Gündəm,Çarpaz baxış
Bakı ilə İrəvan arasında vasitəçilik səhifəsi bağlandı – Deputatla MÜSAHİBƏ
Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərində sülh gündəliyinin irəliləməsi yalnız siyasi razılaşmaların əldə olunması ilə məhdudlaşmır. Cəmiyyətlər arasında etimadın formalaşması, revanşizm meyillərinin qarşısının alınması, regional kommunikasiyaların açılması və informasiya məkanında dezinformasiyaya qarşı mübarizə dayanıqlı sülhün əsas şərtləri sırasında yer alır. Xüsusilə süni intellekt texnologiyalarının inkişafı fonunda saxta məlumatların siyasi proseslərə təsiri və informasiya təhlükəsizliyinin qorunması məsələləri aktuallığını artırır.
Milli Məclisin deputatı Nigar Məmmədova regional sülh quruculuğu barədə Crossmedia.az-a müsahibə verib:
– Sülh razılaşması əldə olunsa belə, cəmiyyətlər arasında etimadın yaranmaması yeni münaqişə riski yarada bilərmi? Azərbaycan bu riski necə minimuma endirə bilər?
– Cəmiyyətlər arasında etimadın yaranması yekun sülhün əsas şərtlərindən biridir. Çünki sülh həm də cəmiyyətlərin yaxınlaşması, onların uzun illər dinc və qonşuluq mühitində yaşaması deməkdir. Təbii ki, siyasi razılaşma dövlətlər arasında münasibətlərin hüquqi çərçivəsini müəyyənləşdirir, lakin uzun illər davam etmiş münaqişənin yaratdığı etimadsızlığı qısa müddətdə aradan qaldırmaq asan deyil. Belə şəraitdə baş verən istənilən kiçik insident belə yeni gərginliyin yaranmasına səbəb ola bilər.
Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinə diqqət yetirsək, rəsmi Bakı hər zaman mümkün risklərin aradan qaldırılması istiqamətində təhlükəsizlik mexanizmlərinin gücləndirilməsinə və birbaşa kommunikasiya kanallarının fəaliyyətinə önəm verir. Bununla yanaşı, iqtisadi və nəqliyyat əlaqələrinin inkişafı, humanitar məsələlərdə əməkdaşlıq və intensiv təmaslar sülhün cəmiyyətlər üçün real faydalarını nümayiş etdirir.
Burada əsas məsələ ondan ibarətdir ki, etimad yalnız bəyanatlarla yaranmır. Qarşılıqlı öhdəliklərin yerinə yetirilməsi, proqnozlaşdırıla bilən davranış və zamanla formalaşan müsbət təcrübə etimadın əsasını təşkil edir.
– Ermənistan cəmiyyətində revanşizm meyilləri ilə sülh gündəliyi arasında ziddiyyət qalır. Siyasi razılaşmaların davamlılığı üçün qarşı tərəfdən hansı konkret addımlar gözlənilməlidir?
– Sülh prosesinin davamlılığı üçün siyasi bəyanatlarla praktiki addımlar arasında uyğunluq olmalıdır. Revanşist çağırışlar normallaşma prosesi ilə ziddiyyət təşkil edir.
Ermənistan tərəfindən yekun sülh müqaviləsinin imzalanması üçün zəruri prosedurlar tamamlanmalıdır. Azərbaycanın ərazi bütövlüyünə və suverenliyinə hörmət, bu xüsusda Ermənistan Konstitusiyasının dəyişdirilməsi, sərhədlərin delimitasiyası və demarkasiyası istiqamətində işlərin davam etdirilməsi, güc tətbiqi təhdidlərindən çəkinilməsi və regional kommunikasiyaların açılması üzrə razılaşmaların icrası vacibdir.
Davamlı sülh hüquqi məsuliyyət və konkret nəticələrlə möhkəmlənir. Ermənistan hakimiyyəti revanşist meyillərin genişlənməsinə imkan verməməlidir.
– Azərbaycan Prezidentinin köməkçisi, Prezident Administrasiyasının Xarici siyasət məsələləri şöbəsinin müdiri Hikmət Hacıyev dezinformasiyanı dövlətlərin daxili işlərinə müdaxilənin yeni forması kimi xarakterizə edib. Rəqəmsal müdaxilənin sərhədlərini beynəlxalq hüquqda müəyyənləşdirmək nə dərəcədə realdır?
– Rəqəmsal müdaxilə artıq sərhəd tanımayan təhlükəyə çevrilib. Çünki informasiya özü sərhəd tanımır, saxta hesabların və koordinasiyalı kampaniyaların arxasında dayanan qüvvələri müəyyənləşdirmək isə hər zaman asan olmur.
Beynəlxalq hüquqda dövlətlərin suverenliyi, daxili işlərə müdaxilə etməmək və insan hüquqlarına hörmət kimi fundamental prinsiplər mövcuddur. Əsas məsələ həmin prinsiplərin rəqəmsal mühitdə konkret hallara necə tətbiq edilməsidir.
