Türk dünyasında yeni tandem: Azərbaycan və Özbəkistanın böyük planı

Azərbaycan-Türkiyə müttəfiqliyi, qardaşlığı dünyada örnək olan münasibətlərdən sayılır. Onu əvəzləyən, təkrarlayan ikinci belə bir analogiyanın son bir neçə ilə qədər olmadığını deyə bilirdik. Amma artıq Azərbaycan-Özbəkistan münasibətləri elə bir həddə inkişaf edir ki, çox rahat şəkildə Türkiyədən sonra Özbəkistanla ən mükəmməl və nümunəvi əlaqələrə sahib olan ikinci dövlət deyə bilirik. Sevindirici haldır ki, hər iki ölkəni tarix, mədəniyyət, ortaq dil və etnik yaxınlıq birləşdirir. Bununla yanaşı hazırda təməli atılan layihələrin işlək vəziyyətə gəlməsilə biz yaxın illərdə bu münasibətlərin praktik və faydalı nəticələrini görə biləcəyik.

Cənubi Qafqazın ən aparıcı dövləti olan və artıq ora güc sayılan Azərbaycanla Mərkəzi Asiyanın yüksələn ulduzu adlandıra biləcəyimiz Özbəkistanın müttəfiqliyi, qardaşlığı Türk Dünyasının birliyinə yeni ahəng qatmaqdadır. Bu Asiya ilə Avropa arasında mövcud olan türk qurşağının daha da güclənməsi deməkdir. Türk birliyi ideyası romantik mərhələdən sürətlə praqmatizmə, real əməkdaşlığa və faydalı çalışmalara keçməkdədir.

Ona görə də biz bu məqaləmizdə yalnız “münasibətlər yaxşıdır” deməklə kifayətlənməyib onun siyasi, iqtisadi, investisiya, nəqliyyat, enerji, humanitar və geosiyasi baxımdan faydalı tərəflərini təhlil etməyə çalışacağıq.

Siyasi münasibətlərdə yeni mərhələ: Strateji tərəfdaşlıqdan əbədi dostluğa

Keçmiş Sovet respublikaları olan Azərbaycan–Özbəkistan münasibətləri son illərdə sürətlə inkişaf edərək strateji tərəfdaşlıq və müttəfiqlik səviyyəsinə yüksəlib. İki türk dövlətinin münasibətlərinin bu şəkildə inkişafı region üçün də, dünya üçün də faydalı nəticələr verə bilər, hətta artıq verməkdədir də deyə bilərik.

Münasibətlərin institusional əsaslarından biri və ən mühüm məqamı 2023-cü ildə yaradılmış “Ali Dövlətlərarası Şura”dır. Bu Şuranın yaradılması iki dövlət arasında etimadın ən yüksək səviyyəsi və razılaşdırılmış strateji istiqamətlərin mühüm mərhələdə olmasının göstəricisidir. İşlək bir qurum olan Şuranın üç toplantısı keçirilib (üçüncü iclas 23 avqust 2026-cı ildə Daşkənddə baş tutub) və burada iqtisadi, nəqliyyat, ticarət, energetika, təhsil, mədəniyyət və s. istiqamətlərdə əlaqələri sıxlaşdırılması üçün mühüm qərarlar qəbul edilib, layihələr planlaşdırılıb. Bununla da Şura ölkələrin çoxplanlı əməkdaşlığının inkişafının konkret məzmunla zənginləşdirilməsinə xidmət etməkdədir.

Siyasi əlaqələri zənginləşdirən və ona yeni məzmun qatan digər bir məqam isə “Azərbaycan Respublikası ilə Özbəkistan Respublikası arasında əbədi dostluq haqqında Müqavilə”nin imzalanmasıdır. Sənəd münasibətlərin siyasi-hüquqi çərçivəsini daha da möhkəmləndirən yeni mərhələ kimi qiymətləndirilə bilər. Bir neçə ildir ali siyasi rəhbərliyin göstərdiyi cəhdlər nəticəsində imzalanan bu Müavilə nəticəsində əlaqələr yeni, növbəti və daha yüksək mərhələyə keçib. Bu modeli belə ifadə edə bilərik. Qardaşlıq - strateji tərəfdaşlıq - müttəfiqlik - əbədi dostluğun hüquqi təsbiti. İlk ölkə liderinin arasındakı davamlı dialoq prosesi daha da irəli aparmaqdadır. Əlaqələr eyni zamanda parlamentlər, hökumətlər, nazirliklər, regionlar və biznes dairələri arasında da aparılmaqdadır.

Məsələnin romantik türklük prizmasından təhlilindən çıxaraq praktik məqamlara, siyasi-iqtisadi tərəfinə baxmaq istərdik. Azərbaycan üçün Özbəkistan ona görə vacibdir ki, Mərkəzi Asiyanın ən mühüm dövlətlərindən biridir, böyük əhali və istehlak bazarına malikdir, regional nəqliyyat marşrutlarının mühüm hissəsində yerləşir, sənaye və kənd təsərrüfatı potensialına malikdir, Türk Dövlətləri Təşkilatında və digər beynəlxalq qurumlarda Azərbaycanın əsas tərəfdaşlarından biridir. Azərbaycan isə Özbəkistan üçün Xəzər və Avropa istiqamətində mühüm nəqliyyat bağlantısıdır, enerji və logistika imkanlarına malikdir, Cənubi Qafqazda strateji mövqeyə sahibdir. Deməli, iki ölkənin əməkdaşlığı “Mərkəzi Asiya–Xəzər–Cənubi Qafqaz xəttində yeni geoiqtisadi bağlantının formalaşmasına” xidmət edə bilər.

