Dialoqdan beynəlxalq məsuliyyətə: Prezident İlham Əliyevin Bakıda verdiyi mesajlar

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin VII Ümumdünya Mədəniyyətlərarası Dialoq Forumunun açılış mərasimindəki çıxışı qlobal təhlükəsizlik, beynəlxalq hüququn aliliyi, münaqişələrin həlli və Azərbaycanın beynəlxalq mövqeyi baxımından mühüm mesajlarla yadda qaldı. Dövlət başçısının çıxışında mədəniyyətlərarası dialoq ideyası daha geniş siyasi kontekstdə təqdim olundu. Burada əsas diqqət yalnız müxtəlif mədəniyyətlər və dinlər arasında anlaşmanın təşviqinə deyil, həm də beynəlxalq münasibətlər sistemində ədalətin təmin olunmasına, qəbul edilmiş qərarların icrasına və dövlətlərin suveren hüquqlarına hörmət edilməsinə yönəldi.

Oktyabrın 27-də Bakıda keçirilən “Ortaq gələcək naminə dialoq” mövzusunda VII Ümumdünya Mədəniyyətlərarası Dialoq Forumunun açılışında Prezident İlham Əliyevin səsləndirdiyi fikirlər Azərbaycanın beynəlxalq dialoq platformalarının formalaşdırılmasında artan rolunu nümayiş etdirməklə yanaşı, müasir dünya siyasətinin əsas problemlərinə münasibəti də ortaya qoydu. 100-dən artıq ölkədən 500-dən çox qonağın qatıldığı, qeydiyyatdan keçmiş iştirakçıların sayının 2000-i ötdüyü forumun əhatə dairəsi bu platformanın beynəlxalq əhəmiyyətini göstərir. 2011-ci ildə Azərbaycanın təşəbbüsü ilə əsası qoyulan forum ötən 15 il ərzində mədəniyyətlərarası münasibətlərin və qlobal gündəlikdəki aktual məsələlərin müzakirəsi üçün mühüm platformalardan birinə çevrilib.

Lakin builki forumun siyasi əhəmiyyəti onun iştirakçı sayından və müzakirə mövzularının müxtəlifliyindən daha genişdir. Çünki dünya yeni münaqişələrin, geosiyasi qarşıdurmaların, dini və etnik zəmində gərginliklərin, beynəlxalq təsisatlara inamın zəifləməsinin şahidi olduğu bir vaxtda dialoq məsələsi təkcə humanitar və mədəni problem kimi deyil, beynəlxalq təhlükəsizliyin əsas şərtlərindən biri kimi çıxış edir.

Prezident İlham Əliyevin çıxışını da məhz bu kontekstdə qiymətləndirmək lazımdır.

Dialoq Azərbaycanın beynəlxalq siyasətinin mühüm istiqaməti kimi

Azərbaycanın mədəniyyətlərarası dialoq təşəbbüsləri ölkənin coğrafi mövqeyi, tarixi təcrübəsi və müstəqil xarici siyasət kursu ilə sıx bağlıdır. Avropa ilə Asiyanın qovşağında yerləşən Azərbaycan əsrlər boyu müxtəlif mədəniyyətlərin, dinlərin və ənənələrin qarşılıqlı təsir göstərdiyi məkan olub. Bu tarixi xüsusiyyət müasir dövrdə ölkənin beynəlxalq siyasətində yumşaq güc elementinə çevrilib.

İlham Əliyevin çıxışında Azərbaycanın multikulturalizm ənənələrinə, dini və etnik tolerantlığa xüsusi diqqət yetirməsi təsadüfi deyil. Dövlət başçısı vurğulayıb ki, müxtəlif etnik qrupların və dinlərin nümayəndələri yalnız Konstitusiyaya uyğun olaraq bərabər hüquqlara malik deyillər, eyni zamanda, bir ailə kimi yaşayırlar. Onun fikrincə, cəmiyyətdəki həmrəylik, qarşılıqlı hörmət və anlaşma Azərbaycanın sabit inkişafının əsas şərtlərindəndir.

