkeçiriciliyi azaldır, oksigen səviyyəsinin aşağı düşməsi isə dəniz ekosistemində əlavə problemlər yaradır.
Xəzərin dayazlaşmasının digər mühüm nəticəsi sahilyanı ərazilərdə illər ərzində toplanmış çirkləndiricilərin üzə çıxmasıdır. Kanalizasiya və sənaye sularından daxil olan tullantılar, o cümlədən ağır metallar və digər toksik maddələr dənizin dibində toplanaraq suyun geri çəkilməsi ilə daha çox üzə çıxır. Bu vəziyyət həm sahilboyu ərazilərdə xoşagəlməz qoxuların yaranmasına, həm də ekoloji risklərin artmasına səbəb olur. Eyni zamanda Kür, Terek, Volqa və Ural kimi çayların mənsəblərində suyun azalması balıqların şirin su hövzələrinə daxil olaraq kürü tökməsini çətinləşdirir. Nəticədə dayazlaşma həm dəniz ekosisteminə, həm də iqtisadi fəaliyyətə təsir edən kompleks problemə çevrilir.
Mövzu ilə bağlı ekoloq Sadiq Həsənov Crossmedia.az-a açıqlamasında bildirib ki, Xəzər dənizinin dayazlaşması fonunda gəmilərin intensiv hərəkətinin davam etməsi dəniz ekosisteminə ciddi və bərpası çətin olan mənfi təsir göstərir:
“Gəmilər daha dayaz sularda hərəkət etdiyinə görə dib çöküntülərini bulandırır və ‘ölü zonalar’ yaradırlar. Dib çöküntüləri bulandığı üçün dənizin dibində olan fauna sistemi zədələnir, balıqların hərəkəti məhdudlaşır. Adətən balıqların çoxu dayaz sularda kürü tökməyə meylli olurlar. Onların hərəkəti məhdudlaşır, yem bazası azalır və bu da populyasiyaya mənfi təsir edir. Eyni zamanda suyun bulanıqlığı artır, işıqkeçiricilik azalır. Oksigenin həcmi azaldığı üçün dəniz ekosistemində müəyyən problemlər yaranır.
Bu zaman eyni zamanda başqa bir proses də baş verir. Bildiyimiz kimi, Xəzər dənizi həm Azərbaycanın, həm də digər dörd ölkənin sərhədində yerləşdiyinə görə bir çox şəhərlər onun sahilində salınıb. O cümlədən Bakı şəhəri. Buradan olan kanalizasiya və sənaye sularının axıdılması nəticəsində həmin tullantılar dəniz səviyyəsinin aşağı düşməsi ilə xüsusən sahil zonasında daha çox cəmləşib. Hazırda dəniz suyunun geri çəkilməsi nəticəsində çirkab suları üzə çıxır. Hətta Bakı bulvarında gəzərkən də həmin çirkab sularının yaydığı kəskin, üfunətli qoxunu hiss etmək mümkündür. Çünki uzun illərin, hətta onilliklərin tullantıları, ağır metallar dənizin dibinə çöküb və indi dayazlaşma nəticəsində üzə çıxırlar. Eyni zamanda toksik maddələr də üzə çıxır ki, bu da ekoloji auranı pozur.
Adətən balıqlar şirin su çaylarında kürü tökürlər. Dənizin dayazlaşması səbəbindən Kür, Terek, Volqa, Ural və digər şirin su çaylarının mənsəblərinə daxil olmaq məhdudlaşır. Balıqlar çaylara daxil ola bilmədiyi üçün kürüvermə prosesində də müəyyən problemlər yaranır.
Düşünürəm ki, dayazlaşma həm iqtisadi, həm də ekoloji cəhətdən xeyli problemlərlə müşayiət olunur. Bu proses həm kimyəvi çirklənmə yaradır və çirklənmənin yayılmasına köməklik edir, həm də lokal yerlərdə, dəniz sahilində əlavə maliyyə tələb edərək təmizləmə işlərinin aparılmasına ehtiyac yaradır. Eyni zamanda gəmiçilik üçün meydançaların, yəni pristanların daha dərinə uzadılması proseslərinə və əlavə layihələrin həyata keçirilməsinə lüzum gətirir”.
Zeynəb Həsən
20:50 08.09.2026
Oxunuş sayı: 49
