Azərbaycan xalçaları: Hər ilmədə bir tarix
Azərbaycan xalçası sadəcə evin döşəməsini bəzəyən əşya deyil. O, xalqın minillik yaddaşını, dünyagörüşünü, inancını və estetik zövqünü özündə daşıyan canlı salnamədir. Hər bir ilmədə əsrlərin hekayəsi, hər naxışda bir rəmz, hər rəngdə bir arzu gizlənir. Bu sənət UNESCO-nun Qeyri-maddi Mədəni İrs Siyahısına 2010-cu ildə daxil edilib və bu, onun bəşəriyyət üçün dəyərini bir daha təsdiqləyib.
Arxeoloji tapıntılar və yazılı mənbələr göstərir ki, Azərbaycanda xalçaçılıq Tunc dövrünə – təxminən 5 min il əvvələ gedib çıxır. Gültəpə qazıntılarında e.ə. IV-III minilliyə aid boyaq maddələrinin izləri və toxuculuq alətləri aşkarlanıb. Yunan tarixçisi Ksenofont (e.ə. V əsr) farsların midiyalılardan xalça istifadə etməyi öyrəndiyini qeyd edir. Ərəb müəllifləri X əsrdə Muğanın palaz və çuvallarını, Naxçıvanın zililərini, Şirvanın və Ərdəbilin əlvan parçalarını tərifləyirlər. “Hüdud əl-Aləm” əsərində (982) bu bölgələrin sənətkarlığı xüsusi vurğulanır.
Sasani dövründə (III-VII əsrlər) ipək və qızıl-gümüş saplarla nəfis xalçalar toxunurdu. Alban tarixçisi Musa Kalankatlı rəngarəng xalçalar haqqında yazır. Səfəvilər dövrü (XVI-XVII əsrlər) isə “qızıl əsr” hesab olunur – Təbriz, Şamaxı, Gəncə və Bərdə dünyanın ən məşhur mərkəzlərinə çevrilmişdi. Avropa rəssamları – Hans Memlinq və digərləri – öz tablolarında Şirvan və Quba xalçalarını əks etdirirdilər.
Azərbaycan xalçaları coğrafi, bədii və texniki xüsusiyyətlərinə görə əsasən yeddi məktəbə bölünür: Quba, Bakı (Abşeron), Şirvan, Gəncə, Qazax, Qarabağ və Təbriz.
- Quba məktəbi həndəsi naxışları, stilizə olunmuş bitki və heyvan motivləri ilə tanınır. “Pirəbədil”, “Sırt-çiçi”, “Xırdagül-çiçi” kimi kompozisiyalar bu məktəbin klassik nümunələridir.
- Şirvan zəngin və mürəkkəb naxışları ilə seçilir. “Şilyan”, “Sor-sor”, “Mərəzə” xalçaları orta əsrlərdən bəri məşhurdur.
- Qarabağ xalçaları parlaq koloriti, həyat eşqi və fantaziya zənginliyi ilə fərqlənir. “Xanlıq”, “Malıbəyli”, “Ləmpə”, “Buynuz” kimi çeşnilər bu məktəbin simvoludur. Dağlıq və aran zonalarında toxunan bu xalçalar yumşaq, hündür xova malikdir.
- Gəncə və Qazax məktəbləri seyrək ilməli, qalın tüklü, həndəsi ornamentli xalçaları ilə tanınır. Göy və qırmızı rənglər üstünlük təşkil edir.
- Bakı-Abşeron intensiv rəngləri və yüksək rəssamlıq zövqü ilə seçilir. “Xilə-buta” xalçası hələ İntibah dövrü rəssamlarının əsərlərində təsvir olunub.
- Təbriz məktəbi isə mürəkkəb bitki motivləri, “islimi” və “xətai” naxışları, həmçinin süjetli və portret xalçaları ilə fərqlənir.
Bu məktəblərin hər biri yerli təbiətin, iqlimin və həyat tərzinin izini daşıyır. Dağlıq ərazilərin xalçaları daha sərt və həndəsi, düzənliklərinki isə daha əlvan və axıcı olur.
Azərbaycan xalçasındakı hər motiv məna daşıyır. Buta – od, su və sərv ağacının simvolu – ən yayğın elementlərdəndir. Qoç buynuzu (koçboynuzu) güc, bərəkət və kişi gücünü ifadə edir. “S” və ya “Z” şəkilli elementlər əjdahanı və ya suyu simvolizə edir. Ulduz, xaç, romb, swastika kimi qədim həndəsi nişanələr kosmik nizamı, günəşi və qorunmanı bildirir.
Rənglər də dil kimi danışır: qırmızı – həyat, sevinc və qoruma; göy – göy və əbədiyyət; yaşıl – yenilənmə; ağ – saflıq. Bu rəmzlər nəsildən-nəslə ötürülən, sözsüz bir əlifbadır. Toxuyan qadın xalçaya öz arzularını, ailəsinin tarixini və gələcəyə ümidlərini toxuyurdu.
Xalçalar iki əsas qrupa bölünür: xovlu (ilməli) və xovsuz (palaz, kilim, zili, sumax, vərni, şəddə və s.). Xovlu xalçalar simmetrik “türk düyünü” (Ghiordes) ilə toxunur. İpək, yun və pambıq istifadə olunur, boyaqlar isə təbii mənbələrdən – soğan qabığı, safran, nar qabığı, qoz qabığı və bitkilərdən alınır.
Bu sənət ailə ənənəsidir. Kişilər qoyun qırxır, qadınlar boyaq toplayır, iplik əyirir və qış aylarında toxuyur. Qızlar analarından və nənələrindən öyrənir. Xalça cehizin, toyun, yasın və Novruzun ayrılmaz hissəsidir.
Lətif Kərimovun təşəbbüsü ilə 1967-ci ildə yaradılan Azərbaycan Milli Xalça Muzeyi bu sənətin xəzinəsidir. 2014-cü ildə dənizkənarı parkda “yuvarlanmış xalça” formasında yeni binası açılıb. Hər il mayın 5-i “Xalçaçı Günü” kimi qeyd olunur. “Azərxalça” ASC və digər layihələr ənənəni yaşadır və yeni nəsillərə ötürür.
Azərbaycan xalçası sadəcə sənət əsəri deyil – o, xalqın ruhunun güzgüsüdür. Hər ilmədə tarix, hər naxışda arzu, hər rəngdə həyat var. O, keçmişi gələcəyə bağlayan, sükutla danışan ən gözəl dildir.
Nigar Xəlilli
19:15 08.09.2026
Oxunuş sayı: 52