Burada diqqətçəkən məqam multikulturalizmin yalnız mədəni irs və tarixi ənənə kimi deyil, dövlətin dayanıqlılığını təmin edən ictimai-siyasi amil kimi təqdim olunmasıdır. Başqa sözlə, Azərbaycan modeli müxtəlifliyin qarşıdurma mənbəyinə deyil, milli birliyin tərkib hissəsinə çevrilməsi ideyasına əsaslanır.

Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində bu yanaşmanın əhəmiyyəti artır. Dünyanın bir sıra regionlarında dini və etnik fərqlər siyasi məqsədlər üçün istifadə edilir, identiklik məsələləri qarşıdurmaları dərinləşdirir. Belə bir şəraitdə müxtəlifliyin qorunması ilə milli birliyin təmin edilməsi arasında tarazlığın yaradılması dövlətlərin qarşısında duran mühüm vəzifələrdən biridir.

Azərbaycanın beynəlxalq dialoq platformalarına ev sahibliyi etməsi də ölkənin bu istiqamətdəki təşəbbüslərini qlobal miqyasda təqdim etmək imkanlarını genişləndirir. Bununla belə, dialoqun real nəticələr verməsi üçün onun yalnız beynəlxalq tədbirlər çərçivəsində müzakirələrlə məhdudlaşmaması, dövlətlərin konkret siyasətinə və beynəlxalq əməkdaşlıq mexanizmlərinə təsir göstərməsi vacibdir.

Münaqişələrin həlli: Azərbaycanın təcrübəsi və beynəlxalq auditoriyaya mesaj

Prezident İlham Əliyevin çıxışının ən mühüm istiqamətlərindən biri münaqişələrin həlli və müharibələrdən sonra sülhün təmin edilməsi məsələsi idi.

Dövlət başçısı müharibəyə başlamağın asan, onu bitirməyin isə çətin olduğunu vurğulayaraq Azərbaycanın təcrübəsinin hazırda münaqişələr yaşayan ölkələr üçün əhəmiyyət daşıya biləcəyini bildirib. Onun yanaşmasına görə, münaqişələrin həlli zamanı hərbi nəticələrlə kifayətlənmək olmaz; əldə olunan nəticələrdən sonra siyasi iradə nümayiş etdirmək, gərginliyin daha da artmasının qarşısını almaq və sülhə imkan yaratmaq lazımdır.

Bu mesajın bir neçə siyasi aspekti var.

Birincisi, Azərbaycan öz təcrübəsini münaqişənin hərbi mərhələsindən sonrakı siyasi proseslər kontekstində təqdim edir. 2020-ci il Vətən müharibəsi və 2023-cü ildə həyata keçirilən tədbirlər nəticəsində ərazi bütövlüyünün və suverenliyin bərpası Azərbaycanın regiondakı geosiyasi mövqeyini dəyişdirib. Bakı indi bu təcrübəni yalnız milli tarixinin bir hissəsi kimi deyil, münaqişələrin həlli ilə bağlı daha geniş müzakirələr üçün nümunə kimi təqdim edir.

İkincisi, dövlət başçısının fikirləri hərbi üstünlüyün siyasi məsuliyyətlə tamamlanmasının vacibliyinə işarə edir. Beynəlxalq siyasətdə hərbi nəticənin əldə edilməsi ilə dayanıqlı sülhün qurulması eyni anlayışlar deyil. Müharibə tərəfləri arasında uzunmüddətli razılaşmanın əldə olunması üçün təhlükəsizlik təminatları, qarşılıqlı etimad və siyasi qərarların icrası kimi məsələlər də həllini tapmalıdır.

Üçüncüsü, bu yanaşma Azərbaycanın beynəlxalq auditoriyaya özünü münaqişənin həlli və regional sülh gündəliyində təşəbbüskar tərəf kimi təqdim etmək istəyini göstərir.

Bununla belə, hər bir münaqişənin özünəməxsus tarixi və siyasi səbəbləri var. Azərbaycan təcrübəsinin başqa regionlarda tətbiqi mexaniki şəkildə deyil, konkret şərait nəzərə alınmaqla mümkün ola bilər. Burada əsas məsələ ayrı-ayrı münaqişələrin eyniləşdirilməsi deyil, onların həlli zamanı suverenliyə hörmət, beynəlxalq hüquq, siyasi iradə və sülh imkanlarından istifadə kimi prinsiplərin nəzərə alınmasıdır.

