Mədəniyyət

Beynəlxalq Azərbaycan Muğamı və Musiqisi Günü: Milli yaddaşın səsi

Muğam Azərbaycan musiqi mədəniyyətinin ən qədim və ən dərin qatlarından birini təşkil edir. Bu sənət əsrlər boyu xalqın duyğularını, düşüncələrini, dünyagörüşünü və tarixi yaddaşını yaşadaraq nəsildən-nəslə ötürülüb. Muğamın hər bir şöbəsi və guşəsi yalnız musiqi ifadəsi deyil, həm də Azərbaycan mədəniyyətinin formalaşma tarixindən xəbər verən mənəvi mirasdır.

26 avqust Beynəlxalq Azərbaycan Muğamı və Musiqisi Günü kimi qeyd olunur. Bu gün Azərbaycan muğamının milli sərhədləri aşaraq dünya musiqi mədəniyyətinin ayrılmaz hissəsinə çevrilməsini bir daha diqqətə çatdırır.

Azərbaycan muğamı 2008-ci ildə UNESCO-nun Bəşəriyyətin Qeyri-Maddi Mədəni İrsinin Reprezentativ Siyahısına daxil edilib. Bu fakt muğamın yalnız Azərbaycanın deyil, bəşəriyyətin qorunmalı mədəni irsi kimi qəbul edildiyini göstərir.

Muğamın gücü onun sadəcə nota və ifa texnikasına əsaslanmamasındadır. Burada xanəndənin səsi, tarın və kamançanın ahəngi, qəzəlin poetikası və ifaçının improvizasiya imkanları vahid sənət dünyası yaradır. Eyni muğam müxtəlif ifaçıların təqdimatında fərqli emosional çalarlar qazana bilir. Bu xüsusiyyət muğamı daim yenilənən və canlı saxlayan əsas amillərdəndir.

Azərbaycan muğam məktəbinin formalaşmasında Qarabağ xüsusi yer tutur. Şuşa, Ağdam və digər Qarabağ bölgələri uzun illər xanəndəlik və instrumental ifaçılıq ənənələrinin mühüm mərkəzləri olub. Qarabağdan yetişən sənətkarlar Azərbaycan muğamının inkişafına böyük töhfələr veriblər.

Xanəndəlik məktəbinin görkəmli nümayəndələri, tarzənlər və kamança ifaçıları bu sənətin peşəkar ənənələrinin formalaşmasında mühüm rol oynayıblar. Qarabağ muğam mühiti həm ifaçılıq üslubu, həm də musiqiyə yanaşması ilə Azərbaycan mədəniyyətində özünəməxsus iz qoyub.

Muğamın inkişafı Azərbaycan bəstəkarlıq məktəbinə də ciddi təsir göstərib. Üzeyir Hacıbəylinin yaradıcılığından Fikrət Əmirovun simfonik muğamlarına qədər milli musiqinin müxtəlif istiqamətlərində muğamın intonasiya və melodik xüsusiyyətlərindən istifadə olunub. Sonrakı dövrlərdə isə muğam caz, orkestr və müasir musiqi ilə yeni yaradıcılıq əlaqələri qurub.

Bu baxımdan muğamı yalnız keçmişin musiqisi kimi təqdim etmək doğru olmaz. Əksinə, onun yaşamasının əsas şərtlərindən biri ənənə ilə müasirliyin arasında əlaqənin qorunmasıdır. Gənc ifaçıların muğamı öyrənməsi, yeni səhnə imkanlarının yaradılması, musiqi təhsilinin inkişaf etdirilməsi və rəqəmsal platformalarda muğamın daha geniş auditoriyaya çatdırılması bu sənətin gələcəyi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.

İşğal dövründə Qarabağın mədəni irsinə qarşı törədilən dağıntılar fonunda muğam ənənəsinin qorunması da xüsusi əhəmiyyət kəsb edib. Musiqi məktəblərinin, sənətkarların və kollektivlərin fəaliyyətlərini müxtəlif şəhərlərdə davam etdirməsi Qarabağ musiqi mədəniyyətinin yaşadılmasına imkan verib.

Bu gün Qarabağda və Şərqi Zəngəzurda aparılan bərpa və quruculuq işləri yalnız maddi irsin deyil, mədəni həyatın da yenidən canlandırılması üçün imkanlar yaradır. Tarixi şəhərlərin musiqi ənənələrinin bərpası, mədəni tədbirlərin keçirilməsi və gənc nəslin bu irsə cəlb olunması Qarabağın mədəni yaddaşının gələcəyə daşınması baxımından vacibdir.

Muğamın qorunması yalnız xanəndələrin və musiqiçilərin işi deyil. Bu irsin yaşadılması cəmiyyətin, mədəniyyət institutlarının, təhsil müəssisələrinin və medianın da üzərinə mühüm məsuliyyət qoyur. Çünki milli musiqinin gələcək nəsillərə çatdırılması üçün onu yalnız dinləmək deyil, anlamaq, araşdırmaq və təbliğ etmək də lazımdır.

Bu gün muğamın qarşısında yeni imkanlarla yanaşı, yeni çağırışlar da dayanır. Rəqəmsallaşan musiqi mühitində milli musiqinin gənclərə necə təqdim olunması, muğamın beynəlxalq auditoriyaya hansı formada çatdırılması və ənənəvi ifa üslubunun qorunmaqla yeni yaradıcılıq imkanlarına açılması aktual məsələlərdəndir.

Muğamın yüzillərdir yaşamasının əsas səbəbi də məhz budur: o, dəyişən zamanın içində öz mahiyyətini qorumağı bacarıb.

Bu gün Beynəlxalq Azərbaycan Muğamı və Musiqisi Günü münasibətilə muğamı sadəcə keçmişdən qalan qiymətli miras kimi deyil, gələcəyə ötürülməli canlı mədəniyyət kimi dəyərləndirmək lazımdır.

Muğam Azərbaycan xalqının yaddaşının səsidir.

Nigar Xəlilli

Mövzular: