Difai Partiyasının 120 illik yubileyi: Milli müdafiənin və azadlıq ideyasının təməli
Bu gün Azərbaycanın milli-siyasi tarixində mühüm bir tarixi mərhələnin – Difai (Müdafiə) partiyasının quruluşunun 120 illik yubileyidir. 1905–1906-cı illərin qanlı hadisələri fonunda yaranmış bu təşkilat sadəcə müdafiə strukturu deyildi. O, Azərbaycan türklərinin öz taleyini öz əlinə almaq, milli şüuru oyatmaq və gələcək müstəqillik ideyalarının toxumlarını səpmək yolunda atılmış ilk ciddi addım idi. Difai qısa ömürlü olsa da, onun izləri Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinə və müasir milli dövlətçilik ənənələrinə qədər uzanır.
Yaranma tarixi və şəraiti
XX əsrin əvvəllərində Qafqazda vəziyyət son dərəcə gərgin idi. 1905-ci il Rusiya inqilabı ilə yanaşı, 1905–1906-cı illərdə erməni-azərbaycanlı qarşıdurmaları (tarixdə bəzən “erməni-tatar müharibəsi” kimi də adlandırılır) geniş vüsət almışdı. Daşnaksütyun partiyasının silahlı dəstələri müsəlman əhaliyə qarşı sistemli hücumlar həyata keçirir, çar administrasiyası isə çox vaxt passiv qalır, bəzi hallarda isə erməni tərəfini üstün tuturdu. Minlərlə insanın həyatına son qoyan bu hadisələr azərbaycanlı ziyalıları və xalqı özünümüdafiəyə vadar etdi.
Tarixçilər arasında partiyanın dəqiq yaranma yeri və tarixi barədə fikir ayrılıqları var. Bəzi mənbələr 1905-ci ilin payızında Gəncədə (Şəfi Rüstəmbəyov, Ələkbər və Xəlil Xasməmmədov qardaşları, İsmayıl Ziyadxanov, Nəsib bəy Yusifbəyli, Həsən Ağazadə və digərlərinin təşəbbüsü ilə), digərləri isə 1906-cı ilin payızında Bakıda Əhməd bəy Ağaoğlunun rəhbərliyi ilə yaradıldığını göstərir. Ümumi razılıq ondan ibarətdir ki, Difai 1905–1906-cı illərin hadisələrinin birbaşa nəticəsi kimi meydana gəlib və Əhməd bəy Ağaoğlu onun ideoloji və təşkilati mərkəzi fiquru olub. Partiyanın rəsmi adı çox vaxt “Qafqaz Ümummüsəlman Müdafiə Komitəsi – Difai” kimi qeyd olunur. O, məxfilik prinsipi ilə fəaliyyət göstərirdi və tez bir zamanda Şuşa, Gəncə, Qarabağ, Bakı, İrəvan, Nuxa və digər yerlərdə özəklər yaradırdı.
Məqsədləri və proqramı
Difai-nin əsas vəzifəsi aydın idi: erməni terroruna qarşı effektiv müdafiə təşkil etmək və müsəlman əhalinin təhlükəsizliyini təmin etmək. Partiyanın bəyannamələrində Daşnaksütyunun məqsədlərinə açıq cavab verilirdi: “Daşnak partiyası əmin olsun ki, heç bir vaxt biz öz millətimizin bədbəxtliyi üzərində erməni millətinin səadət və xoşbəxtlik qurmasına yol vermərik.” Eyni zamanda Difai yalnız silahlı müdafiə ilə kifayətlənmirdi. O, xalqı maarifləndirməyi, milli kimliyi möhkəmləndirməyi, azadlıq ideyalarını yaymağı və sosial ədaləti (o cümlədən aqrar islahatlar, özünüidarə və gələcəkdə muxtariyyət ideyaları) irəli sürməyi öz proqramına daxil etmişdi.
