8,5 milyard manatlıq sual: Gələcək nəsillərin pensiyasını kim ödəyəcək?

Pensiya sisteminin maliyyə dayanıqlılığı yalnız dövlətin sosial öhdəliklərini yerinə yetirmək imkanını deyil, həm də gələcək nəsillərin iqtisadi təminatını müəyyən edir. İnsan onilliklər ərzində işləyir, vergi və sosial sığorta ödənişləri edir, iqtisadiyyatın inkişafına töhfə verir və yaşlandıqda layiqli pensiya almağa ümid edir. Buna görə pensiya təminatının davamlılığı təkcə sosial müdafiə məsələsi deyil, həm də iqtisadi siyasətin səmərəliliyini göstərən mühüm amillərdən biridir.

Lakin sosial təminatın davamlılığı yalnız xoş niyyətlə deyil, real iqtisadi imkanlarla ölçülür. Pensiyaların vaxtında ödənilməsi vacibdir, amma həmin ödənişləri maliyyələşdirən iqtisadi bazanın necə formalaşması da eyni dərəcədə əhəmiyyətlidir. İşləyənlərin sayı, rəsmi məşğulluq və sosial sığorta daxilolmaları gələcək öhdəliklərlə uyğun tempdə artmadıqda sistemin maliyyə dayanıqlılığı ilə bağlı suallar yaranır.

Azərbaycanın pensiya sisteminin qarşısında dayanan əsas məsələlərdən biri də mövcud maliyyə mexanizmlərinin gələcək onilliklərdə artan sosial ehtiyacları qarşılamaq gücüdür.

8,5 milyard manatlıq sistemin arxasında nə dayanır?

2026-cı il üçün Dövlət Sosial Müdafiə Fondunun (DSMF) gəlirləri 8 milyard 323,1 milyon manat, xərcləri isə 8 milyard 483,07 milyon manat proqnozlaşdırılıb. Fondun büdcəsini balanslaşdırmaq üçün dövlət büdcəsindən 1,7 milyard manat ayrılması nəzərdə tutulub. Bundan əlavə, xərclərin maliyyələşdirilməsi üçün əvvəlki ildən qalan ehtiyatdan təxminən 160 milyon manat istifadə edilməsi planlaşdırılıb.

Fondun gəlirlərinin əsas hissəsi məcburi dövlət sosial sığorta haqlarından formalaşır. 2026-cı ildə bu mənbədən 6 milyard 591,1 milyon manat daxilolma nəzərdə tutulub. Bu, ayda orta hesabla təxminən 549 milyon manat deməkdir. Dövlət büdcəsindən ayrılan 1,7 milyard manat isə Fondun proqnozlaşdırılan gəlirlərinin təxminən beşdə birini təşkil edir.

Bu rəqəmlər pensiya sisteminin fəaliyyətində həm sosial sığorta daxilolmalarının, həm də dövlət dəstəyinin əhəmiyyətini göstərir. Dövlət büdcəsindən transfert ayrılması özlüyündə maliyyə böhranının göstəricisi deyil. Bir çox ölkədə pensiya sistemləri büdcə vəsaiti hesabına da dəstəklənir. Əsas məsələ bu dəstəyin uzunmüddətli perspektivdə nə qədər davamlı olması və gələcək öhdəliklərin hansı iqtisadi mənbələr hesabına maliyyələşdirilməsidir.

Çünki dövlət büdcəsinin imkanları da iqtisadi fəallıqdan, vergi daxilolmalarından, əməkhaqlarından və biznesin gəlirlərindən asılıdır. İqtisadiyyat daha çox əlavə dəyər yaratdıqca vergi və sosial sığorta bazasını genişləndirmək imkanı artır. Əksinə, rəsmi məşğulluq zəifləyər, biznesin inkişafı ləngiyər və gəlirlər artmazsa, sosial öhdəliklərin maliyyələşdirilməsi çətinləşə bilər.

Transfertlərdən asılılığı azaltmaq mümkündürmü?