Beynəlxalq hüquq və icra mexanizmləri: əsas problem qərarlarda deyil, onların yerinə yetirilməsindədir

Prezident İlham Əliyevin çıxışında xüsusi diqqət çəkən digər məsələ beynəlxalq təşkilatların qərarlarının icrası ilə bağlı idi.

Prezident BMT Təhlükəsizlik Şurasının Azərbaycanın işğal olunmuş ərazilərinin azad edilməsini tələb edən dörd qətnaməsinin uzun müddət yerinə yetirilmədiyini xatırladıb. Dövlət başçısı bu nümunə əsasında beynəlxalq təşkilatların qəbul etdikləri qərarların icrasını təmin edən mexanizmlərin əhəmiyyətini vurğulayıb.

Bu, çıxışın ən mühüm siyasi mesajlarından biridir. Çünki beynəlxalq münasibətlər sisteminin əsas problemlərindən biri beynəlxalq hüququn norma və prinsipləri ilə onların praktikada tətbiqi arasında yaranan fərqdir.

Beynəlxalq təşkilatlar münaqişələrin qarşısının alınması, sülhün qorunması və dövlətlər arasında əməkdaşlığın təşviqi məqsədilə yaradılıb. Lakin qəbul edilmiş qərarların icrası üçün effektiv mexanizmlər olmadıqda bu təşkilatların nüfuzu və münaqişələrin həllindəki təsir imkanları zəifləyə bilər.

Azərbaycanın təcrübəsi bu ziddiyyəti nümayiş etdirən nümunələrdən biri kimi təqdim olunur. Rəsmi Bakının mövqeyinə görə, BMT Təhlükəsizlik Şurasının qətnamələrinin uzun müddət icra olunmaması beynəlxalq hüququn tətbiqindəki selektivliyin və icra mexanizmlərinin zəifliyinin nəticələrini göstərib.

Bu kontekstdə Azərbaycanın mesajı yalnız keçmiş münaqişə ilə bağlı mövqeyin ifadəsi deyil. Söhbət beynəlxalq sistemin gələcəkdə oxşar problemlərlə üzləşməməsi üçün hansı mexanizmlərə ehtiyac duyulmasından gedir.

Beynəlxalq hüququn etibarlılığı onun yalnız hüquqi sənədlərdə təsbit edilməsindən deyil, bütün dövlətlərə münasibətdə ardıcıl tətbiqindən asılıdır. Eyni zamanda, BMT sistemində islahatlar müzakirə edilərkən qərarların icrası, beynəlxalq məsuliyyət və dövlətlərin suveren hüquqlarının müdafiəsi məsələlərinin diqqətdə saxlanılması vacibdir.

Bu baxımdan Prezident İlham Əliyevin çıxışında beynəlxalq təşkilatların fəaliyyətinin səmərəliliyi ilə bağlı səsləndirilən fikirlər Azərbaycanın öz təcrübəsindən çıxış edərək daha geniş beynəlxalq problemə diqqət çəkmək cəhdi kimi qiymətləndirilə bilər.

Müasir münaqişələrin səbəbləri: ambisiyalar, təcavüz və cəzasızlıq hissi

Dövlət başçısı münaqişələrin kökündə dayanan amillər sırasında siyasi ambisiyaları, təcavüzü, üstünlük hissini və törədilən əməllərə görə cəzalandırılmamaq inamını xüsusi qeyd edib.

Bu yanaşma münaqişələrin yalnız ərazi və resurs uğrunda mübarizədən ibarət olmadığını göstərir. Onların yaranmasında siyasi elitaların qərarları, güc balansı, beynəlxalq reaksiyaların xarakteri və hüquqi məsuliyyət mexanizmləri də mühüm rol oynayır.

Əgər dövlətlər və ya siyasi aktorlar beynəlxalq hüququ pozmağın ciddi nəticələr doğurmayacağına inanırlarsa, bu, yeni qarşıdurmaların yaranması riskini artıra bilər. Əksinə, hüquqi normaların ardıcıl tətbiqi və pozuntulara münasibətdə vahid yanaşma beynəlxalq sistemdə çəkindirici təsir yarada bilər.

