Türkiyədə bəzi tarixi və coğrafi anlayışlar dəyişir: Bəs Azərbaycanda necə olacaq?
Türkiyədə dərsliklərdə diqqətçəkən dəyişikliklər aparılıb. Belə ki, Milli Təhsil Nazirliyinin yeni proqramına əsasən bir sıra tarixi və coğrafi anlayışların adı dəyişdirilib. “Orta Asiya” yerinə “Türkistan”, “Ege dənizi” əvəzinə “Adalar dənizi”, “Xaçlı yürüşləri” yerinə isə “Xaçlı hücumları” ifadələrinin işlədilməsi qərara alınıb. Həmçinin “Coğrafi kəşflər” anlayışı artıq “Sömürgəçiliyin başlanğıcı” kimi təqdim olunacaq. Qeyd edək ki, bu addımların milli şüurun gücləndirilməsi və tarixi hadisələrə daha fərqli baxışın formalaşdırılması məqsədi daşıdığı bildirilir.
Dərsliklərdə aparılan dəyişiklikləri mütəxəssislər Crossmedia.az-a şərh ediblər.
Milli Məclisin deputatı Azər Badamov açıqlamasında qeyd edib ki, Cənab Prezident İlham Əliyev xalqımızı tariximizi unutmamağa çağırır, dövlət başçımız həm də beynəlxalq platformalarda dünya birliyinə Azərbaycan həqiqətlərini hər zaman olduğu kimi çatdırıb: "Tarixi faktlara, beynəlxalq hüquqa istinad edərək Azərbaycanın əzəli torpaqları haqqında müfəssəl məlumat verib. Bu istiqamətdə qeyd olunmalıdır ki, cənab Prezident İlham Əliyev 44 günlük Vətən müharibəsi başlayana qədər hətta Ermənistan liderini də tarixi faktlarla üz-üzə, çətin vəziyyətdə qoyub. Məhz bu qətiyyətin nəticəsidir ki, bu gün Ermənistan yeni xəritə üzərindən regiona, dünya birliyinə inteqrasiya etməyə çalışır. Təbii ki, tarixi yaddaşın möhkəmləndirilməsi qədər milli oyanışın passivləşməməsi, milli özünüdərkin dərinləşdirilməsi çox önəmli bir məsələdir. Bu istiqamətdə tarixçilərin, akademik dairələrin, ictimaiyyət nümayəndələrinin, habelə fərdi səviyyədə hər bir vətəndaşın üzərinə böyük məsuliyyət düşür. Çünki biz tariximizi dərindən bilməli, onu gələcək nəsillərə ötürməliyik. Cənab Prezident İlham Əliyev tarixə ekskursiya edərək İrəvanın, Zəngəzurun Ermənistana necə verildiyini, ermənilərin bölgəmizə hansı siyasətin nəticəsi olaraq yerləşdirildiyini, köçürüldüyünü də hər zaman açıq şəkildə dilə gətirib".
Deputatın sözlərinə görə, dünyanın müxtəlif istiqamətlərində, ən çox da Yaxın Şərqdə yaşayan ermənilər Qarabağa köçürülürdü ki, Qarabağın tarixi yaddaşına böyük zərbə vurulsun və bu torpaqlardan bütünlüklə azərbaycanlı, türk adı silinsin:"Dərsliklər o istiqamətdə tərtib olunmalıdır ki, həm indiki, həm də gələcək nəsil tarixi həqiqətləri bilərək böyüsün və yetişsin. Çünki milli hisslər, vətənpərvərlik hissi olmadan möhkəm cəmiyyətin, güclü dövlətin qurulması mümkün deyil. Biz həm də dilimizə hörmət etməli, ondan bərk əllə yapışmalıyıq. Ana dilinin qorunması vacibdir. Bu zəngin dilin qorunması istiqamətində əzmli addımlar atmalıyıq. İnkarolunmaz reallıqdır ki, Türküstan, Mərkəzi Asiya, Orta Asiya türk torpaqlarıdır. Zəngəzur dəhlizinin qırılması da böyük güclərin yeritdiyi siyasətin tərkib hissəsi idi ki, türk zəncirini, böyük türk coğrafiyasını parçalasınlar. Təbii ki, Orta Asiya əvəzinə Türküstan ifadəsinin istifadə edilməsi rəmzi məna qədər, tarixi əhəmiyyət kəsb edən strateji yanaşmadır. Təsadüfi deyil ki, Türk Dövlətləri Təşkilatının Dövlət başçılarının qeyri-rəsmi Zirvə görüşü məhz Türküstanda keçirildi.
"Xaçlı hücumları" kimi ifadələrin işlədilməsi Qərbin Şərq mədəniyyətinə duymuş olduğu hiddəti, bu təzahürü unutdurmamaqdır. Bütün bu dəyişikliklər milli şüurun gücləndirilməsi baxımından vacibdir. Azərbaycan da hər zaman olduğu kimi bu məsələlərə həssas yanaşır. Lakin Azərbaycanın yanaşması həm də bundan ibarətdir ki, biz heç bir halda revanşizmi alovlandırmırıq, region ölkələrinə qarşı ərazi iddiası irəli sürmürük. Sadəcə istər regional, istərsə də beynəlxalq aktorlar tarixi xəritələrin haradan başlayıb harada bitdiyini çox gözəl bilirlər".
A.Badamov hesab edir ki, reallıqlara paralel olaraq milli şüurumuz gücləndirilməli, bu istiqamətdə konkret addımların atılması davam etdirilməlidir.
