Cənubi Qafqaz,Türk Dünyası,Asiya,Siyasi
Azərbaycan–Türkiyə birliyi: heç bir qüvvənin poza bilməyəcəyi strateji maraqlar və sarsılmaz qardaşlıq
Azərbaycanla Türkiyəni birləşdirən münasibətlər ortaq tarix və milli-mənəvi dəyərlərdən doğub, lakin bu münasibətlərin uzunömürlülüyünü təmin edən əsas amillər artıq enerji təhlükəsizliyi, qarşılıqlı investisiyalar, nəqliyyat dəhlizləri, geosiyasi koordinasiya və ortaq iqtisadi gələcəklə bağlıdır.
Türkiyənin Ədalət və İnkişaf Partiyasının sözçüsü Ömər Çelikin “Türkiyə ilə Azərbaycanı ayırmağa imkan verməyəcəyik” bəyanatının əhəmiyyəti təkcə siyasi mövqenin ifadə olunmasında deyil. Bu fikir daha dərin bir reallığa diqqət çəkir: Azərbaycan–Türkiyə münasibətləri artıq yalnız iki xalqın bir-birinə bəslədiyi rəğbət üzərində qurulmuş münasibətlər deyil. Bu əlaqələr regionun təhlükəsizlik arxitekturasına, Avrasiya ticarət marşrutlarına, enerji bazarlarına və Türk dünyasının gələcək inteqrasiyasına təsir göstərən strateji sistemə çevrilib.
Bu səbəbdən qardaşlığı pozmaq istəyən qüvvələrin qarşısında yalnız tarixi yaddaş və mənəvi bağlılıq dayanmır. Onların qarşısında qarşılıqlı maraqların, institusional əməkdaşlığın və iqtisadi asılılıqların yaratdığı mürəkkəb bir əlaqələr şəbəkəsi dayanır. Bu şəbəkəni zəiflətmək üçün ayrı-ayrı fikir ayrılıqlarından istifadə etmək mümkündür, lakin onu dağıtmaq daha çətindir. Çünki tərəflər arasındakı əməkdaşlıq hər iki dövlətə konkret siyasi və iqtisadi üstünlüklər verir.
Qardaşlığın siyasi şüardan strateji sistemə çevrilməsi
Azərbaycan–Türkiyə münasibətlərinin mühüm xüsusiyyəti onların hüquqi və institusional əsaslarının mövcudluğudur. 15 iyun 2021-ci ildə imzalanmış Şuşa Bəyannaməsi münasibətləri müttəfiqlik səviyyəsinə yüksəldərək təhlükəsizlik, müdafiə, iqtisadiyyat, enerji, nəqliyyat və regional əməkdaşlıq istiqamətlərini vahid strateji çərçivədə birləşdirdi. Sənəddə Şərq–Qərb nəqliyyat dəhlizinin inkişafı, enerji marşrutlarının gücləndirilməsi və Naxçıvanla Azərbaycanın digər əraziləri arasında nəqliyyat əlaqələrinin genişləndirilməsi kimi məsələlər də əksini tapıb.
Bu, mühüm məqamdır: münasibətlərin davamlılığı yalnız liderlərin şəxsi münasibətlərindən və ya siyasi bəyanatlardan asılı deyil. Dövlətlərarası sənədlər, birgə layihələr, iqtisadi müqavilələr və təhlükəsizlik mexanizmləri əməkdaşlığa institusional yaddaş qazandırır. Siyasi münasibətlərdə müəyyən dəyişikliklər baş versə belə, belə mexanizmlər əməkdaşlığın davam etdirilməsi üçün dayaq yaradır.
Bununla belə, strateji tərəfdaşlıq maraqların hər məsələdə tam eyni olması demək deyil. Azərbaycan və Türkiyənin iqtisadi prioritetləri, beynəlxalq münasibətlərdə manevr imkanları və ayrı-ayrı regional məsələlərə yanaşmaları müəyyən fərqlər göstərə bilər. Əsl strateji yetkinlik həmin fərqləri inkar etməkdə deyil, onları açıq dialoq və qarşılıqlı hörmət vasitəsilə idarə etməkdədir. Kənar qüvvələrin təsir imkanları da məhz bu dialoqun keyfiyyətindən asılıdır.
