İqtisadi xəbərlər,Çarpaz baxış
Trampın oyunlarının sonu: Orta sinif sıradan çıxır, insanlar müflisləşir, dünyanı idarə edən ailələr isə...
Dünya iqtisadiyyatı və Azərbaycan(Layihənin müəllifi Rüfət Quliyevdir)
ABŞ Prezidenti Donald Tramp “Truth Social” hesabında yazıb ki, İrana qarşı tətbiq etdiyimiz blokada “poladdan divardır”.
O, yerli medianı İrana tətbiq olunmuş blokadanın əhəmiyyətini azaltmaqda ittiham edib.
Tramp vurğulayıb ki, ABŞ-nin icazəsi olmadan heç nə blokadanı yarıb keçə bilməz.
“İranın ticarət fəaliyyəti sıfırdır. Öz ordusunun xərcini, ümumiyyətlə heç bir xərcini ödəyə bilmir və sürətlə iflasa uğramış bir ölkəyə çevrilir. Çoxlu neft axır, həmd olsun Allaha”, - ABŞ Prezidenti qeyd edib.
Məlum olduğu kimi, son günlər ABŞ- İran münasibətləri yenidən gərginləşib. Rəsmi Vaşinqton hər nə qədər müharibə istəmədiyini desə də, təhdid tonundan da əl çəkmir. İran isə sanki ABŞ-yə göstərmək istəyir ki, “daş qayaya rast gəlib”. Belə olan proseslərin təkvə hərbi – siyasi yox, həm də iqtisadi inkişafı maraq doğurur.
Milli Məclisin dörd çağırış deputatı (III, IV, V, VI), iqtisad elmləri doktoru, professor Rüfət Quliyev bu barədə Crossmedia.az-ın suallarını cavablandırıb.
- Tramp iddia edib ki, İran iqtisadiyyatı kəskin zəifləyib. Sizcə, həqiqətən, belədir?
- Yaxın Şərqdə proseslər gərginləşir. Yəməndəki husi qüvvələri ABŞ və müttəfiqlərinin İrana qarşı dəniz blokadası tətbiq edəcəyi və ya regionda gərginliyin kritik həddə çatacağı təqdirdə strateji Bab əl-Məndəb boğazını bağlayacaqlarına və həm İsrailin, həm də İsrailə yaxın ölkələrin gəmilərini buraxmayacaqlarına dair açıqlaması vəziyyəti daha da mürəkkəbləşdirdi. Gündə 4 milyon barel neft və digər məhsullardır bu boğazdan keçirdi. Brend markalı neftin bir barelinin qiyməti 100 dolları keçmir, amma enerji bazarında vəziyyət hələ də gərgindir. Dünya gözləyir ki, ABŞ Hörmüz boğazını açacaq və vəziyyət sabitləşəcək. Lakin İran geri çəkilmir. Bu dövlətin hərbi gücü azalmayıb. Hətta ABŞ-nin Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsi ilə İsrailin kəşfiyyat orqanlarının birlikdə hazırladıqlarl hesabat da bunu təsdiqləyir. Maraqlıdır ki, Tramp bir neçə həftədir İranın sülhə yaxın olduğunu deyir, lakin mənzərə fərqlidir. İran- ABŞ, İsrail – Livan, İsrail – İran gərginlikləri gah passiv, gah da yarı aktiv formaya keçir. Yəni hər gün müxtəlif mənzərə görürük.
- ABŞ-də neftin bahalaşmasının hansı iqtisadi nəticələri ola bilər?
- Son aylarda ABŞ-də neft bahalaşıb. Bu bahalaşma davam edə bilər. Məlum olduğu kimi, ABŞ xalqı benzinin qiyməti həssas məqamdır. Narazılıq olsa, bu, bütün sahələrdə özünü göstərəcək. Trampın gömrük rüsumu məsələsi də unudulmamalıdır. ABŞ məhkəməsi qərara alıb ki, bu, düzgün addım deyildi və konstitusiyaya zidd idi. Çünki Konqresin icazəsi olmayıb. Ona görə də qazanılan üç milyard dollardan çox vəsait qaytarılmağa başlanıldı.
- Daxildəki gərginlik hara aparır?
- Müşahidə edilən inflyasiya ABŞ əhalisinin sosial durumuna da təsir edir. Hərbi xərclərin artırılması da bu məsələdə mühüm rol oynayır. ABŞ-nin ümumi borcu il ərzində 39 trilyon dollara keçib. ABŞ bunu qaytara bilməyəcək. Bu da ABŞ iqtisadiyyatına mənfi təsir edir. Lakin bu, çökmək demək deyil. Uzun illərdir deyilir ki, ABŞ iqtisadiyyatının çökdüyü deyilir, amma maliyyə böhranları müşahidə olunsa da, ölkə müqavimət göstərir. ABŞ iqtisadiyyatının çökməsi və dolların beynəlxalq valyuta sistemindən çıxması yaxın 20-30 il üçün real deyil. ABŞ hərbi qüvvələrini Yaxın Şərqə yerləşdirəndən bəri hər gün ən azı 200-250 milyon dollar xalqa ziyan dəyir. Müharibə dövründə isə, bu ziyan milyarda çatır. Bəzi məlumatlara görə, indiyədək müharibəyə 9-10 milyard sərf olunub. Lakin, məncə, bu, dəqiq deyil. Tramp indi Konqresdən gələn ilin hərbi xərclərinin 1.5 trilyon dollar olmasını tələb edir.