Partiya sünni-şiə fərqlərini aradan qaldırmağa, müsəlman əhali arasında həmrəyliyi gücləndirməyə çalışırdı. Onun fəaliyyəti nəticəsində yerli əhali çox vaxt hökumət orqanlarından daha çox Difai komitələrinə müraciət edirdi. Bu, təşkilatın xalq arasında qazandığı nüfuzun bariz göstəricisi idi.
Fəaliyyəti və üsulları
Difai silahlı özünümüdafiə dəstələri yaratmaqla yanaşı, konkret əməliyyatlar da həyata keçirirdi. Rusiya məmurlarından və erməni terrorunu dəstəkləyənlərdən bəzilərinə qarşı sui-qəsdlər təşkil olunmuşdu (məsələn, Gəncə qubernatorunun müşaviri Kreşçinski və digərləri). Bu əməllər təşkilatın “qana qan” prinsipini həyata keçirdiyini göstərirdi, lakin eyni zamanda o, ədalətli və seçilmiş hədəflərlə məhdudlaşırdı.
Maarifçilik sahəsində də ciddi işlər görülürdü. Partiya üzvləri məktəblərin açılmasına, mətbuatın inkişafına və xalqın siyasi şüurunun yüksəldilməsinə töhfə verirdilər. Gəncə və Qarabağda xüsusilə güclü özəklər formalaşmışdı. Ələkbər bəy Rəfibəyli, Kərim bəy Mehmandarov, Nəsib bəy Yusifbəyli kimi simalar bu prosesdə mühüm rol oynayırdılar.
Əhəmiyyəti və mirası
Difai Azərbaycanın ilk sırf milli-siyasi təşkilatı kimi tarixə düşüb. Ondan əvvəlki cəhdlər (məsələn, “Qeyrət”) daha məhdud miqyasda qalmışdı. Difai isə milli özünüdərki siyasi təşkilatlanmaya çevirdi, xalqı birləşdirdi və “müsəlman” anlayışından “azərbaycanlı/türk” milli kimliyinə keçidin mühüm mərhələsi oldu.
Partiya 1908–1909-cu illərdə çar hökumətinin sərt təzyiqləri nəticəsində fəaliyyətini dayandırmaq məcburiyyətində qaldı. Əhməd bəy Ağaoğlu Türkiyəyə mühacirət etdi, bir çox üzv isə sürgünə göndərildi. Lakin ideyalar ölmədi. 1911-ci ildə yaradılan Müsavat partiyası Difai-nin bir çox ideyalarını və kadrlarını mənimsədi. 1917-ci ildə isə Difai-nin qalıqları Nəsib bəy Yusifbəylinin Türk Federalist Partiyası ilə birləşdi. Nəticədə 1918-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin qurulmasında keçmiş difaiçilər mühüm vəzifələr tutdular: Nağı Şeyxzamanlı kəşfiyyat rəhbəri, Xəlil Xasməmmədov ədliyyə naziri və səfir, digərləri isə müxtəlif dövlət postlarında xidmət etdilər.
Beləliklə, Difai yalnız 1905–1906-cı illərin müdafiə təşkilatı deyildi. O, milli azadlıq hərəkatının təşkilatlanmasının başlanğıcı, xalqın müqavimət ruhunun təcəssümü və gələcək müstəqil dövlətin ideoloji zəminlərindən biri oldu. 120 il sonra bu tarixi yadda saxlamaq, onun dərslərini öyrənmək və milli həmrəyliyi, özünümüdafiə qabiliyyətini və dövlətçilik ənənələrini qorumaq hər bir azərbaycanlının borcudur.
Difai-nin ruhu bu gün də yaşayır: xalqın öz taleyini özü yazması, təhlükə qarşısında birləşməsi və azadlıq ideyalarına sadiqliyi. Yubiley münasibətilə bu böyük tarixi irsi bir daha yad edirik.
14:50 29.08.2026
Oxunuş sayı: 58