İqtisadi maraqlar: qardaşlığın maddi dayaqları
Siyasi münasibətlərin möhkəmliyini qiymətləndirmək üçün bəyanatlardan əlavə, iqtisadi göstəricilərə baxmaq lazımdır. Azərbaycan Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına görə, 2025-ci ildə Türkiyə Azərbaycanın ümumi xarici ticarət dövriyyəsinin 11,6 faizini təşkil edib. Türkiyə Azərbaycanın qeyri-neft-qaz məhsullarının ixracında da mühüm istiqamətlərdən biridir: həmin il bu ixracın 16,5 faizi Türkiyənin payına düşüb.
İnvestisiya əlaqələri də münasibətlərin qarşılıqlı xarakterini göstərir. Azərbaycanın Türkiyəyə yatırdığı birbaşa investisiyaların 1995–2025-ci illər üzrə ümumi həcmi 21,1 milyard dollar təşkil edib. Türkiyənin Azərbaycandakı investisiyaları isə təxminən 17,9 milyard dollar səviyyəsində göstərilir. SOCAR-ın İzmirin Əliağa rayonunda 6,3 milyard dollar sərmayə ilə qurduğu STAR neft emalı zavodu Azərbaycan kapitalının Türkiyə iqtisadiyyatında oynadığı rolun konkret nümunəsidir.
Bu rəqəmlərin arxasında yalnız pul dövriyyəsi dayanmır. Sərmayə iş yerləri, texnologiya, istehsal əlaqələri, vergi gəlirləri və uzunmüddətli biznes öhdəlikləri yaradır. Bir ölkənin şirkəti digər ölkədə iri infrastruktur layihəsinə sərmayə qoyduqda, həmin layihənin uğuru hər iki tərəfin iqtisadi marağına çevrilir. Belə əlaqələr siyasi münasibətlərə əlavə dayanıqlılıq verir.
Deməli, Azərbaycan–Türkiyə münasibətlərini pozmaq istəyənlər yalnız diplomatik əlaqələrə deyil, minlərlə iqtisadi qərara, şirkətlərin uzunmüddətli planlarına və qarşılıqlı sərmayə maraqlarına da təsir göstərməli olardılar. Bu isə qardaşlığın niyə təkcə emosional şüarla izah edilə bilməyəcəyini göstərir.
Enerji təhlükəsizliyi: ortaq marağın ən konkret ifadəsi
Azərbaycan–Türkiyə əməkdaşlığının ən güclü istiqamətlərindən biri enerjidir. Azərbaycan enerji resurslarını beynəlxalq bazarlara çıxarmaq üçün etibarlı marşrutlara, Türkiyə isə öz coğrafi mövqeyini və infrastrukturunu regional enerji qovşağına çevirmək üçün uzunmüddətli tərəfdaşlığa ehtiyac duyur. Bu maraqlar bir-birini tamamlayır.
Azərbaycanın Energetika Nazirliyinin 2025-ci ilin sentyabrında açıqladığı məlumata görə, Azərbaycan Türkiyəyə indiyədək 120 milyard kubmetrdən çox təbii qaz ixrac edib; bunun 35 milyard kubmetrdən çoxu TANAP vasitəsilə nəql olunub. Həmin əməkdaşlıq Avropanın enerji təchizatının şaxələndirilməsində də əhəmiyyət daşıyır.
Enerji əməkdaşlığı iki ölkəyə müxtəlif üstünlüklər verir: Azərbaycan üçün ixrac bazarlarının və marşrutlarının genişlənməsi, Türkiyə üçün isə təchizat mənbələrinin şaxələndirilməsi və tranzit imkanlarının artması. Bu, tərəflərin maraqlarının eyni olmadığını, amma bir-birini tamamladığını göstərən mühüm nümunədir.
Orta Dəhliz və geosiyasi reallıq
Azərbaycan–Türkiyə birliyinin gələcəyini müəyyənləşdirən əsas amillərdən biri də nəqliyyat-logistika əlaqələridir. Bakı–Tbilisi–Qars dəmir yolu, Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanı və Transxəzər Beynəlxalq Şərq–Qərb Orta Dəhlizi Avropa ilə Asiya arasında yük daşımalarının inkişafı üçün mühüm imkanlar yaradır.