- Etiraf etmək lazımdır ki, analojji proseslər digər dünya dövlətlərində də müşahidə olunur. Bu, bəşəriyyət üçün nə vəd edir?
- Görünür, hərbi xərclər bəşəriyyətin ciddi probleminə çevrilir. Bu isə daha çox kasıb əhaliyə təsir edir, orta sinif sürətlə azalır. Kiçik və orta biznesin inkişafı bütün dünyada təhlükə altındadır. Məsələn, Almaniyada işçilərin 99 faizi kiçik və orta biznes nümayəndələridir. Üstəlik, fərqli ölkələrdə kiçik və orta biznes Ümumdaxili məhsulun payında mühüm yer tutur. Yaponiyada bu rəqəm 55 faiz, İspaniyada 70 faiz, ABŞ-də təxminən 60 faizdir. Yəni kiçik və orta biznes inkişaf etmiş ölkələrin bel sütunudur. Təəssüf ki, dünya dövlətlərinin hərbi siyasəti orta təbəqəni sıradan çıxarır. Dünyada 800-850 milyon insan ac qalıb. Bir milyard insanın içməli su problem var. Bu bəşəri problemlərin qarşısında hərbi xərclər də artırılır. Bu, alarmizmlərlə, yəni insanları təşvişə salmaqla baş verir. Bu gün Rusiya Ukrayna NATO qüvvələri ilə bacarmırsa, hansı gücü ilə NATO ölkəsinə hücum edə bilər? Təəssüf ki, bəzən belə rəy yaradılır ki, Rusiya NATO ölkəsini hədəf alacaq. Beləliklə də, hərbi xərclərin artırılmasına səbəb tapılılır. Nəticə etibari ilə bəşəriyyət “quyuya salınır”. Dünyanı idarə edən iki minə yaxın ailə dünyanı üçüncü dünya müharibəsi ilə qarşı- qarşıya qoyur. Nüvə silahının təqbiqi dünya üçün fəlakətdir. Onda milyonerlər hara köçəcək? Aya? Bu gün dünya hərbi xərclərinin 10-15 faizi yoxsul insanların rifahının yaxşılaşdırılmasına kifayət edərdi. 20-25 faizi isə ciddi xəstəliklərin qarşısını ala bilər. Deməli, həmin xərclərin cəmi 50 faizi ilə insan ömrünü 120 ilə qədər uzatmaq olardı. Bunlar real rəqəmlər, fikirlər olsa da, təəssüf ki, mövcud siyasətin dəyişəcəyi gözlənilmir. ABŞ- İran gərginliyi hələ də davam edir. Vaşinqton öz şərtləri ilə sülhə hazır olduğunu deyir. ABŞ-də istehlak inflyasiyası 4.2 faizdir. Normal inflayasiya isə təxminən 1 faizdir. Yəni hazırkı rəqəm üç dəfə çoxdur. ABŞ-də 1970-ci illərdə7- 8 faiz, 80-ci illərdə isə 14 faizlik inflyasiya olub. Hazırkı statistika rekord deyil.
- Bəs niyə vəziyyət bu qədər ciddidir?
- İnflyasiya indi də tədricən artır. Bu da insanları narahat edir. ABŞ-də istehlak da artır. İnsanlar məhsulların yaxın gələcəkdə daha da bahalaşacağından narahat olaraq indidən mümkün qədər çox alırlar. Trampın ən böyük problemlərindən biri də budur. Bu gün onu dəstəkləyənlərin sayı 23-24 faizdir. 70-80-ci illərdə insanların gəlirləri inflyasiyadan yuxarı templə artırdı. Bu gün isə bu tendensiya görünmür. 70-ci illərdə ABŞ-də iki - üç illik maaşa normal mənzilə sahib olmaq mümkün idi. Bu gün isə bunun üçün səkkiz ilin maaşı lazımdır. Ona görə də vəziyyət fərqlidir. 2000-ci ildən bəri ümumi inflyasiya 35 faizi keçib. Hərçənd Tramp ümumi duruma nəzarət edə bildiyini bildirir.
- Bəs Rusiyada vəziyyət necədir?
- Rusiyada da iqtisadi vəziyyət getdikcə pisləşir, böhran situsiyası formalaşır. Statistikaya görə Rusiya büdcəsinin 40 faizindən çoxu hərbi xərclərə yönəlib. Reallıqda isə bu rəqəm daha çox ola bilər. Rusiyada maliyyə böhranı çox yaxındır, lakin bu, o demək deyil ki, Rusiya iqtisadiyyatı çökəcək. Ölkə hələ bir müddət dözəcək. Rusiya lideri Vladimir Putinin inflyasiyanın azaldığını, ciddi problem olmadığını deyir. Amma real inflyasiya ölkənin maliyyə sütunlarını sarsıdıb. Rusiya iqtisadiyyatının problemləri o qədər çoxdur ki, qarşısını almaq gündən günə çətinləşir.
P.S Layihədəki digər materiallarla buradakı linkdən tanış ola bilərsiniz.
11:55 12.06.2026
Oxunuş sayı: 73
