Azərbaycan-Vyetnam: tarixi dostluqdan Avrasiya və Cənub-Şərqi Asiya arasında strateji əməkdaşlığa
Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin Vyetnama rəsmi səfəri və Hanoyda Vyetnam Sosialist Respublikasının Prezidenti To Lam ilə keçirdiyi geniştərkibli görüşü ilk baxışdan ikitərəfli diplomatik münasibətlərin növbəti mərhələsi kimi görünə bilər. Lakin bu hadisəyə yalnız diplomatik protokol və dövlət başçılarının qarşılıqlı bəyanatları səviyyəsində yanaşmaq düzgün olmazdı. Görüşün arxasında daha geniş geosiyasi və geoiqtisadi məzmun dayanır. Söhbət bir-birindən coğrafi baxımdan uzaqda yerləşən iki dövlətin dəyişən beynəlxalq sistemdə öz maraqlarını uzlaşdırmaq, yeni iqtisadi əlaqələr qurmaq və ənənəvi tərəfdaşlıq münasibətlərini müasir geoiqtisadi reallıqlara uyğunlaşdırmaq cəhdindən gedir.
Əslində, Azərbaycanın Vyetnamla münasibətlərində əsas məsələ məsafə deyil, həmin məsafəni iqtisadi və siyasi baxımdan aradan qaldıra biləcək imkanların mövcudluğudur. Azərbaycan Cənubi Qafqazda, Xəzər hövzəsində və Avrasiyanın nəqliyyat-kommunikasiya qovşağında yerləşir. Vyetnam isə Cənub-Şərqi Asiyanın istehsal, ixrac, texnologiya və regional inteqrasiya sistemində getdikcə daha böyük rol oynayır. Bu iki ölkənin əməkdaşlığını əhəmiyyətli edən də məhz onların fərqli coğrafi və iqtisadi mövqelərinin bir-birini tamamlamaq potensialıdır.
Tarixi münasibətlərin müasir siyasi mənası
Azərbaycan-Vyetnam münasibətlərinin tarixi 1959-cu ildə Ho Şi Minin Bakıya səfəri ilə bağlıdır. Həmin səfər sadəcə diplomatik hadisə deyildi. O dövrdə Azərbaycan neft sənayesinin elmi-texniki potensialı Vyetnamın iqtisadi inkişafı üçün mühüm əhəmiyyət daşıyırdı. Sonrakı illərdə azərbaycanlı mütəxəssislərin Vyetnamda neft sənayesinin formalaşmasına verdiyi töhfələr, Vyetnamlı tələbələrin Azərbaycanda təhsil alması iki xalq arasında real əməkdaşlıq təcrübəsi yaratmışdı. 1983-cü ildə Heydər Əliyevin Vyetnama səfəri də bu əlaqələrin siyasi və institusional davamlılığını gücləndirmişdi.
Burada diqqət yetirilməli məqam odur ki, iki ölkənin münasibətləri yalnız ideoloji yaxınlıq və keçmişin xatirələri üzərində qurulmayıb. Bu münasibətlərin arxasında konkret iqtisadi fəaliyyət, mütəxəssis mübadiləsi, texnoloji bilik və qarşılıqlı dəstək dayanıb. Məhz buna görə tarixi dostluq bu gün də siyasi kapital rolunu oynaya bilər. Lakin keçmişdə mövcud olmuş əməkdaşlıq bugünkü iqtisadi münasibətlərin avtomatik şəkildə inkişaf edəcəyi anlamına gəlmir. Yeni dövrün tərəfdaşlığı artıq nostalji ilə deyil, qarşılıqlı iqtisadi maraq və ölçülə bilən nəticələrlə möhkəmlənməlidir.
1992-ci ildə diplomatik münasibətlərin qurulmasından sonra əlaqələr müxtəlif istiqamətlərdə inkişaf edib. 2025-ci ilin mayında münasibətlərin strateji tərəfdaşlıq səviyyəsinə yüksəldilməsi isə bu tarixi əlaqələrə yeni siyasi-hüquqi çərçivə verdi. 2026-cı il noyabrın 21-də Hanoyda qəbul edilən Birgə Bəyanat həmin çərçivənin praktik məzmunla doldurulması istiqamətində növbəti addım kimi qiymətləndirilməlidir.