DSMF-yə dövlət büdcəsindən ayrılan vəsaitin dinamikası da diqqət çəkir. Büdcə sənədlərində transfertlərin həcmi 2022-ci ildə təxminən 1,232 milyard manat, 2023-cü ildə 1,468 milyard manat, 2024-cü ildə 1,232 milyard manat, 2025-ci ildə 1,6 milyard manat, 2026-cı ildə isə 1,7 milyard manat göstərilir.

Bu rəqəmlər transfertlərin hər il fasiləsiz artmadığını göstərsə də, son iki ildə onların həcminin yüksəlməsi dövlət büdcəsinin pensiya sisteminin maliyyələşdirilməsindəki rolunu bir daha gündəmə gətirir. Burada əsas məsələ ayrılan vəsaitin çox və ya az olması deyil, sosial sığorta daxilolmalarının gələcəkdə pensiya xərclərinin artımını qarşılamaq gücüdür.

İqtisadçı Eldəniz Əmirov Crossmedia.az-a açıqlamasında bildirib ki, dövlət büdcəsindən Dövlət Sosial Müdafiə Fonduna ayrılan transfertlərin azaldılması üçün iki əsas şərt var:

“Birincisi, Fondun gəlirləri, yəni sosial sığorta yığımları artmalıdır. İkincisi isə xərclər azalmalıdır. Xərclərin azaldılması üçün pensiya alanların sayının azalması lazımdır. Lakin bu, real görünmür. Pensiya yaşının artırılması hesabına müəyyən dəyişikliklərə nail olmaq mümkün olsa da, pensiyaçıların sayının əhəmiyyətli dərəcədə azalacağını gözləmək olmaz. Əksinə, qarşıdakı illərdə pensiya alanların sayının artacağı ehtimalı daha yüksəkdir. Çünki 1960–1970-ci illərdə doğulan, həmin dövrdə yüksək doğum göstəricilərinin qeydə alındığı nəsil tədricən pensiya yaşına çatır.

Beləliklə, xərclərin azaldılması hesabına transfertlərdən asılılığı aradan qaldırmaq çətin görünür. Bu halda əsas yol Fondun gəlirlərini artırmaqdır. Gəlirləri artırmaq üçün ya dövlət büdcəsindən ayrılan transfertlərin həcmi artırılmalı, ya da sosial sığorta yığımları çoxaldılmalıdır. Transfertlər dövlət büdcəsinə əlavə yük yaratdığından, daha dayanıqlı həll sosial sığorta yığımlarının artırılmasıdır.

Bunun üçün bir neçə istiqamət var: sosial sığorta ödənişlərinin hesablandığı gəlirlərin artırılması, rəsmi məşğulluğun genişləndirilməsi və sığorta ödəyicilərinin sayının çoxaldılması. Başqa sözlə, məşğul əhalinin sayı artmalı, insanların rəsmi əməkhaqları yüksəlməlidir ki, onların ödədikləri sosial sığorta haqları da artsın. Bütün bunlar isə iqtisadi fəallığın yüksəlməsini tələb edir.

Əslində, pensiya sisteminin dövlət büdcəsindən asılılığının azaldılması üçün də əsas istiqamətlər bunlardır: sahibkarlığın inkişafı, rəsmi məşğulluğun genişləndirilməsi və nəticədə sosial sığorta bazasının böyüdülməsi”.

Demoqrafik dəyişikliklər gələcək yükü ağırlaşdıra bilər

Pensiya sisteminin dayanıqlılığına təsir edən əsas amillərdən biri əhalinin yaş strukturudur. Əmək bazarına daxil olan insanların sayı, gələcəkdə pensiya yaşına çatacaq əhalinin həcmi və insanların nə qədər müddət pensiya alacağı sistemin maliyyə balansına birbaşa təsir göstərir.

Azərbaycan Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına görə, 2026-cı ilin ilk yarısında ölkədə 40 798 doğulan körpə qeydə alınıb. Əhalinin hər 1 000 nəfərinə düşən doğum göstəricisi 2025-ci ilin eyni dövründəki 9,0-dan 8,0-a enib.

