Sosium

Daşkənd bəyanatının arxasında duran fəlsəfə

Diplomatik bəyanatlar çox vaxt səthi oxucuya protokol xarakterli, təbrik və minnətdarlıq sözlərindən ibarət mərasim nitqi kimi görünür. Lakin diqqətli təhlil göstərir ki, bu cür çıxışların arxasında konkret siyasi məzmun, iqtisadi hesablama və strateji baxış dayanır. Prezident İlham Əliyevin 2026-cı il avqustun 23-də Daşkənddə, Özbəkistan Prezidenti Şövkət Mirziyoyevlə keçirilən görüşdən sonra mətbuata verdiyi bəyanat da məhz belə bir sənəddir. Zahirən qonaqpərvərliyə təşəkkür formatında olsa da, əslində iki ölkə arasındakı münasibətlərin təkamülünü, bu təkamülün institusional əsaslarını və gələcək perspektivlərini ehtiva edən dərin siyasi mesajdır. Bu yazıda məqsədim həmin bəyanatı sətiraltı mənaları ilə birlikdə təhlil etmək, onun Azərbaycan-Özbəkistan münasibətlərinin tarixi kontekstindəki yerini müəyyənləşdirmək və bu tipli regional əməkdaşlıq modellərini dünya təcrübəsi işığında qiymətləndirməkdir. Prezident İlham Əliyevin çıxışının strukturuna diqqət yetirsək, görərik ki, o, ənənəvi diplomatik nəzakət formullarından (dəvətə və qonaqpərvərliyə görə minnətdarlıq) başlayaraq tədricən konkret məzmuna keçir. Bu keçid təsadüfi deyil professional siyasi ritorikanın klassik quruluşudur: emosional bağlılıqdan faktiki əsaslandırmaya doğru hərəkət. Bəyanatın əsas iqtisadi mesajı aydındır: iki ölkə arasında ticarət dövriyyəsinin bir milyard dollar həddinə çatdırılması artıq uzaq perspektiv deyil, yaxın gələcəyin real hədəfi kimi təqdim olunur. Bu rəqəmin özü diqqətəlayiqdir, çünki dövlət başçısı onu mücərrəd arzu kimi deyil, konkret sahələrdəki əməkdaşlığın enerji, nəqliyyat, investisiya, turizm, dağ-mədən sənayesi, avtomobil sənayesi, kənd təsərrüfatı və emal sektorunun cəmlənmiş nəticəsi kimi əsaslandırır. Bu, məqalənin analitik nüvəsini təşkil edən mühüm məqamdır: müasir dövlətlərarası əməkdaşlıq artıq təkillik prinsipi ilə deyil, çoxşaxəli, bir-birini gücləndirən layihələr toplusu şəklində formalaşır. Bəyanatda xüsusi diqqəti çəkən daha bir məqam bank və enerji sektorlarındakı konkret nailiyyətlərdir Azərbaycanın aparıcı bankının Özbəkistan bazarına, SOCAR-ın isə Özbəkistanın pərakəndə satış bazarına daxil olması. Bununla yanaşı, neft-qaz kəşfiyyatı sahəsindəki əməkdaşlığın son mərhələyə çatdığı və gələcək il istismar quyularının qazılmasına başlanacağı bildirilir. Bu detalların bəyanata daxil edilməsi təsadüfi deyil: siyasi rəhbər auditoriyaya (həm daxili, həm beynəlxalq) göstərmək istəyir ki, strateji tərəfdaşlıq şüarı konkret kommersiya və infrastruktur nəticələri ilə təsdiqlənir. Bəyanatın ən məzmunlu hissələrindən biri Özbəkistanın Qarabağın bərpasına qoşulması ilə bağlı fikirlərdir. Prezident İlham Əliyev Füzulidə Mirzə Uluqbəy adına məktəbin tikintisini, Xankəndidə tikiş fabrikinə investisiyanı və regionda ilk böyük