Müharibə nə ABŞ, nə də iran üçün arzuolunandır - Politoloq
ABŞ və İran arasında nüvə proqramı ilə bağlı aparılan danışıqlar yenidən gərgin mərhələyə daxil olub. ABŞ prezidenti Donald Trampın daha sərt şərtlər irəli sürməsi, demək olar ki, razılaşdırılmağa yaxın olan sazişin gələcəyini sual altına alıb. Yenilənmiş müqavilə layihəsi artıq İran tərəfinə təqdim edilib və müzakirələr davam edir. Lakin Vaşinqtonun tələblərində, xüsusilə uran ehtiyatlarının taleyi və yoxlama mexanizmləri ilə bağlı daha konkret mövqelər tələb olunur. Eyni zamanda Trampın İran aktivlərinin dondurulmasının yumşaldılması bəndinə qarşı çıxması danışıqlardakı gərginliyi artırıb. Buna baxmayaraq, ABŞ tərəfi hələ də razılaşmanın mümkün olduğuna inanır və prosesin yaxın günlərdə nəticələnə biləcəyini istisna etmir.
Politoloq Zaur İbrahimli Crossmedia.az-a açıqlama verib.
Onun sözlərinə görə, Vaşinqton və Tehran hərbi əməliyyatların bərpa olunmasından mümkün qədər qaçmağa çalışırlar: "İndiyə qədərki təcrübənin təhlili göstərir ki, hərbi əməliyyatların ikinci mərhələsi Vaşinqton və Tehranı nail ola biləcək məqsədlərdən uzaqlaşdıracaq. Eyni zamanda hərbi əməliyyatların ikinci fazası əvvəlkindən fərqli olaraq lokal təcrübədə qalmaya bilər və region üçün daha ağır nəticələr doğura bilər. Bunu Vaşinqtonda və Tehranda da yaxşı başa düşürlər. Məhz buna görə də atəşkəsin ara-sıra pozulmasına və fərqli fikirlər səsləndirilməsinə baxmayaraq, hər iki ölkə danışıqlar masasından durmağa tələsmir. Danışıqların davam etdirilməsi üçün vasitəçilər də kifayət qədər böyük səy göstərirlər. Region ölkələri də anlayırlar ki, hərbi əməliyyatların ikinci dalğası daha ağır iqtisadi nəticələrə səbəb ola bilər. Hərbi əməliyyatların ikinci dalğası İran üçün daha böyük dağıntılar, daha böyük itki deməkdir. Eyni zamanda ABŞ-də geosiyasi risklərlə üzləşə bilərlər. Xüsusən region ölkələrinin iqtisadi infrastrukturunun dağıdılması rəsmi Vaşinqton üçün çox böyük risklər yaradır. Bütün bunların məcmusu olaraq qeyd etmək olar ki, həm Vaşinqtonda, həm də Tehranda artıq danışıqlar prosesi yeganə optimal çıxış yolu kimi nəzərdən keçirilir. Bunun özü kifayət qədər böyük bir irəliləyişdir".
Z.İbrahimli söyləyib ki, razılaşmanın mümkün parametrləri ilə bağlı diametral əks mövqelər olsa da, ortaq mövqelər də çoxdur: "Ortaq mövqelər İranın üzləşdiyi sanksiyaların mərhələli şəkildə aradan götürülməsi və İrana müəyyən təhlükəsizlik təminatlarının verilməsi ilə əlaqədardır. Digər mühüm məsələ nüvə məsələsidir. ABŞ mütəxəssisləri İranın uranı zənginləşdirmə imkanının olmaması mövqeyindən çıxış edirlər. İran isə əksinə, nüvəni zənginləşdirməyə moratorium qoymağa razıdır. İranın bu hüquqdan imtina etməyəcəyini bəyan etdiyi bildirilir. Hesab edirəm ki, İran son ana qədər bu imkanı saxlamaq üçün mübarizə aparacaq. Burada kompromis üçün də yer var. İranın uranın zənginləşdirilməsi ilə əlaqədar moratorium tətbiq etməsi və bunda güclü beynəlxalq nəzarət mexanizmlərinin yaradılması mümkün ola bilər".
Şərhçi hesab edir ki, bu düstur əsasında müəyyən razılaşmalar əldə etmək mümkündür: " Eyni zamanda İranın proksi qüvvələrini silahlandırmayacağı və İsrailə qarşı təhdidlər yaratmayacağı barədə öhdəlik götürməsi də mümkündür. Digər fikir ayrılığı olan məsələ isə Hörmüz Boğazı ilə əlaqədardır. Burada da baxışlar fərqlidir. İran hesab edir ki, Hörmüz Boğazı ilə gəmilərin sərbəst hərəkətinə icazə verilməsi və bunun rejiminin müəyyənləşdirilməsi rəsmi Tehranın hüquqları sırasındadır. Yəni bu hüquqlar rəsmi Tehrana məxsusdur. ABŞ hesab edir ki, əvvəlki status-kvo-da qalmasına çalışır və buradan gəmiçiliyin beynəlxalq hüquq normalarına uyğun olaraq tamamilə sərbəst rejimdə həyata keçirilməsi üçün mübarizə aparır. Burada da kompromis mümkündür. Sadəcə, ABŞ burada İranın hər hansı addımlarını qəbul etməyəcək. Buradan belə çıxır ki, ABŞ ona görə müharibə aparıb ki, İran Hörmüz Boğazına tamamilə nəzarəti ələ keçirsin. İranın və Omanın əvvəlcədən məlumatlandırma sistemi tətbiq etməklə hərəkətin tənzimlənməsi mümkün ola bilər. Eyni zamanda, bununla bağlı mexanizmin yaradılmasına da tərəflər çıxa bilər. Situasiyanın ümumi təhlili deməyə əsas verir ki, razılaşmaq üçün kifayət qədər ciddi imkanlar var və eyni zamanda atəşkəs kövrək olaraq qalır. Vasitəçilərin səyi olduqca vacibdir. Hazırda müəyyən qədər vəziyyəti sabit saxlayan məhz vasitəçilərin çox fəal işləməsidir. Eyni zamanda bütün region müharibədən yorulub".
Müsahibimizin fikrincə, hazırkı mürəkkəb vəziyyətdə bunun özü də böyük nailiyyətdir və ABŞ-nin rezervlər edib, İran cavab verməsinə baxmayaraq, tərəflərin hələ də atəşkəs mövqeyində qalması danışıqlar üçün kifayət qədər ciddi bir növbənin olduğunu göstərir.
Fatimə Məmmədova
20:29 01.06.2026
Oxunuş sayı: 63
