Vahid turizm portal - fürsət, yoxsa agentliklər üçün risk?

Azərbaycanda turizm rezervasiya platformalarının vahid portalda birləşdirilməsi təşəbbüsü ölkənin turizm sektorunda rəqəmsallaşmanın dərinləşdirilməsi və xidmət keyfiyyətinin artırılması baxımından diqqət çəkən addımlardan biri kimi qiymətləndirilə bilər.

 Bu cür mərkəzləşdirilmiş sistem həm yerli, həm də xarici turistlər üçün məlumatlara çıxışı asanlaşdırmaqla yanaşı, seçim imkanlarını genişləndirə və qərarvermə prosesini daha operativ hala gətirə bilər.

Eyni zamanda, vahid platforma turizm bazarında şəffaflığın təmin olunmasına, xidmətlərin standartlaşdırılmasına və rəqabət mühitinin sağlam şəkildə formalaşmasına da töhfə verə bilər.

 Bu isə öz növbəsində Azərbaycanın turizm potensialının daha effektiv tanıdılması və beynəlxalq səviyyədə cəlbediciliyinin artırılması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Mövzu ilə bağlı turizm eksperti, İş Adamları Assosiasiyasının üzvü Ceyhun Məmmədov Crossmedia.az-a açıqlama verib:

"Bu təşəbbüsə mən şərti olaraq müsbət, amma turizm şirkətləri üçün ciddi struktur riski yaradan addım kimi baxıram. Məntiq sadədir: vahid portal turist üçün rahatlıq, dövlət üçün nəzarət və ölkə üçün vahid təqdimat yarada bilər; amma eyni zamanda bazarda vasitəçi rolunu oynayan turizm agentliklərinin mövqeyini zəiflədə, onları marja və müştəri axını baxımından sıxa bilər. Xəbərin özündə də onlayn platformaların azerbaijan.travel portalına inteqrasiyasının planlaşdırıldığı, bunun turizm xidmətlərinə çıxışı genişləndirəcəyi və vahid platforma üzərindən rezervasiya imkanlarını artıracağı bildirilir.

Müsbət tərəfdən baxsaq, belə portal ilk növbədə istifadəçi rahatlığı yaradır. Turist ayrı-ayrı saytlar, fərqli operatorlar və pərakəndə təkliflər arasında itmək əvəzinə, bir rəsmi giriş nöqtəsində məhsulları görür, müqayisə edir və rezervasiya qərarına yaxınlaşır.

 Bu, xüsusən xarici turist üçün etibar yaradan modeldir. Azerbaijan Tourism Board-un hazırkı Partnyor İnteqrasiya Proqramı da məhz bu məntiq üzərində qurulub: məhsullar rəsmi portaldakı müvafiq səhifələrdə göstərilir, ziyarətçi isə tərəfdaşın booking platformasına keçərək rezervasiyanı tamamlayır.

Bu addımın ikinci üstünlüyü ölkənin turizm məhsullarının vahid və daha peşəkar şəkildə təqdim olunmasıdır. Rəsmi portal üzərindən hotellər, turlar, təcrübələr və istiqamətlər daha sistemli görünür.

 Bu, brend Azərbaycan narrativini gücləndirir və ölkənin turizm vitrininin pərakəndə deyil, idarə olunan modelə keçməsinə kömək edir. Beynəlxalq təcrübədə də rəsmi turizm portallarının təkcə informasiya deyil, həm də “kəşf et + seç + bron et” zəncirinə yaxınlaşdığı görünür.

 Məsələn, Dubayın rəsmi turizm platforması və tətbiqi hotellər, fəaliyyətlər və tədbirlər üzrə planlama və booking axını təklif edir; İsveçrənin rəsmi turizm portalı isə “2000-dən çox hotel” və “asan və təhlükəsiz onlayn booking” modelini açıq şəkildə təqdim edir.