Bu göstərici təkbaşına pensiya böhranının qaçılmaz olduğunu sübut etmir. Lakin doğumların uzun müddət azalması gələcəkdə əmək bazarına daxil olacaq insanların sayını məhdudlaşdıra bilər. Bu gün doğulan uşaqlar onilliklər sonra işləyəcək, vergi və sosial sığorta ödəyəcəklər. Onların sayının azalması gələcəkdə daha az işləyən insanın daha çox pensiyaçıya dəstək verməsi ehtimalını gündəmə gətirir.

Digər tərəfdən, 1960–1970-ci illərdə doğulmuş nəsillərin pensiya yaşına çatması da qarşıdakı illərdə sosial təminat xərclərinə təsir göstərə bilər. Bununla belə, gələcək pensiyaçıların dəqiq sayını və sistemə təsirini müəyyənləşdirmək üçün yaş qrupları, əmək bazarında iştirak, miqrasiya və ömür uzunluğu üzrə ətraflı proqnozlara ehtiyac var.

Deməli, əsas məsələ yalnız doğulan uşaqların sayının azalması deyil. Gələcəkdə neçə nəfərin işləyəcəyi, nə qədər gəlir əldə edəcəyi və sosial sığorta sisteminə nə qədər vəsait ödəyəcəyi də həlledici əhəmiyyət daşıyır.

Əmək bazarının görünməyən problemi

Pensiya sisteminin maliyyə gələcəyini müəyyən edən digər mühüm amil qeyri-formal məşğulluqdur. İnsan işləsə də, əmək münasibətləri rəsmiləşdirilmirsə və sosial sığorta haqları ödənilmirsə, onun fəaliyyəti sosial sığorta bazasına tam şəkildə daxil olmur. Bu, həm gələcək pensiya hüquqlarını zəiflədir, həm də Fondun gəlirlərini məhdudlaşdırır.

Beynəlxalq Valyuta Fondunun 2026-cı il üzrə Azərbaycan hesabatında qeyri-formal iqtisadiyyatın ÜDM-in təxminən 50 faizinə çata biləcəyi qiymətləndirilir. Hesabatda özəl sektorda çalışanların formal əmək müqavilələri ilə əhatəsinin məhdud olması da vurğulanır. Bu qiymətləndirmələr qeyri-formal fəaliyyətin iqtisadiyyat və sosial sığorta sistemi üçün struktur problem olduğunu göstərir.

Problemin səbəbləri müxtəlif ola bilər: əmək münasibətlərinin rəsmiləşdirilməsindən yayınma, biznes xərcləri, inzibati prosedurlar və nəzarət mexanizmlərinin səmərəliliyi. Buna görə məsələnin həlli yalnız cərimələr və yoxlamalarla məhdudlaşmamalıdır. Rəsmi işə qəbulun daha sadə, proqnozlaşdırıla bilən və iqtisadi baxımdan əlverişli olması da vacibdir.

Rəsmi məşğulluğun genişləndirilməsi sosial sığorta bazasının böyüməsinə kömək edə bilər. Sahibkarların fəaliyyətini genişləndirməsi, yeni müəssisələrin yaranması və əməkhaqlarının artması daha çox insanın sosial sığorta sisteminə qoşulmasına şərait yaradar. Bu isə uzunmüddətli perspektivdə Fondun gəlirlərinin artmasına və dövlət büdcəsindən transfertlərə ehtiyacın azalmasına töhfə verə bilər.

Büdcəni doldurmaq iqtisadiyyatı böyütməklə eyni deyil

Dövlətin gəlirlərini artırmaq üçün vergilərin toplanmasını yaxşılaşdırmaq və büdcə intizamını gücləndirmək vacibdir. Ancaq bu məqsəd iqtisadi fəallığın genişləndirilməsi ilə tamamlanmadıqda, uzunmüddətli nəticələr məhdud qala bilər.