Uzunmüddətli əməkdaşlığın əsası: Humanitar və mədəni əlaqələr

Münasibətlərin ən güclü tərəflərindən biri də xalqlar arasında tarixi-mədəni yaxınlıqdır. Azərbaycan və Özbəkistan xalqları türk dünyasının ortaq tarixi, ədəbi və mədəni irsini bölüşürlər. Bu yaxınlıq siyasi münasibətlərin ictimai dayaqlarından birinə çevrilir. İmzalanmış sənədlər arasında mədəniyyət sahəsində əməkdaşlıq, həmçinin turizm sahəsində əməkdaşlıq sənədləri də var.

Başqa bir diqqətçəkən məqam iki ölkənin şəhərləri arasında qardaşlaşma əlaqələrinin genişləndirilməsidir. Bu istiqamətdə Ürgənc–Xankəndi, Buxara–Laçın və Ürgənc–Naxçıvan arasında qardaşlıq münasibətlərinin yaradılması barədə protokolların imzalanması əməkdaşlıq mühüm mərhələdir. Adı qeyd olunan hər üç şəhər Azərbaycan üçün simvolik və prinsipal bir məsələdir. Özbəkistan şəhərlərin məhz bu bölgələrlə “qardaşlaş”masının bizim üçün böyük mənası var. Necə deyərlər “İşğaldan azad edilmiş şəhərlərin beynəlxalq şəhərlərarası əməkdaşlıq şəbəkəsinə qoşulması” prosesində qardaş türk dövlətinin iştirakı əlbəttə ki, unudulması mümkün olmayan mühüm bir addımdır.

İqtisadi münasibətlər: əsas hədəf bir milyard dollarlıq ticarət

Strateji tərəfdaşlıq və müttəfiqliyin genişləndirilməsi ilə yanaşı, ticarət, investisiya, nəqliyyat, mədəni-humanitar əlaqələr də güclənməkdədir. Bu ilin may ayında Bakıda keçirilən görüşdə ilin əvvəlindən qarşılıqlı ticarətin “40 faizdən çox artdığı”nın bildirilməsi aparılan çalışmaların məntiqi nəticəsidir. 2025-ci ilin ilk aylarında iki ölkə arasında ticarət dövriyyəsinin 20 faiz artdığı açıqlanmışdı. 2026-cı ildə isə iqtisadi gündəlik daha konkret hədəfə bağlanıb. Bir neçə gün əvvəl (23 avqust) imzalanan sənədlər arasında “2030-cu ilədək Azərbaycan–Özbəkistan arasında əmtəə dövriyyəsinin bir milyard dollara çatdırılması üzrə proqram” da var. İddialı bir rəqəmdir. Lakin münasibətlərin inkişafı bu şəkildə davam edəcəyi təqdirdə o hədəfə çatılacağı inandırıcı görünür. Çünki iqtisadi münasibətlər yeni mərhələyə qədəm qoyur. Artıq “Azərbaycan Özbəkistandan mal alır, Özbəkistan Azərbaycandan mal alır” formatından çıxaraq qarşılıqlı investisiya modelinə keçir.

Başqa bir mühüm məqam da diqqəti cəlb edir. Özbəkistan Mərkəzi Asiyanın, Azərbaycan isə Xəzər üzərindən Cənubi Qafqazın əsas nəqliyyat qovşaqlarından biridir. Bu iki ölkənin əməkdaşlığı “Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutunun – Orta Dəhlizin” inkişafı baxımından strateji əhəmiyyət daşıyır. Sözügedən mövzu hər iki ölkənin prezidentlərinin gündəmində xüsusi yer tutur. Nəqliyyat təşəbbüsləri və beynəlxalq nəqliyyat dəhlizlərinin inkişaf etdirilməsinin ayrıca müzakirə mövzusu olması da bunu sübut edir. Tərəflərin həyata keçirdiyi çalışmalar nəticəsində Özbəkistanın Mərkəzi Asiyadan çıxan yüklərinin Xəzər vasitəsilə Azərbaycana, daha sonra Gürcüstan və Türkiyə üzərindən Avropaya çatdırılması imkanlarının genişləndirilməsi prosesi həyata keçirilir. Başqa sözlə ifadə etsək Özbəkistan üçün Azərbaycan – Qərbə çıxış qapılarından biri, Azərbaycan üçün isə Özbəkistan – Mərkəzi Asiyanın böyük bazarlarından birinə çıxış imkanlarından biridir.

Prezident İlham Əliyevin 23-24 avqust 2026-cı il səfərinin əsas nəticəsi

Bu səfərdə əsas diqqət münasibətlərin iqtisadi və hüquqi mexanizmlərlə zənginləşdirilməsi ilə seçildi. Səfər zamanı “Əbədi Dostluq Müqaviləsi”nin imzalanması, Ali Dövlətlərarası Şuranın üçüncü iclasının keçirilməsi, 2030-cu ilədək ticarətin 1 milyard dollara çatdırılması proqramının qəbul edilməsi, Mədəniyyət və turizm üzrə yeni sənədlərin imzalanması, Azərbaycan şirkətlərinin Özbəkistandakı layihələrinin istifadəyə verilməsi və yeni layihələrin təməlinin qoyulması, Xarici işlər və ədliyyə nazirlikləri arasında əməkdaşlıq proqramlarının imzalanması və s. göstərir ki, münasibətlər artıq “simvolik qardaşlıq ritorikasından praktiki inteqrasiya və iqtisadi əməkdaşlıq mərhələsinə” keçir.