22 May – Beynəlxalq Bioloji Müxtəliflik Günü: Təbiətin görünməz sistemi və insanlığın gələcəyi
Bu gün, 22 may BMT tərəfindən elan olunmuş Beynəlxalq Bioloji Müxtəliflik Günüdür və məqsəd Yer üzündə həyatın əsasını təşkil edən təbiət sisteminə diqqət çəkməkdir. Bioloji müxtəliflik – canlıların, bitkilərin, heyvanların, mikroorqanizmlərin və onların yaşadığı ekosistemlərin bütün formalarının məcmusudur. Bu anlayış təkcə elmi termin deyil, insan həyatının özü deməkdir, çünki insanın nəfəs aldığı hava, içdiyi su, istifadə etdiyi qida və dərmanlar birbaşa bu sistemdən asılıdır. Bioloji müxtəliflik üç əsas səviyyədə izah olunur: genetik müxtəliflik, növ müxtəlifliyi və ekosistem müxtəlifliyi. Genetik müxtəliflik eyni növ daxilində fərqliliyi ifadə edir; məsələn, müxtəlif alma sortları və ya insanlarda göz rəngi və qan qruplarının fərqliliyi. Bu müxtəliflik olmasa, bir xəstəlik bütün növü məhv edə bilər. Növ müxtəlifliyi isə təbiətdəki fərqli canlıların mövcudluğudur – arılar, quşlar, balıqlar, bitkilər və digər canlılar ekosistemin balansını qoruyur. Ekosistem müxtəlifliyi isə meşələr, dənizlər, dağlar, səhralar və bataqlıqlar kimi fərqli təbiət mühitlərini əhatə edir və hər biri Yer kürəsinin tarazlığında xüsusi rol oynayır.
Lakin bu sistem son onilliklərdə ciddi təhlükə altına düşüb. BMT və UNESCO-nun məlumatlarına görə, təxminən 1 milyon növ yox olmaq riski ilə üz-üzədir və vəhşi heyvan populyasiyaları son 50 ildə 60 faizdən çox azalıb. Dəniz və quru ekosistemləri insan fəaliyyəti nəticəsində ciddi şəkildə dəyişdirilib. Bu dəyişimin əsas səbəbləri isə çoxşaxəlidir: meşələrin qırılması, iqlim dəyişiklikləri, sənaye çirklənməsi, həddindən artıq ovçuluq və balıqçılıq, urbanizasiya və təbii yaşayış mühitlərinin parçalanması.
Meşələrin qırılması bunun ən açıq nümunəsidir. Məsələn, Amazon meşələri “Yer kürəsinin ağciyərləri” adlandırılır, lakin burada milyonlarla hektar meşə kənd təsərrüfatı və sənaye məqsədləri üçün məhv edilib. Bu, yalnız ağacların yox olması deyil, eyni zamanda oksigen istehsalının azalması, karbon qazının artması və minlərlə heyvan növünün yaşayış yerinin itirilməsi deməkdir. Eyni zamanda iqlim dəyişiklikləri Arktikada buzlaqların əriməsinə səbəb olur və bu, ağ ayıların ov imkanlarını azaldaraq onların yaşamaq şansını təhlükəyə atır.
Dəniz ekosistemlərində isə plastik çirklənmə ciddi problemə çevrilib.
Məsələn, dəniz tısbağaları plastikləri meduza zənn edərək udur və bu, onların ölümünə səbəb olur. Həddindən artıq balıqçılıq Atlantik okeanında bəzi balıq növlərinin sayını kritik həddə endirib və bu, həm ekosistemi, həm də balıqçılıq sənayesini risk altına salır. Şəhərlərin sürətlə genişlənməsi isə təbii ərazilərin betonlaşmasına gətirib çıxarır, nəticədə quşların miqrasiyası pozulur və yaşıl zonalar azalır.
Bioloji müxtəlifliyin azalması təkcə təbiət problemi deyil, birbaşa insan həyatına təsir edən qlobal təhlükədir. Qida təhlükəsizliyi bunun ən aydın nümunəsidir. Dünyada qidaların böyük hissəsi məhdud sayda bitki növündən asılıdır və arıların azalması alma, armud, badam kimi məhsulların məhsuldarlığını aşağı salır. Eyni zamanda istifadə etdiyimiz dərmanların bir çoxu təbii mənbələrdən əldə edilir; söyüd ağacından ilhamlanan aspirin və tropik bitkilərdən hazırlanan xərçəng dərmanları bunun bariz nümunəsidir. Bu növlərin yox olması gələcək tibbin inkişafını da təhlükə altına sala bilər. Bioloji müxtəlifliyin iqtisadi təsirləri də böyükdür. Balıqçılıq, kənd təsərrüfatı və turizm kimi sahələr birbaşa təbiətdən asılıdır. Ekosistemlərin pozulması milyonlarla insanın gəlir mənbəyinin itirilməsi deməkdir. Bundan əlavə, mangrov meşələri kimi təbii strukturlar sahil şəhərlərini sunami və fırtınalardan qoruyur; onların məhv edilməsi isə təbii fəlakət riskini artırır.
Bu günün tarixi də təsadüfi deyil. 1992-ci ilin 22 mayında Nayrobidə Bioloji Müxtəliflik Konvensiyası qəbul olunub və bu sənəd sonradan qlobal ekoloji siyasətin əsasını təşkil edib. 2000-ci ildən etibarən 22 may Beynəlxalq Bioloji Müxtəliflik Günü kimi qeyd olunur. Bu günün əsas mesajı sadədir: təbiəti qorumaq yalnız dövlətlərin deyil, hər bir insanın məsuliyyətidir.
Qeyd edək ki, 2026-cı ilin mövzusu “Yerli fəaliyyət – qlobal təsir” ideyasına əsaslanır və bu, kiçik addımların böyük dəyişikliklər yarada biləcəyini vurğulayır. Bir insanın plastik istifadəsini azaltması, bir ağacın əkilməsi və ya suya qənaət etməsi belə qlobal ekoloji balansa töhfə verir.
Bundan əlavə vurğulamaq lazımdır ki, Azərbaycan da biomüxtəliflik baxımından zəngin ölkələrdən biridir. Ölkə 9 iqlim qurşağına malikdir və bu, müxtəlif ekosistemlərin formalaşmasına şərait yaradır. Böyük və Kiçik Qafqaz dağları, Talış və Hirkan meşələri, Xəzər dənizi və yarımsəhra ərazilər minlərlə canlı növünə ev sahibliyi edir. Qafqaz bəbiri, ceyran, dağ keçisi və müxtəlif quş növləri bu təbii zənginliyin simvoludur. Bu biomüxtəlifliyin qorunması üçün Şirvan Milli Parkı, Hirkan Milli Parkı, Göygöl Milli Parkı və Zəngəzur Milli Parkı kimi qorunan ərazilər yaradılıb, lakin Xəzər dənizinin səviyyə dəyişiklikləri, meşə qırılması və torpaq deqradasiyası bu zənginliyi ciddi risk altına salır.
Təbiətdə bir halqa qırıldıqda, zəncirvari təsir bütün sistemə yayılır və nəticədə insan özü də bu dəyişimin içində qalır.
Fatimə Məmmədova
20:46 22.05.2026
Oxunuş sayı: 57