Bu mənada, Prezident İlham Əliyevin mesajı beynəlxalq təhlükəsizliyin təmin edilməsində siyasi iradə ilə hüquqi mexanizmlərin bir-birini tamamlamalı olduğunu ön plana çıxarır.

Müasir dövrdə münaqişələrin həlli üçün yalnız diplomatik bəyanatlar və danışıqlar kifayət etmir. Tərəflərin üzərinə götürdükləri öhdəliklərin yerinə yetirilməsi, razılaşmaların icrasına nəzarət və pozuntuların qarşısının alınması da vacibdir.

Məhz bu səbəbdən dialoq və beynəlxalq hüquq bir-birinə alternativ deyil, bir-birini tamamlayan vasitələr kimi nəzərdən keçirilməlidir. Dialoq siyasi həll yollarının tapılmasına şərait yaradır, hüquq isə əldə edilən razılaşmaların prinsiplərini və çərçivəsini müəyyənləşdirir.

Azərbaycanın beynəlxalq mövqeyi: sabitlik, müstəqil siyasət və tərəfdaşlıq

Prezidentin çıxışında Azərbaycanın müstəqil xarici siyasət kursuna və beynəlxalq münasibətlərdə artan roluna da diqqət yetirilib.

Bu mesajın əhəmiyyəti Azərbaycanın mürəkkəb geosiyasi mühitdə yerləşməsi ilə bağlıdır. Cənubi Qafqaz Avropa ilə Asiyanı birləşdirən nəqliyyat və enerji marşrutları, regional təhlükəsizlik məsələləri və böyük güclərin maraqlarının kəsişməsi baxımından strateji əhəmiyyət daşıyır.

Belə bir şəraitdə Azərbaycanın xarici siyasətində müstəqil qərarvermə, müxtəlif tərəfdaşlarla əlaqələrin inkişaf etdirilməsi və beynəlxalq platformalarda fəal iştirak xüsusi yer tutur.

Bakıda keçirilən Ümumdünya Mədəniyyətlərarası Dialoq Forumu da bu siyasətin diplomatik alətlərindən biri kimi çıxış edir. Forum vasitəsilə Azərbaycan müxtəlif ölkələrin nümayəndələrini, beynəlxalq təşkilatları və ekspertləri bir araya gətirərək özünü qlobal problemlərin müzakirəsinə töhfə verən tərəfdaş kimi təqdim edir.

Bu platformanın əhəmiyyəti yalnız Azərbaycanın beynəlxalq imicinin möhkəmləndirilməsi ilə məhdudlaşmır. Müxtəlif siyasi mövqelərə malik tərəflərin bir araya gəlməsi ünsiyyət kanallarının qorunmasına, ortaq maraqların müəyyənləşdirilməsinə və qarşılıqlı anlaşma imkanlarının genişlənməsinə də şərait yarada bilər.

Bununla yanaşı, beynəlxalq nüfuzun davamlılığı təkcə tədbirlərin miqyası ilə ölçülmür. Əsas meyar dialoq təşəbbüslərinin konkret əməkdaşlıq nəticələrinə çevrilməsi və irəli sürülən prinsiplərin beynəlxalq münasibətlərdə ardıcıl müdafiəsidir.

“Ortaq gələcək” ideyası: dialoqdan konkret nəticələrə

Forumun “Ortaq gələcək naminə dialoq” mövzusu müasir dünyanın qarşılaşdığı problemlər fonunda xüsusi məna daşıyır.

Qlobal təhlükəsizlik böhranları, regional münaqişələr, dini və etnik zəmində gərginliklər, informasiya müharibələri və beynəlxalq münasibətlərdə etimadın azalması dövlətlər arasında dialoqun əhəmiyyətini artırır. Lakin dialoqun nəticəli olması üçün onun yalnız fikir mübadiləsi ilə məhdudlaşmaması lazımdır.

Əsl dialoq qarşı tərəfin mövqeyini dinləmək, fikir ayrılıqlarını qəbul etmək və ortaq həll yolları axtarmaq bacarığı tələb edir. Bu, xüsusilə siyasi maraqların toqquşduğu və qarşılıqlı etimadın zəiflədiyi mühitlərdə daha vacibdir.