Vyetnamın yüksəlişi və Azərbaycanın Asiya siyasəti
Vyetnamın Azərbaycan üçün əhəmiyyətini düzgün qiymətləndirməkdən ötrü onun bugünkü iqtisadi mövqeyinə nəzər salmaq lazımdır. Vyetnam artıq yalnız ucuz işçi qüvvəsinə əsaslanan istehsal ölkəsi deyil. O, elektronika, sənaye məhsulları, tekstil, kənd təsərrüfatı və ixrac yönümlü istehsal sahələrində beynəlxalq təchizat zəncirlərinin mühüm iştirakçısına çevrilib. Dünya Bankının məlumatına görə, Vyetnam iqtisadiyyatı 2025-ci ildə 8 faiz böyüyüb, ölkənin ixracı 475 milyard dollara çatıb. Ticarətin ÜDM-ə nisbətinin təxminən 190 faiz olması onun dünya iqtisadiyyatı ilə yüksək inteqrasiyasını göstərir. Bununla belə, xarici bazarlardan və qlobal təchizat zəncirlərindən asılılıq Vyetnam iqtisadiyyatını beynəlxalq ticarət gərginliklərinə də həssas edir.
Bu mənzərə Azərbaycanın qarşısında yeni imkan yaradır. Vyetnamla əlaqələr yalnız neft və qaz satışı ilə məhdudlaşdırılmamalıdır. Azərbaycan Vyetnam şirkətləri üçün Qafqaz, Xəzər hövzəsi və daha geniş Avrasiya bazarına çıxış platforması ola bilər. Bunun üçün isə ölkəmiz yalnız tranzit ərazi kimi deyil, investisiya, emal, logistika və xidmətlərin birləşdiyi iqtisadi mərkəz kimi çıxış etməlidir.
Digər tərəfdən, Vyetnamın istehsal təcrübəsi Azərbaycan üçün də maraqlıdır. Xüsusilə sənaye zonalarının idarə edilməsi, ixracyönümlü istehsalın təşkili, xarici investisiyaların cəlb edilməsi, kiçik və orta müəssisələrin qlobal dəyər zəncirlərinə qoşulması kimi istiqamətlərdə təcrübə mübadiləsi faydalı ola bilər. Burada əsas məsələ Vyetnam modelini olduğu kimi Azərbaycana köçürmək deyil, onun uğurlu mexanizmlərini Azərbaycanın iqtisadi və institusional şəraitinə uyğunlaşdırmaqdır.
Strateji tərəfdaşlığın ən həssas tərəfi iqtisadi nəticələrdir
İkitərəfli münasibətlərin gələcəyini müəyyən edəcək əsas meyar ticarət və investisiya göstəriciləri olacaq. Azərbaycan Prezidenti 2025-ci ildə Vyetnamın dövlət informasiya agentliyinə müsahibəsində 2024-cü ildə iki ölkə arasında ticarət dövriyyəsinin 223,93 milyon ABŞ dolları təşkil etdiyini bildirmişdi. Bu göstərici əlaqələrin inkişafı üçün müəyyən baza olduğunu göstərsə də, hər iki ölkənin iqtisadi potensialı ilə müqayisədə hələ də məhdud miqyasdadır.
Burada açıq danışmaq lazımdır: strateji tərəfdaşlıq elan etmək bir məsələdir, onu real iqtisadi dövriyyəyə çevirmək başqa məsələ. Əgər iki ölkə arasında siyasi münasibətlər yüksək səviyyədə olduğu halda ticarət, investisiya, texnologiya transferi və birgə istehsal zəif qalırsa, bu tərəfdaşlığın potensialı tam reallaşmamış deməkdir.
Azərbaycan üçün əsas vəzifə ixracın strukturunu genişləndirməkdir. Neft, qaz və enerji məhsulları ilə yanaşı, kimya sənayesi, neft-kimya məhsulları, kənd təsərrüfatı, qida sənayesi və digər qeyri-neft məhsullarının Vyetnam bazarına çıxarılması istiqamətində konkret mexanizmlər hazırlanmalıdır. Eyni zamanda Vyetnamın elektronika, istehlak malları, sənaye avadanlıqları və digər məhsullarının Azərbaycan bazarında iştirakı daha sistemli ticarət əlaqələri yarada bilər.