Bir yanaşma mövcud biznesdən daha çox vergi, rüsum və digər ödənişlər toplamaqdır. Digər yanaşma isə yeni müəssisələrin yaranmasına, mövcud şirkətlərin böyüməsinə, məhsuldarlığın artmasına və daha çox rəsmi iş yerinin yaradılmasına şərait yaratmaqdır.

Birinci yanaşma qısa müddətdə əlavə gəlir təmin edə bilər. İkinci yanaşma isə nəticəsini daha gec göstərsə də, iqtisadi bazanı genişləndirmək potensialına malikdir. Yeni bizneslərin yaranması, əməkhaqlarının yüksəlməsi və məhsul və xidmətlərin rəqabət qabiliyyətinin artması həm vergi, həm də sosial sığorta daxilolmalarına müsbət təsir göstərə bilər.

Bu səbəbdən əsas hədəf yalnız büdcəyə daha çox vəsait toplamaq deyil, həmin vəsaiti yaradan iqtisadi mühiti genişləndirmək olmalıdır. Sahibkarlığa əsassız müdaxilələrin azaldılması, rəqabətin qorunması, müqavilə və mülkiyyət hüquqlarının etibarlı müdafiəsi, vergi inzibatçılığının sadələşdirilməsi və biznes üçün sabit qaydaların yaradılması bu baxımdan mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Bununla belə, bütün vergi və rüsumların azaldılması avtomatik həll yolu deyil. Dövlətin təhsil, səhiyyə, infrastruktur və sosial müdafiə xərclərini maliyyələşdirmək üçün gəlirlərə ehtiyacı var. Əsas məsələ vergi yükünün iqtisadi fəallığı boğmaması, qaydaların ədalətli tətbiqi və dövlət xərclərinin səmərəliliyidir.

Neft gəlirləri uzunmüddətli təminat üçün nə qədər yetərlidir?

Azərbaycanın sosial öhdəliklərinin maliyyələşdirilməsində Dövlət Neft Fondunun və enerji gəlirlərinin rolu da mühüm məsələdir. Neft və qaz gəlirləri ölkənin inkişafı üçün əhəmiyyətli maliyyə imkanları yaradır. Lakin pensiya ödənişləri uzunmüddətli öhdəlik olduğu halda, enerji gəlirləri bazar qiymətlərindən və hasilat dinamikasından asılıdır.

Bu səbəbdən gələcək pensiya təminatının yalnız neft gəlirlərinə arxalanması risk yarada bilər. Əsas məqsəd təbii resurslardan əldə edilən vəsaitləri iqtisadiyyatın şaxələndirilməsinə, məhsuldarlığın artırılmasına və gələcək nəsillər üçün maliyyə ehtiyatlarının qorunmasına yönəltmək olmalıdır.

Neft Fondunun vəsaitlərinin müəyyən hissəsinin gələcək nəsillərin pensiya təminatına və gənclərin inkişafına yönəldilməsi ideyası müzakirə edilə bilər. Lakin fondun adını dəyişmək və ya onun funksiyalarını genişləndirmək özlüyündə problemi həll etməz. Belə bir modelin maliyyə dayanıqlılığı, idarəetmə qaydaları və dövlət büdcəsi ilə münasibətləri ətraflı hesablanmalıdır.

Əsas məsələ enerji gəlirlərinin hansı hissəsinin cari öhdəliklərin maliyyələşdirilməsinə, hansı hissəsinin isə gələcək iqtisadi potensialın yaradılmasına yönəldilməsidir. Bu balansın şəffaf və uzunmüddətli qaydalarla müəyyən edilməsi vacibdir.

Pensiya sistemində köklü dəyişiklik üçün nə lazımdır?

Pensiya sisteminin maliyyə dayanıqlılığı yalnız cari gəlir və xərclərin balanslaşdırılması ilə təmin edilə bilməz. Mövcud mexanizmin gələcəkdə necə işləyəcəyi, toplanan sosial sığorta vəsaitlərinin hansı qaydada pensiya ödənişlərinə çevriləcəyi və gələcək nəsillərin təminatının necə maliyyələşdiriləcəyi də nəzərə alınmalıdır.