Azərbaycanın təşəbbüsü ilə 2008-ci ildə başlanan “Bakı Prosesi” və sonradan formalaşan Ümumdünya Mədəniyyətlərarası Dialoq Forumu bu istiqamətdə beynəlxalq əməkdaşlıq platformalarının yaradılmasına nümunədir. Belə təşəbbüslər mədəniyyət və din məsələlərini daha geniş siyasi və humanitar gündəliklə əlaqələndirmək imkanı yaradır.

Bununla belə, mədəniyyətlərarası dialoqun real təsirini artırmaq üçün üç istiqamət xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Birincisi, beynəlxalq təşkilatların dialoq təşəbbüsləri münaqişələrin qarşısının alınması və onların həlli mexanizmləri ilə əlaqələndirilməlidir.

İkincisi, dini və etnik müxtəlifliyə hörmət yalnız bəyanatlarda deyil, insanların hüquq və azadlıqlarının qorunmasında, ayrı-seçkiliyin qarşısının alınmasında və qarşılıqlı etimadın möhkəmləndirilməsində öz əksini tapmalıdır.

Üçüncüsü, dialoq çərçivəsində əldə edilən razılaşmaların həyata keçirilməsi üçün konkret fəaliyyət istiqamətləri müəyyənləşdirilməlidir. Əks halda, beynəlxalq forumlarda səsləndirilən ideyalar praktik nəticələrdən uzaq qala bilər.

Beləliklə, Azərbaycanın ev sahibliyi etdiyi platformaların uzunmüddətli uğuru yalnız onların coğrafi əhatə dairəsi ilə deyil, beynəlxalq əməkdaşlığa verdiyi real töhfələrlə müəyyən olunacaq.

Nəticə etibarı ilə Prezident İlham Əliyevin VII Ümumdünya Mədəniyyətlərarası Dialoq Forumunun açılış mərasimindəki çıxışı Azərbaycanın multikulturalizm ənənələrini və beynəlxalq dialoq təşəbbüslərini ön plana çıxarmaqla yanaşı, müasir beynəlxalq münasibətlər sisteminin fundamental problemlərinə də diqqət yönəltdi.

Çıxışın əsas mesajlarını üç istiqamətdə ümumiləşdirmək mümkündür: müxtəlif mədəniyyətlər və dinlər arasında qarşılıqlı hörmətin qorunması, münaqişələrin həllində Azərbaycanın təcrübəsinin təqdim edilməsi və beynəlxalq hüququn işlək icra mexanizmlərinə ehtiyacın vurğulanması.

Bu mesajlar bir-biri ilə sıx bağlıdır. Çünki dayanıqlı sülhün təmin edilməsi yalnız dialoqdan və ya hüquqi sənədlərin mövcudluğundan asılı deyil. Bunun üçün qarşılıqlı etimad, siyasi iradə, beynəlxalq öhdəliklərə hörmət və qəbul edilmiş qərarların icrası zəruridir.

Azərbaycanın beynəlxalq dialoq platformalarına ev sahibliyi etməsi ölkənin diplomatik fəallığını və qlobal müzakirələrdə iştirak imkanlarını genişləndirir. Eyni zamanda, bu platformalar vasitəsilə səsləndirilən fikirlər Azərbaycanın regional təcrübəsini daha geniş beynəlxalq auditoriyaya çatdırmaq imkanı yaradır.

Nəticə etibarilə, Bakıda keçirilən forumun əsas siyasi əhəmiyyəti dialoqun özünü məqsəd deyil, sülhə, qarşılıqlı anlaşmaya və beynəlxalq əməkdaşlığa aparan vasitə kimi təqdim etməsindədir. Prezident İlham Əliyevin çıxışında ifadə olunan yanaşmanın əsas mahiyyəti də bundan ibarətdir: ortaq gələcək yalnız dialoq aparmaqla deyil, ədalət prinsiplərinə əməl etmək, beynəlxalq məsuliyyəti bölüşmək və sülhün təmin olunması üçün konkret addımlar atmaqla qurula bilər.

Müşahidəçi