Buna görə də beynəlxalq səviyyədə rəqəmsal müdaxilənin müəyyənləşdirilməsi, rəqəmsal sübutların qorunması, dövlətlər arasında məlumat mübadiləsi və platformaların şəffaflığı üzrə daha aydın mexanizmlərin hazırlanması vacibdir.
Cənab Prezident də Yeni Azərbaycan Partiyasının VIII qurultayında ideoloji təhdidlərlə mübarizənin əsas prioritet olduğunu bəyan edib. Mövcud problemlə fundamental mübarizə aparmaq vacibdir. Təsadüfi deyil ki, Bakıda keçirilən VII Mədəniyyətlərarası Dialoq Forumunda da bu mövzu gündəmə gəlib.
Prezidentin köməkçisi, Prezident Administrasiyasının Xarici siyasət məsələləri şöbəsinin müdiri Hikmət Hacıyev də “Bakı Mədəniyyət və Media Dialoqu Platforması” çərçivəsində keçirilən “Sülhün dili və dezinformasiyaya qarşı mübarizə” mövzusunda xüsusi sessiyada dezinformasiya, stereotiplər və qərəzlə mübarizənin vacibliyini vurğulayıb. Hesab edirəm ki, bu problem ətrafında səylər birləşdirilməlidir.
– Süni intellektlə yaradılan saxta görüntü və videoların siyasi böhran yaratmaq potensialı artır. Belə materiallara qarşı mübarizədə əsas məsuliyyət dövlətin, platformaların, yoxsa medianın üzərinə düşməlidir?
– Bu sahədə məsuliyyətin tərəfləri çoxdur. Dövlət, rəqəmsal platformalar və media fərqli funksiyalar daşıyır. Ona görə də bu tərəflərin əməkdaşlığı zəruridir.
Aydındır ki, dövlətin əsas vəzifəsi hüquqi çərçivə yaratmaqdır. Platformalar saxta materialların yayılmasını müəyyənləşdirmək, koordinasiyalı manipulyasiyaya qarşı tədbirlər görmək və süni intellektlə yaradılan məzmunun işarələnməsini təmin etmək istiqamətində məsuliyyət daşıyırlar. Medianın vəzifəsi isə məlumatı dərc etməzdən əvvəl onun dəqiqliyini yoxlamaq, ilkin mənbəni müəyyənləşdirməkdir.
Xüsusilə siyasi böhranlar zamanı yayılan videoların mənbəyi, çəkildiyi vaxt və məkan yoxlanılmalıdır. Doğru yanaşma hüquqi məsuliyyətin, texnoloji nəzarətin və peşəkar jurnalistikanın birgə fəaliyyətidir. Məqsəd həm saxta məlumatı müəyyənləşdirmək, onun ictimaiyyətə təsirini azaltmaq, həm də insanların etibarlı informasiya əldə etmək imkanlarını qorumaq olmalıdır.
– Hikmət Hacıyev beynəlxalq medianın da dezinformasiya yaya bildiyini vurğulayıb. Azərbaycanın beynəlxalq informasiya məkanında öz mövqeyini müdafiə etməsi ilə tənqidi jurnalistikaya açıq olması arasında balans necə qurulmalıdır?
– Azərbaycan hər zaman tənqidə dözümlü olub. Amma burada böhtan, təhqir və qarayaxma kampaniyalarına yer yoxdur.
Bu gün beynəlxalq media da, təəssüf ki, dezinformasiya yaymaqla məşğuldur. Aydındır ki, beynəlxalq media müxtəlif siyasi və institusional yanaşmalara malikdir. Bəzi materiallarda yanlış faktlara, natamam məlumatlara və birtərəfli təqdimatlara rast gəlinir. Lakin tənqidi jurnalistika ilə dezinformasiyanı eyniləşdirmək düzgün deyil.
İnformasiya siyasətinin uğuru təqdim olunan məlumatın doğruluğu və ictimaiyyətin ona etimadı ilə ölçülür.
– Dezinformasiya ilə mübarizə adı altında fərqli fikirlərin məhdudlaşdırılması riski də mövcuddur. Həqiqi saxta məlumatla siyasi tənqidi bir-birindən ayırmaq üçün hansı meyarlar tətbiq edilməlidir?
– Əsas meyar məlumatın faktoloji məzmunudur. Yenə deyirəm, burada dezinformasiya ilə tənqid eyniləşdirilməməlidir.
Saxta sübutların qəsdən hazırlanması, şəxslərin hədəfə alınması və ya zorakılığa təhrik edən məzmunun yayılması konkret hüquqi qiymətləndirmə tələb edir. Bu zaman qərarlar şəffaf meyarlara və sübutlara əsaslanmalı, şikayət və müstəqil nəzarət imkanları mövcud olmalıdır. Belə yanaşma həm dezinformasiyanın qarşısının alınmasına, həm də ifadə azadlığının qorunmasına xidmət edir.