Eldəniz Əmirov qeyd edib ki, Pensiya sistemində köklü dəyişikliklərə gəldikdə isə burada mövcud mexanizmi nəzərə almaq lazımdır:

“Bu gün toplanan sosial sığorta vəsaitləri hesabına hazırkı pensiyaçıların pensiyalarının maliyyələşdirilməsi mexanizmi fəaliyyət göstərir. Gələcəkdə pensiyaya çıxacaq şəxslərin təminatı da həmin dövrdə işləyən əhalinin sosial sığorta ödənişlərindən və qanunvericiliklə müəyyən edilmiş pensiya kapitalı mexanizmlərindən asılı olacaq”.

Bu yanaşma göstərir ki, pensiya sisteminin gələcəyini yalnız bugünkü pensiya kapitalının həcmi ilə qiymətləndirmək kifayət deyil. Gələcəkdə həmin sistemə nə qədər insanın ödəniş edəcəyi, əməkhaqlarının hansı səviyyədə olacağı və sosial sığorta bazasının nə qədər genişlənəcəyi də vacibdir.

Hökumət ilk növbədə qarşıdakı 10, 20 və 30 il üzrə pensiya yaşına çatacaq əhalinin sayı, əmək bazarına daxil olacaq gənclər, sosial sığorta daxilolmaları və büdcədən tələb oluna biləcək transfertlər barədə müxtəlif ssenarilər əsasında proqnozlar hazırlamalıdır.

Bununla yanaşı, rəsmi məşğulluğun genişləndirilməsi, kiçik və orta biznesin inkişafına mane olan inzibati yükün azaldılması və sosial sığorta sisteminə qoşulmanın təşviqi əsas prioritetlər sırasında olmalıdır. Ailələri və uşaqlı valideynləri dəstəkləyən siyasət də uzunmüddətli demoqrafik perspektiv baxımından əhəmiyyətlidir. Lakin bu tədbirlərin nəticələri dərhal görünməyəcək.

DSMF-nin maliyyə hesabatlarında da yalnız cari gəlir və xərclər deyil, uzunmüddətli öhdəliklər, ehtiyatlar, demoqrafik risklər və mümkün maliyyə ssenariləri barədə məlumatların açıqlanması vacibdir.

Problem sabah deyil, bu gün həll olunmalıdır

Mövcud göstəricilər Azərbaycanın pensiya sisteminin qaçılmaz böhranla üzləşəcəyini qəti şəkildə söyləməyə əsas vermir. Bununla belə, dövlət büdcəsinin maliyyələşmədəki rolu, doğum göstəricilərinin azalması, qeyri-formal məşğulluq və gələcək əmək bazarının ölçüsü ciddi müzakirə tələb edir.

Əsas risk bu məsələlərin yalnız maliyyə çətinliyi yarandıqdan sonra gündəmə gəlməsidir. Pensiya sistemi uzunmüddətli planlaşdırma tələb edir və bu gün qəbul edilən iqtisadi qərarlar gələcək nəsillərin sosial təminatına birbaşa təsir göstərir.

Azərbaycanın pensiya sisteminin dayanıqlılığı üçün sahibkarlığın inkişafı, rəsmi məşğulluğun genişləndirilməsi, əməkhaqlarının artması və daha çox əlavə dəyər yaradan iqtisadiyyatın formalaşması mühüm əhəmiyyət daşıyır. Sosial sığorta bazası böyümədən və iqtisadi fəallıq güclənmədən dövlət büdcəsindən ayrılan transfertlərə ehtiyacı davamlı şəkildə azaltmaq çətin olacaq.

Gələcəyin pensiya sistemini yalnız büdcədən ayrılan vəsaitlə qorumaq mümkün deyil. Onu maliyyələşdirəcək iqtisadiyyat da bu gündən qurulmalıdır. Əks halda, bu gün cavablandırılmayan suallar sabah daha ağır sosial və maliyyə qərarlarına çevrilə bilər.