Amma əsas məsələ budur ki, belə portal turist üçün nə qədər faydalıdırsa, klassik turizm agentlikləri üçün bir o qədər təzyiq yarada bilər. Çünki bu model dəyər zəncirini qısaldır: turist birbaşa rəsmi portalda hoteli, attraksionu, təcrübəni və ya tur məhsulunu görüb birbaşa rezervasiya axınına keçir.

 Yəni ənənəvi agentliyin “tapdım, təqdim etdim, bronladım” funksiyası zəifləyir. İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatı (bundan sonra OECD) turizmdə rəqəmsallaşmanın booking platformaları, onlayn agentliklər və aqreqatorlar vasitəsilə biznes modellərini dəyişdirdiyini, bazara yeni rəqəmsal vasitəçilər gətirdiyini və KOB-ların bu transformasiyaya uyğunlaşmasının vacib olduğunu vurğulayır.

Burada turizm şirkətləri üçün ən böyük risk disintermediasiya, yəni aradakı vasitəçi rolunun zəifləməsidir. Əgər portal birbaşa hotelləri, hostelləri, attraksionları, restoranları və təcrübə təminatçılarını son istifadəçiyə çıxarırsa, o zaman yalnız komissiya hesabına çalışan və əsas dəyəri “vasitəçilik” olan agentliklərin gəlirləri zərbə ala bilər".

Ekspert əlavə edib ki, başqa sözlə, dövlətin qurduğu vahid vitrin və ya yönləndirmə qatı bazarın bir hissəsində agentliyin ənənəvi satış kanalını əvəz edə bilər:

"Bu risk xüsusən standart məhsul satan şirkətlər üçün böyükdür: şəhər turu, hava limanı transferi, sadə otel bronu, gündəlik paket kimi asan müqayisə olunan xidmətlərdə alıcı birbaşa təchizatçıya daha rahat gedəcək. Bu nəticə rəsmi inteqrasiya modelinin məntiqindən çıxır və OECD-nin rəqəmsallaşmanın yeni platforma əsaslı biznes modelləri yaratması barədə qiymətləndirməsi ilə üst-üstə düşür.

İkinci böyük risk qiymət və marja təzyiqidir. Vahid portalda məhsullar yanaşı görünəndə seçim daha şəffaflaşır, qiymət müqayisəsi kəskinləşir və fərqlənməyən agentliklər qiymət endiriminə məcbur qala bilər. Bu isə bazarda “kim daha çox dəyər verir?” sualını “kim daha ucuz satır?” sualına çevirə bilər.

 Agentliyin əlavə dəyəri aydın deyilsə, portal onun xidmət haqqını görünməz edir və müştəri birbaşa təchizatçıya meyllənir. Dünya təcrübəsində dövlət və destination portallarının daha çox kəşf, seçim və yönləndirmə funksiyası daşıması məhz buna görə təsadüfi deyil: platforma görünürlük verir, amma bazarda ən çox qazanan tərəf yenə öz fərqli dəyərini sübut edən oyunçu olur.

Üçüncü risk bazarın qeyri-bərabər rəqəmsal hazırlığıdır. Azərbaycanda bütün oyunçular eyni səviyyədə rəqəmsal deyil və bu, portalın tətbiqində ciddi boşluq yaradacaq. 

Azerbaijan Tourism Board-un regional qonaq evləri, motellər, hostellər və aşağı kateqoriyalı hotellər üçün ayrıca “Online booking portal” təlimi keçirməsi göstərir ki, sektorun bir hissəsində booking platformalarından istifadə bacarıqları hələ gücləndirilməlidir. 

Bu o deməkdir ki, vahid portal ilk mərhələdə daha çox hazırlıqlı və texniki cəhətdən uyğun subyektləri önə çıxara bilər, zəif rəqəmsal oyunçular isə arxada qala bilər".