Bu istiqamətdə ən mühüm məsələlərdən biri də biznes dairələri arasında birbaşa əlaqələrin qurulmasıdır. Dövlət başçılarının görüşləri siyasi maneələri azalda bilər, lakin davamlı iqtisadi əməkdaşlığı sahibkarlar, banklar, investisiya fondları və istehsal müəssisələri formalaşdırır. Buna görə də strateji tərəfdaşlığın növbəti mərhələsində hökumətlərarası komissiyanın fəaliyyəti formal iclaslarla məhdudlaşmamalı, konkret layihələrin hazırlanması və icrasına yönəlməlidir.
Enerji əməkdaşlığı: ənənəvi sahədən yeni texnologiyalara
Azərbaycan və Vyetnamı birləşdirən ən mühüm iqtisadi istiqamətlərdən biri enerji sektorudur. Tarixi əməkdaşlığın məhz neft sənayesindən başlaması bu sahəyə xüsusi məna verir. SOCAR ilə PetroVietnam arasında əlaqələrin genişləndirilməsi, neft-qaz hasilatı, texniki xidmətlər, kadr hazırlığı, neft-kimya və enerji məhsullarının tədarükü üzrə əməkdaşlıq üçün imkanlar mövcuddur.
Lakin enerji münasibətlərinə yalnız ənənəvi neft-qaz əməkdaşlığı kimi baxmaq artıq kifayət etmir. Qlobal enerji bazarında baş verən dəyişikliklər, enerji təhlükəsizliyi, bərpaolunan mənbələr və enerji səmərəliliyi yeni əməkdaşlıq istiqamətləri yaradır. Azərbaycan külək və Günəş enerjisi potensialından istifadə etməyə, Vyetnam isə enerji tələbatını və alternativ enerji imkanlarını genişləndirməyə çalışır. Bu baxımdan texnologiya, investisiya və mühəndislik sahələrində qarşılıqlı maraqlar mövcuddur.
Noyabrın 21-də Hanoyda imzalanmış sənədlər arasında Azərbaycanın Energetika Nazirliyi ilə Vyetnamın ROX Group şirkəti arasında Azərbaycanda Günəş və külək elektrik stansiyaları layihələrinin qiymətləndirilməsi, hazırlanması və həyata keçirilməsinə dair icra sazişinin olması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu, siyasi bəyanatdan konkret investisiya istiqamətinə keçidin mühüm nümunəsidir. Ancaq layihənin real əhəmiyyəti onun maliyyələşmə modelindən, gücündən, texniki-iqtisadi əsaslandırmasından və tikinti mərhələsinə keçməsindən sonra aydın olacaq.
Azərbaycanın coğrafi mövqeyi: Vyetnam üçün nə ifadə edir?
Görüşün mühüm istiqamətlərindən biri nəqliyyat və logistika əməkdaşlığıdır. Şərq-Qərb və Şimal-Cənub dəhlizləri, Trans-Xəzər marşrutu və Azərbaycanın regional nəqliyyat infrastrukturu Vyetnam üçün Avrasiya bazarlarına çıxış imkanları yarada bilər. Burada Azərbaycanın üstünlüyü yalnız coğrafi mövqedə deyil, Xəzər üzərindən Avropa və Mərkəzi Asiya istiqamətlərini birləşdirən nəqliyyat sisteminin iştirakçısı olmasındadır.
Vyetnamın ixrac yönümlü iqtisadiyyatı üçün yeni bazarlara çıxış və alternativ logistika marşrutları əhəmiyyətlidir. Azərbaycan isə bu əlaqələrin qurulmasında tranzit, anbar, gömrük, yükdaşıma və logistika xidmətləri təklif edə bilər. Bununla belə, Trans-Xəzər marşrutunun Vyetnam üçün real kommersiya alternativinə çevrilməsi avtomatik baş verməyəcək. Daşınma müddəti, tariflər, limanların ötürmə qabiliyyəti, sərhəd prosedurları və yükün təhlükəsizliyi rəqabət qabiliyyətini müəyyən edən əsas amillərdir.