Filologiya elmləri doktoru, professor Vüsalə Ağabəyli isə vurğulayıb ki, müəyyən mənada bu dəyişikliklər sərt görünə bilər: "Çünki illərlə istifadə olunan terminlərin dəyişdirilməsi cəmiyyətdə müzakirə və fərqli reaksiyalar yaradır. Tarix və coğrafiya anlayışları yalnız akademik termin deyil, həm də siyasi və ideoloji məna daşıyır. Buna görə də belə addımlar həmişə diqqət çəkir. Bu dəyişikliklər yalnız terminoloji yenilənmə deyil, həm də tarixi hadisələrə milli baxış prizmasından yanaşma cəhdidir. Çünki dərsliklərdə işlədilən terminlər şagirdlərin dünyagörüşünün, tarixi yaddaşının və milli kimlik düşüncəsinin formalaşmasına birbaşa təsir edir. Məsələn, “Orta Asiya” əvəzinə “Türkistan” ifadəsinin işlədilməsi türk xalqlarının ortaq tarixi və mədəni köklərinə diqqəti artırır. Bu yanaşma şagirdlərdə ortaq türk kimliyi və mədəni bağlılıq hissini gücləndirə bilər. Eyni zamanda “Xaçlı yürüşləri” əvəzinə “Xaçlı hücumları” ifadəsinin seçilməsi hadisələrə daha emosional və müdafiəçi mövqedən baxıldığını göstərə bilər. Bu isə öz növbəsində, tarixi hadisələrin yalnız neytral deyil, milli yaddaş çərçivəsində təqdim edilməsinə xidmət etmiş olar".
Professor “Coğrafi kəşflər” anlayışının “Sömürgəçiliyin başlanğıcı” ilə əvəz olunmasının maraqlı yanaşma olduğunu deyib: "Çünki bu dəyişiklik Avropa mərkəzli tarix anlayışından uzaqlaşaraq həmin proseslərin başqa xalqlar üçün yaratdığı mənfi nəticələri – işğal, istismar və müstəmləkəçilik siyasətini ön plana çıxarır. Bu cür yanaşma şagirdlərdə tarixi hadisələrə daha tənqidi baxış formalaşdıra bilər. Eyni zamanda, Avropa ölkələri tərəfindən də qınağa səbəb ola bilər. Məncə, bu dəyişikliklər şagirdlərin milli kimlik şüurunu gücləndirə, tarixi hadisələrə alternativ baxış formalaşdıra bilər. Lakin bununla yanaşı, burada əsas məsələ balansın qorunmasıdır. Tarix həm milli dəyərləri qoruyan, həm də obyektivliyi itirməyən şəkildə tədris olunmalıdır. Çünki tarix təhsili yalnız emosional bağlılıq deyil, eyni zamanda analitik düşüncə və fərqli baxışları anlama bacarığı da formalaşdırmalıdır. Yəni, əsas məsələ dəyişikliklərin olub-olmaması deyil, onların necə təqdim edilməsidir. Əgər terminlər yalnız emosional və ideoloji yanaşma yaratmaq üçün dəyişdirilərsə, bu, şagirdlərdə birtərəfli düşüncə formalaşdıra bilər. Amma məqsəd tarixi hadisələrə alternativ və daha geniş baxış qazandırmaqdırsa, bu zaman müəyyən dəyişikliklər faydalı da ola bilər. Mən düşünürəm ki, tarix dərslərində milli mövqenin olması normaldır, lakin qeyd etdiyim kimi elmi obyektivlik və balans da qorunmalıdır. Şagird həm öz milli kimliyini dərk etməli, həm də dünya tarixini müxtəlif baxışlardan analiz etməyi bacarmalıdır".
Türkoloq-alim, fəlsəfə doktoru, Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının şöbə müdiri Faiq Ələkbərli açıqlamasında Türkiyənin yeni tədris proqramında edilən dəyişiklikləri müsbət qarşılayıb: “Şüurumuza qərb metodologiyası tarixdə, ədəbiyyatda, coğrafiyada və digər sahələrdə yanlış anlayışları yeridib. Çox təəssüf ki, hələ də biz bir çox yanlış anlayışları məhz Qərbə, Rusiyaya və yaxud da digər metodologiyalara uyğun olaraq işlədirik. Türkiyənin hazırda yeni tədris proqramında məhz Türkistan anlayışını, Adalar dənizi, xaçlı hücumları, müstəmləkəçiliyin başlanğıcı kimi ifadələri işlətməsi təqdirəlayiqdir. Ancaq məsələ bununla bitmir. Yəni bir çox məsələlərdə dəyişikliklər etmək lazımdır. Ümumiyyətlə, Amerika adının, qitənin kəşfi məsələsi, Skandinaviya xalqlarına olan münasibət və orada türklərin varlığı, Azərbaycan xalqının, xüsusilə də Azərbaycan türklərinin burada gəlmə olması məsələsi kimi yanlış anlayışlarla bağlı tarix, coğrafiya və ədəbiyyat sahələrində bir çox şeyi dəyişdirmək lazımdır. Düşünürəm ki, bu baxımdan Türkiyənin atdığı bu addım çox doğru addımdır və Azərbaycanda, digər türk dövlətlərində də bu məsələlərdə məhz dəqiqləşdirmələr aparılmalıdır”.
F.Ələkbərlinin fikrincə, bir çox anlayışlar var ki, yanlış izah olunur və yanlış mənada işlədilir: “Məsələn, "İran Azərbaycanı" anlayışı da son dönəmlərdə işlədildi. Halbuki Azərbaycanın şimalı və cənubu - Təbriz, Dərbənd, Zəncan, Həmədan kimi şəhərlərimiz heç vaxt İran Azərbaycanı olmamışdır. Bu məsələləri artıq öz mahiyyətimizə, öz ədəbiyyatımıza, tariximizə, öz metodologiyamıza uyğun işlətməliyik”.
Fatimə Məmmədova
21:08 22.05.2026
Oxunuş sayı: 157