sənaye müəssisəsinin Özbəkistanla bağlılığını xüsusi qeyd edib. Bu fakt sadəcə minnətdarlıq ifadəsi deyil o, daha geniş bir siyasi konsepsiyanın nümayişidir: işğaldan azad edilmiş ərazilərin bərpası artıq təkcə Azərbaycanın daxili məsələsi deyil, tərəfdaş ölkələrin də iştirak etdiyi beynəlxalq həmrəylik layihəsinə çevrilib. Bu yanaşmanın jurnalistik-analitik əhəmiyyəti ondadır ki, o, münaqişədən sonrakı bərpa prosesinin diplomatik alətə çevrilməsini göstərir. Qarabağa investisiya qoyan ölkə eyni zamanda Azərbaycanla dərinləşən iqtisadi əlaqələr qurur, bu isə hər iki tərəf üçün qazan-qazan modelidir. Fikrimcə, bu, müasir beynəlxalq münasibətlərdə getdikcə güclənən bir tendensiyanın iqtisadi əməkdaşlığın siyasi etimadın həm nəticəsi, həm də alətinə çevrilməsinin konkret nümunəsidir. Bəyanatda diqqətəlayiq başqa bir tezis Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ölkələri ilə əməkdaşlıq formatına qoşulmasının əməkdaşlıq coğrafiyasını genişləndirməsi barədə fikirdir. Prezident İlham Əliyev bu prosesi "vahid geosiyasi və geoiqtisadi region" konsepsiyası çərçivəsində təqdim edir yəni Mərkəzi Asiya və Cənubi Qafqaz artıq ayrı-ayrı regionlar kimi deyil, bir-birini tamamlayan, ortaq inkişaf dinamikasına malik məkan kimi görünür. Bu konseptual çərçivə təsadüfi deyil. Xəzər dənizinin nəqliyyat-logistika baxımından iki regionu birləşdirən körpüyə çevrilməsi, Trans-Xəzər marşrutunun (Orta Dəhliz) beynəlxalq əhəmiyyət kəsb etməsi bu bəyanatın arxasında duran daha geniş strateji mənzərənin tərkib hissəsidir. Bir siyasi şərhçinin qeyd etdiyi kimi, bu proseslərdə Türk dövlətləri arasındakı inteqrasiyanın da rolu az deyil Mirziyoyevin Türk Dövlətləri Təşkilatına sədrlik etməsi bu baxımdan simvolik əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycan-Özbəkistan əməkdaşlıq modelini düzgün qiymətləndirmək üçün onu digər regional inteqrasiya təcrübələri ilə müqayisə etmək faydalıdır.

Baltikyanı əməkdaşlıq modeli (Estoniya, Latviya, Litva) göstərir ki, kiçik və orta ölçülü dövlətlər arasında sıx iqtisadi inteqrasiya, hətta tarixi və struktur fərqlərə baxmayaraq, güclü siyasi həmrəylik yarada bilər. Bu model əsasən infrastruktur layihələrinin (məsələn, "Rail Baltica") birgə maliyyələşdirilməsi prinsipinə əsaslanır Azərbaycan-Özbəkistan əməkdaşlığındakı çoxsahəli layihə yanaşması ilə müəyyən paralellər aparmaq mümkündür. Körfəz Əməkdaşlıq Şurası (GCC) təcrübəsi isə fərqli bir model təqdim edir burada əməkdaşlıq daha çox enerji sektoru ətrafında formalaşıb və tədricən digər sahələrə (maliyyə, nəqliyyat) genişlənib. Bu, Azərbaycan-Özbəkistan münasibətlərindəki enerji-mərkəzli başlanğıcın (SOCAR-ın bazara daxil olması, neft-qaz kəşfiyyatı) sonrakı diversifikasiya mərhələsinə keçidi ilə oxşarlıq göstərir. Vişeqrad Dördlüyü (Polşa, Çexiya, Slovakiya, Macarıstan) təcrübəsi isə göstərir ki, ortaq