Məhz buna görə iki ölkə arasında logistika əməkdaşlığı ümumi niyyət bəyanatları ilə kifayətlənməməlidir. Vyetnamdan Azərbaycan üzərindən Avropaya və əks istiqamətdə konkret yük axınları müəyyənləşdirilməli, nəqliyyat operatorları arasında uzunmüddətli müqavilələr hazırlanmalıdır. Birbaşa aviareyslərin açılması barədə Birgə Bəyanatda nəzərdə tutulan təşviq də turizm və biznes əlaqələrinin inkişafına xidmət edə bilər.
Geosiyasi maraqlar və beynəlxalq təşkilatlarda qarşılıqlı dəstək
Azərbaycan-Vyetnam münasibətlərinin başqa bir tərəfi beynəlxalq siyasətlə bağlıdır. Hər iki dövlət BMT, Qoşulmama Hərəkatı və Asiyada Qarşılıqlı Fəaliyyət və Etimad Tədbirləri üzrə Müşavirə kimi platformalarda əməkdaşlıq edir. Azərbaycanın Vyetnamın Cənubi Qafqaz və Xəzər regionu ilə əlaqələrinin qurulmasına dəstək verməsi, Vyetnamın isə Azərbaycanın beynəlxalq təşkilatlardakı mövqeyinə həssas yanaşması qarşılıqlı diplomatik maraqların mövcudluğunu göstərir.
Prezident İlham Əliyevin 2020-ci il Vətən müharibəsi zamanı BMT Təhlükəsizlik Şurasında Azərbaycanın əleyhinə nəzərdə tutulan məhdudlaşdırıcı təşəbbüslərə qarşı Vyetnamın mövqeyini xüsusi qeyd etməsi də təsadüfi deyil. Beynəlxalq münasibətlərdə dövlətlər yalnız iqtisadi resursları ilə deyil, mürəkkəb siyasi şəraitdə nümayiş etdirdikləri mövqe və etibarlılıqları ilə də tərəfdaş qazanırlar.
Bununla belə, diplomatik yaxınlığı hər hansı beynəlxalq məsələdə avtomatik siyasi dəstək kimi qiymətləndirmək doğru olmazdı. Vyetnam öz xarici siyasətində müstəqil qərarverməyə, milli maraqların qorunmasına və müxtəlif güc mərkəzləri ilə balanslı münasibətlərə üstünlük verir. Azərbaycan da öz xarici siyasətində bu reallığı nəzərə almalıdır. Əsl tərəfdaşlıq tərəflərin bütün məsələlərdə eyni mövqedə dayanması deyil, fərqli maraqların olduğu şəraitdə belə qarşılıqlı etimadı qoruyub saxlaya bilməsidir.
Tərəfdaşlığın təhlükəsizlik və humanitar ölçüsü
Görüşdə mina problemi və minatəmizləmə sahəsində əməkdaşlığın qeyd edilməsi də diqqətəlayiqdir. Hər iki ölkənin bu sahədə təcrübəsi var. Azərbaycan üçün mina təhlükəsi xüsusilə işğaldan azad edilmiş ərazilərin bərpası, insanların təhlükəsiz qayıdışı və iqtisadi fəaliyyətin genişləndirilməsi baxımından ciddi problemdir. Vyetnam da uzun illər davam etmiş müharibələrin nəticələrini aradan qaldırmaqla məşğuldur.
Bu sahədə əməkdaşlıq texniki avadanlıqlar, mina təhlükəsinə dair maarifləndirmə, mütəxəssis hazırlığı və humanitar minatəmizləmə təcrübəsinin mübadiləsini əhatə edə bilər. Eyni zamanda yanğın təhlükəsizliyi və xilasetmə sahəsində imzalanmış memorandum da praktik əməkdaşlığın institusional əsaslarını genişləndirir.
Humanitar əlaqələrin digər istiqaməti təhsil, elm və mədəniyyətdir. Azərbaycan və Vyetnam arasında əvvəllər mövcud olmuş tələbə və mütəxəssis mübadiləsi bu gün yeni məzmunla davam etdirilə bilər. Universitetlərarası əməkdaşlıq, birgə elmi tədqiqatlar, texniki ixtisaslar üzrə təqaüd proqramları və turizm əlaqələri siyasi münasibətləri cəmiyyətlər səviyyəsində möhkəmləndirə bilər.
10:00 22.11.2026
Oxunuş sayı: 84