2025-ci il yanvarın 29-da Türkiyə, Azərbaycan və Özbəkistanın xarici işlər, iqtisadiyyat və nəqliyyat nazirlərinin Ankarada keçirilən görüşündə Orta Dəhlizin inkişafı, gömrük və sərhəd prosedurlarının rəqəmsallaşdırılması, logistika mərkəzləri arasında əməkdaşlıq və Bakı–Tbilisi–Qars dəmir yolunun səmərəliliyinin artırılması prioritetlər kimi müəyyənləşdirilib.
Bu, Azərbaycan–Türkiyə münasibətlərinin ikitərəfli çərçivədən kənara çıxdığını göstərir. Azərbaycan Xəzər dənizi ilə Qərb arasında körpü, Türkiyə isə Qafqazı Avropa bazarları ilə birləşdirən əsas keçidlərdən biridir. Orta Dəhliz səmərəli işlədikcə, Mərkəzi Asiya ölkələrinin də beynəlxalq bazarlara çıxış imkanları genişlənə bilər. Beləliklə, iki ölkənin əməkdaşlığı təkcə öz iqtisadiyyatlarına deyil, daha geniş regional inteqrasiyaya təsir göstərir.
Bununla belə, coğrafi üstünlük öz-özünə iqtisadi uğur yaratmır. Dəhlizin rəqabət qabiliyyəti daşınma xərclərindən, sərhəd prosedurlarının sürətindən, tariflərin uzlaşdırılmasından, infrastrukturun buraxılış qabiliyyətindən və siyasi sabitlikdən asılıdır. Məhz bu sahələrdə koordinasiya Azərbaycan və Türkiyənin qarşılıqlı maraqlarını daha da gücləndirə bilər.
Qardaşlığın gələcəyi: emosiyadan institusional etimada
Azərbaycan–Türkiyə münasibətlərini zəiflətmək istəyən qüvvələr bəzən ictimai müzakirələrdəki fikir ayrılıqlarını qabartmağa, ayrı-ayrı hadisələri ümumiləşdirməyə və qarşılıqlı etimadı sarsıtmağa çalışa bilərlər. Lakin belə cəhdlərin uğuru əvvəlcədən müəyyənləşmir. Onların təsiri tərəflərin informasiya manipulyasiyalarına necə cavab verməsindən, problemləri nə dərəcədə açıq müzakirə etməsindən və ictimai etimadı qorumasından asılıdır.
Əsl strateji güc heç vaxt fikir ayrılığının olmaması deyil. Əsl güc fikir ayrılıqlarının əməkdaşlığı dağıtmasına imkan verməməkdir. Azərbaycanla Türkiyə üçün bu, xüsusilə vacibdir: onların birgə maraqları enerji, ticarət, investisiya, nəqliyyat, təhlükəsizlik və Türk dünyasının inteqrasiyası kimi bir-biri ilə əlaqəli sahələri əhatə edir.
Bu qardaşlığın gələcəkdə daha da möhkəmlənməsi üçün iqtisadi əlaqələrin şaxələndirilməsi, qeyri-neft sektorunda birgə istehsalın artırılması, rəqəmsal logistikanın inkişafı, təhsil və elmi əməkdaşlığın genişləndirilməsi vacibdir. Bu addımlar münasibətləri yalnız siyasi iradədən deyil, cəmiyyətlərin və biznes dairələrinin gündəlik maraqlarından da asılı vəziyyətə gətirəcək.
Nəticə etibarilə, Azərbaycan–Türkiyə qardaşlığını pozmaq istəyənlərin qarşısında sadəcə ortaq tarix deyil, qarşılıqlı fayda yaradan strateji maraqlar sistemi dayanır. Mənəvi bağlar bu münasibətlərin ruhudur, iqtisadi əməkdaşlıq onun maddi dayağıdır, geosiyasi və logistika maraqları isə gələcəyə yönəlmiş istiqamətini müəyyənləşdirir. Bu səbəbdən həmin birliyin davamlılığına əsas verən amillər güclüdür. Onun gələcək möhkəmliyi isə şüarlardan daha çox, qarşılıqlı etimadın qorunmasından və ortaq maraqların konkret nəticələrə çevrilməsindən asılı olacaq.
12:05 26.10.2026
Oxunuş sayı: 74