tarixi keçmişə malik ölkələr arasında institusional əməkdaşlıq formatları (müntəzəm ali səviyyəli görüşlər, birgə infrastruktur fondları) uzunmüddətli etimad yaratmaqda həlledici rol oynayır bu, Azərbaycan-Özbəkistan arasındakı Ali Dövlətlərarası Şuranın mütəmadi iclasları formatı ilə bənzərlik təşkil edir. Bu müqayisələrdən çıxan əsas nəticə: uğurlu strateji tərəfdaşlıqlar heç vaxt yalnız siyasi bəyanatlarla məhdudlaşmır onlar mütləq institusional çərçivə (müntəzəm görüşlər, birgə fondlar, sazişlər), konkret iqtisadi göstəricilər (ticarət dövriyyəsi hədəfləri, investisiya həcmləri) və rəhbərlərin şəxsi əlaqələrinin siyasi kapitala çevrilməsi ilə müşayiət olunur. Daşkənd bəyanatı bu üç elementi institusionallıq, iqtisadi konkretlik və şəxsi diplomatiya özündə birləşdirməsi baxımından uğurlu nümunə hesab edilə bilər. Peşəkar jurnalistika prinsipləri baxımından bu cür rəsmi bəyanatları təhlil edərkən diqqət yetirilməli olan məqam ondan ibarətdir ki, mətnin arxasındakı kommunikativ strategiyanı görə bilmək lazımdır. Prezident İlham Əliyevin bəyanatında şəxsi münasibətin (Mirziyoyevlə "qardaşlıq" ifadəsi ilə müraciət) institusional nəticələrlə (imzalanan sənədlər, birgə layihələr) əlaqələndirilməsi diqqətəlayiqdir. Bu, müasir diplomatik kommunikasiyada tez-tez rast gəlinən bir üsuldur şəxsi etimad institusional əməkdaşlığın legitimliyini gücləndirən amil kimi təqdim olunur. Eyni zamanda, obyektiv təhlil tələb edir ki, bu cür bəyanatların təbiətən müsbət, tərəfdaşlığı önə çəkən xarakter daşıdığı da nəzərə alınsın rəsmi dövlət bəyanatları adətən problemli məqamlardan çox nailiyyətləri vurğulayır. Buna görə də məsul jurnalistikanın vəzifəsi yalnız bəyanatın məzmununu ötürmək deyil, onun arxasındakı konteksti, rəqəmlərin real mənasını və uzunmüddətli nəticələrini müstəqil təhlil süzgəcindən keçirməkdir. Prezident İlham Əliyevin Daşkənddə mətbuata verdiyi bəyanat, ilk baxışdan adi diplomatik nəzakət aktı kimi görünsə də, dərindən təhlil edildikdə Azərbaycan-Özbəkistan münasibətlərinin ötən onilliklər ərzində keçdiyi təkamül yolunu, bu münasibətlərin iqtisadi əsaslarını və regional geosiyasi kontekstini əks etdirən zəngin mətndir. Bəyanatda səslənən "bir milyard dollar ticarət dövriyyəsi", Qarabağın bərpasına qoşulma, Mərkəzi Asiya-Cənubi Qafqaz inteqrasiyası kimi mövzular sadəcə rəqəmlər və şüarlar deyil — onlar konkret institusional prosesin, uzunmüddətli strateji planlaşdırmanın təzahürüdür. Dünya təcrübəsi göstərir ki, davamlı və səmərəli beynəlxalq tərəfdaşlıqlar məhz bu cür şəxsi etimadı institusional çərçivə ilə, siyasi ritorikanı konkret iqtisadi göstəricilərlə birləşdirən modellər üzərində qurulur. Azərbaycan-Özbəkistan münasibətlərinin bugünkü mərhələsi bu baxımdan həm regional əməkdaşlıq nəzəriyyəsi, həm də praktiki diplomatiya üçün öyrənilməyə dəyər bir nümunə təşkil edir.