– Münaqişədən sonrakı dövrdə tarixi yaddaş və barışıq arasında ziddiyyət yaranır. Keçmişi unutmağa çağırmadan gələcək nəsillərdə düşmənçilik hissinin azalmasına necə nail olmaq olar?
– Tarixi yaddaşla barışıq bir-birinə zidd anlayışlar deyil. Barışıq keçmişi unutmaq, müharibənin yaratdığı itkiləri kiçiltmək və ya insanların yaşadığı ağrıları görməzdən gəlmək anlamına gəlmir. Əsas məqsəd keçmişi düzgün anlamaq və onun gələcəkdə yeni münaqişələrə səbəb olmasının qarşısını almaqdır. Bunun üçün tarixin sənədlərə və faktlara əsaslanaraq öyrədilməsi vacibdir.
Humanitar məsələlərdə əməkdaşlıq da xüsusi əhəmiyyət daşıyır. İtkin düşmüş şəxslərin taleyinin aydınlaşdırılması, müharibənin humanitar nəticələrinin aradan qaldırılması qarşılıqlı etimad üçün real imkanlar yaradır.
Bir sözlə, davamlı sülhün qurulması üçün keçmişi unutmadan gələcəyə məsuliyyətlə yanaşmaq vacibdir. Azərbaycan xalqının yaşadığı faciələr, torpaqların işğalı, soyqırımı, etnik təmizləmə, dağıdılmış şəhər və kəndlər, dini-mədəni irsə vurulmuş zərər tarixi yaddaşımızın ayrılmaz hissəsidir. Bu hadisələrin unudulmaması, qurbanların xatirəsinin yaşadılması və tarixi həqiqətlərin gələcək nəsillərə çatdırılması mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Gələcək nəsillərin keçmişin səhvlərini təkrarlamamasına nail olmaq lazımdır. Əsl barışıq unutmaq deyil, həqiqəti qəbul etmək, keçmişə hörmətlə yanaşmaq və gələcəyi düşmənçilik üzərində qurmamaqdır. Azərbaycan da Ermənistanla normallaşma prosesində bu prinsiplərə üstünlük verir.
– Azərbaycan-Ermənistan sülh prosesində beynəlxalq vasitəçilərin rolu dəyişərsə, iki ölkənin birbaşa dialoqu hansı məsələlərin həllini sürətləndirə bilər?
– Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərində beynəlxalq vasitəçilikdən artıq söhbət getmir. Məlum olduğu kimi, bədnam Minsk Qrupu da artıq ləğv olunub. Tərəflər arasında birbaşa dialoq təcrübəsi formalaşıb. Bu təmasların genişlənməsi tərəflərin öz milli maraqlarını və mövqelərini birbaşa müzakirə etməsi baxımından əhəmiyyətlidir.
Beynəlxalq vasitəçilərin rolundan asılı olmayaraq, sülh prosesinin nəticəsi ilk növbədə iki ölkənin əldə olunmuş razılaşmaları həyata keçirmək iradəsindən asılıdır. Beynəlxalq təcrübə göstərir ki, uzunmüddətli sülh üçün tərəflərin öz üzərinə götürdüyü öhdəliklər həlledicidir.
Birbaşa dialoq, ilk növbədə, dövlət sərhədinin delimitasiyası və demarkasiyası, sərhəddə təhlükəsizlik, kommunikasiyaların açılması kimi məsələlərin həllini sürətləndirə bilər.
– Sizcə, sülhün davamlılığını qiymətləndirmək üçün siyasi bəyanatlardan əlavə hansı konkret göstəricilərə baxılmalıdır: sərhəd təhlükəsizliyinə, iqtisadi əlaqələrə, yoxsa cəmiyyətlərarası təmaslara?
– Hesab edirəm ki, davamlı sülhü qiymətləndirmək üçün sərhəd təhlükəsizliyi, iqtisadi əlaqələr və cəmiyyətlərarası təmaslar birlikdə nəzərə alınmalıdır. Çünki siyasi bəyanatlar və əldə olunan razılaşmalar sülhün hüquqi-siyasi əsasını yaratsa da, onun real nəticələri konkret addımlarla ölçülür. Siyasi razılaşmaların cəmiyyətlərarası etimad və gündəlik həyatda hiss olunan müsbət dəyişikliklərlə tamamlanması vacibdir.
Bir daha qeyd etmək istəyirəm ki, əsl sülh o zaman möhkəmlənir ki, siyasi razılaşmalar real təhlükəsizlik təminatlarına, iqtisadi imkanlara və insanların gələcəyə daha çox inamla baxmasına çevrilsin.
Zeynəb Həsən
17:30 29.10.2026
Oxunuş sayı: 73
