"Kitabxanalar boşalır, telefonlar dolur" – Gənclərin mədəni həyatında nə dəyişib?
Son illərdə Azərbaycanda və dünyada gənclərin mədəni vərdişlərində aydın bir dəyişiklik müşahidə olunur. Kitabxanaların oxucu axını zəifləyir, teatr və konsert salonları əvvəlki dolduruculuğunu saxlaya bilmir, muzeylər isə gəncləri cəlb etmək üçün yeni yollar axtarır. Eyni zamanda smartfon ekranları və sosial media lentləri gənclərin asudə vaxtının əsas hissəsini tutur. Bu proses təsadüfi deyil – o, diqqət spanının qısalması, informasiyanın sürətli istehlakı və mədəniyyətin rəqəmsallaşması ilə sıx bağlıdır.
Kitab oxuma: Trend kitablardan klassikaya, kağızdan ekrana
Azərbaycanda gənclərin kitab oxuma göstəriciləri ilə bağlı mütəxəssis fikirləri və müşahidələr birmənalı deyil. Bir tərəfdən, bir çox ekspert qeyd edir ki, sosial media və qısa formatlı məzmun (TikTok, Instagram Reels, YouTube Shorts) səbir və dərin diqqət tələb edən mütaliəni zəiflədir. Gənclər “vaxtım yoxdur” deyə bəhanə gətirir, lakin əslində seçim məsələsi ön plandadır: saatlarla sosial şəbəkələrdə vaxt keçirən gənc kitaba vaxt ayırmır.
Digər tərəfdən, sosial media kitab seçimini dəyişib. “BookTok”, “Bookstagram” və Wattpad kimi platformalar bəzi əsərləri qısa müddətdə trendə çevirir. Yerli sorğularda respondentlərin böyük hissəsi (bir onlayn sorğuda 71,4 %) məhz sosial mediada məşhur olan kitabları oxuduğunu bildirir. Klassik ədəbiyyata maraq isə aşağıdır – tez-tez oxuyanlar təxminən 18 % ətrafındadır. Gənclər daha çox detektiv, macəra, “bulvar” ədəbiyyatı və xarici (xüsusən türk) müəlliflərə üstünlük verir. Yerli klassiklər və “ciddi” ədəbiyyat isə kənarda qalır.
Qlobal mənzərə də oxşardır. Fransada gənclər asudə vaxtlarında ekranlara kitab oxumağa nisbətən təxminən 10 dəfə çox vaxt ayırır (gündəlik təxminən 3 saat ekran, 18 dəqiqə kitab). Avstraliyada isə 11–14 yaşlı şagirdlər arasında “heç vaxt əyləncə üçün oxumuram” deyənlərin payı 2019–2022-ci illərdə 11 %-dən 53 %-ə qalxıb, eyni dövrdə gündəlik sosial media istifadəsi 26 %-dən 85 %-ə yüksəlib.
Azərbaycanda isə elektron və audiokitablara maraq artır – bu, gənclərin tamamilə kitabsız qaldığını deməyə imkan vermir, sadəcə format dəyişir. Kitabxanalar da öz növbəsində sosial mediadan istifadə edərək interaktiv platformalara çevrilməyə çalışır.
Teatr, kino, muzey və konsert: Fiziki məkanlardan rəqəmsal istehlaka
Kino hələ də gənclər arasında ən populyar “ənənəvi” mədəni fəaliyyətlərdən biri olaraq qalır. İsveç və Norveç kimi ölkələrdə gənclərin 80 %-dən çoxu kinoya gedir, muzey ziyarətləri də nisbətən yüksəkdir. Lakin teatr və klassik konsertlərə maraq daha aşağıdır. Azərbaycanda da oxşar tendensiya müşahidə olunur: gənclər daha çox streaming platformalarında (Netflix, YouTube, yerli xidmətlər) film və serial izləyir, canlı teatr tamaşasına və ya konsertə getmək isə daha az cəlbedici görünür.
Səbəblər aydındır:
- Diqqət və format. Sosial media qısa, emosional, vizual məzmuna öyrədib. İki saatlıq teatr tamaşası və ya konsert isə fərqli enerji tələb edir.
- Əlçatanlıq və qiymət. Bilet qiymətləri, vaxt və logistika problemləri gəncləri rəqəmsal alternativlərə yönəldir.
- Sosial aspekt. Əvvəllər teatr və konsert dostlarla görüş yeri idisə, indi bu funksiyanı sosial media və onlayn oyunlar yerinə yetirir.
Muzeylər də eyni problemlə üzləşir. Gənclər virtual turları və Instagram-da paylaşılan “estetik” sərgiləri fiziki ziyarətdən üstün tuturlar. Lakin burada da sosial media ikiüzlü rol oynayır: yaxşı hazırlanmış kontent (reels, carusel postlar) muzeyləri gənclərə tanıda bilir.
Sosial medianın ikili rolu
Sosial media yalnız “düşmən” deyil. O, mədəniyyəti demokratikləşdirir:
- BookTok və oxşar trendlər minlərlə gənci kitaba qaytarır (hətta trend kitablar olsa belə).
- Konsert və teatr afişaları, muzey sərgiləri Instagram və TikTok vasitəsilə daha geniş auditoriyaya çatır.
- Gənclər özləri mədəni məzmun yaradır – kitab rəyləri, tamaşa təhlilləri, mini-sənədli filmlər.
Amma mənfi tərəflər də var. Qısa format diqqət spanını azaldır, “sürətli məzmun” vərdişi dərin düşüncə və səbir tələb edən fəaliyyətləri zəiflədir. Azərbaycanda aparılan son sorğularda respondentlərin böyük əksəriyyəti uşaq və yeniyetmələrin sosial şəbəkələrdən istifadəsinin təhsil və tərbiyəyə mənfi təsir etdiyini bildirir.
“Kitabxanalar boşalır, telefonlar dolur” ifadəsi reallığın bir hissəsini əks etdirir, lakin tam mənzərəni vermir. Gənclərin mədəni həyatı yoxa çıxmır – o, form dəyişir. Kağız kitabdan elektron və audiokitaba, canlı tamaşadan streamingə, fiziki muzeydən rəqəmsal təcrübəyə keçid gedir. Problem onda deyil ki, gənclər mədəniyyətdən uzaqlaşır; problem ondadır ki, mədəniyyətin keyfiyyəti və dərinliyi risk altındadır.
Həll yolları aydındır: məktəblərdə və ailələrdə oxu mədəniyyətinin aşılanması, kitabxanaların müasirləşdirilməsi, sosial mediada keyfiyyətli mədəni kontentin dəstəklənməsi, gənclər üçün əlverişli qiymət və formatda teatr, konsert və muzey təklifləri. Ən əsası isə – tarazlıq. Telefonu atmaq mümkün deyil, amma onu mədəniyyətin əvəzinə yox, ona yol açan vasitəyə çevirmək olar.
Gənclərin mədəni həyatı boşalmır – sadəcə başqa forma alır. Sual isə qalır: bu yeni forma onları daha savadlı, daha dərin və daha həssas insanlara çevirəcəkmi, yoxsa səthi istehlakçı nəsil yetişdirəcək? Cavab həm cəmiyyətin, həm də gənclərin öz əlindədir.
Nigar Xəlilli
20:50 28.09.2026
Oxunuş sayı: 48