Ekspert həmçinin əlavə edib ki, nəticədə iri və hazırlıqlı təchizatçılar daha sürətli qazanar, kiçik və ənənəvi agentliklər isə bazar payı itirər:

"Dördüncü risk dövlət portalının rəqabət balansına təsiridir. Əgər qoşulma şərtləri, sıralama prinsipləri, görünürlük meyarları və inteqrasiya tələbləri tam şəffaf olmazsa, turizm şirkətlərində haqlı sual yaranacaq:

“Bu portal bazarı inkişaf etdirir, yoxsa bazardakı bəzi oyunçuları üstün mövqeyə çıxarır?” 

Bu, xüsusən agentliklər üçün həssas nöqtədir. Çünki onlar rəsmi portalın özlərini müştəri axınından kənarlaşdıracağından ehtiyat edə bilərlər. Bu baxımdan layihənin uğuru texnologiyadan daha çox idarəetmə modelindən asılıdır. Xəbərin özündə isə bu idarəetmə mexanizmləri hələ açılmır. 

Bununla belə, mən bu təşəbbüsü tam mənfi də hesab etmirəm. Düzgün qurulsa, bu portal turizm agentliklərini sıradan çıxarmaq yox, onları transformasiyaya məcbur edə bilər. 

Yəni bazarda “sadəcə vasitəçi” olan şirkətlər çətin vəziyyətə düşəcək, amma “məhsul quran, paket dizayn edən, korporativ və qrup səfərlərini idarə edən, niş bazarı bilən, fərdiləşdirilmiş həll verən” agentliklər daha da güclənə bilər. 

OECD də turizm KOB-larının rəqəmsal ekosistemlərə inteqrasiyasının yeni bazarlara çıxış, yeni məhsul və xidmətlər, yeni biznes modelləri və qlobal dəyər zəncirlərində daha yüksək mövqe qazanmaq imkanı yaratdığını qeyd edir. 

Dünya təcrübəsinə baxanda, ən uğurlu modellərdən biri odur ki, rəsmi portal bazarı tam əvəz etmir, onu orkestrasiya edir. Dubay modeli bu baxımdan maraqlıdır: rəsmi turizm platforması güclü destination vitrini yaradır, amma eyni zamanda hotel, fəaliyyət və tədbir booking axınını da dəstəkləyir. İsveçrə modeli isə rəsmi turizm portalını birbaşa geniş hotel axtarışı və təhlükəsiz booking funksiyası ilə birləşdirir. 

Danimarka isə daha çox kəşf və axtarış qatını gücləndirir. Yəni dünyada vahid yanaşma yoxdur, amma ümumi prinsip eynidir: rəsmi portal “informasiya saytı”ndan çıxıb “rəqəmsal turizm qapısı”na çevrilir. 

Azərbaycan üçün perspektivdə iki ssenari görünür. Birinci ssenaridə portal sadəcə vitrindir və istifadəçini tərəfdaş booking sistemlərinə yönləndirir; bu halda agentliklərin riski var, amma tam dağıdıcı deyil. 

İkinci ssenaridə portal zamanla özündə daha çox rezervasiya funksiyası, reytinq, availability və satış axını toplayır; bu halda agentliklər üçün risk daha da böyüyür, çünki portal faktiki olaraq milli turizm marketplace-inə çevrilir.

 ATB-nin hazırkı Partnyor İnteqrasiya Proqramı və COP29 üçün yaradılmış vahid yerləşdirmə portalı göstərir ki, Azərbaycan artıq belə mərkəzləşdirilmiş rezervasiya və yönləndirmə həllərini praktik olaraq sınayıb.

Mənim yekun ekspert mövqeyim belədir: bu addım turist və dövlət baxımından müsbət görünür, amma turizm agentlikləri üçün ciddi strateji xəbərdarlıqdır. Ən çox risk altında olanlar başqasının məhsulunu satan, zəif rəqəmsal, zəif fərqlənən agentliklərdir. 

Ən çox qazanacaq tərəflər isə ya birbaşa təchizatçılar, ya da rəqəmsal və məhsul yönümlü agentliklər olacaq. Ona görə bu təşəbbüs turizm bazarında sadəcə yeni portal yaratmayacaq; o, bazarın rollarını yenidən bölüşdürə bilər".

Ayhan