Yəhudilər haqqında bildiklərimiz və bilmədiklərimiz

Azərbaycanda yəhudilərə qarşı heç vaxt aqressiv və qərəzli münasibət olmayıb. Xüsusilə də “cuhud” olaraq tanıdığımız bu dini icma üzvləri Azərbaycanda ümumi sosial-mədəni həyata həmişə uyum saxlamış və əhalinin əksər hissəsindən fərqlənməməyə çalışmışlar. Əslində onların türk əsilli Xəzərlər imperiyasının varisləri olduğunu biz də bilirdik, onlar da bilirdilər. Doğrudur ki, çox sayda rus-sovet alimləri və Avropa yəhudisi olan tədqiqatçılar sübut etməyə çalışırdılar ki, bütün yəhudilər İsrail övladlarıdır və bunların hamısının mənşəyi eynidir.

Əlbətdə ki, bu bütün yəhudilərə aid deyildi. Sovet illərində Azərbaycanda Avropa yəhudiləri (aşkinazilər), Gürcüstan yəhudiləri (svanlar) də yaşıyırdılar və dağ yəhudiləri ilə eyni sinaqoqda ibadət etməzdilər. Hər icmanın fərqli sinaqoqları var idi və təbii ki, Tövratı, Talmudu fərqli interpretasiya edirdilər və tarixən də fərqli olublar.

XIX əsrin ortalarında İmam Şamil yəhudiləri sıxışdıranda dağ yəhudiləri əsasən Dərbənd və Azərbaycanın şimal regionlarında yaşayırdılar. Bir qrup yəhudi Rusiya imperiyasına sığınır, lakin Rusiya imperiyasının da yəhudilərə münasibəti yaxşı deyildi. Bu dövrdə Nalçikdə (indiki Kabardina-Balkariya Muxtar Respublikasının mərkəzi şəhəri) böyük yəhudi məhəlləsi yaranır. Rusiyada da Aşkinaz yəhudiləri ilə əlaqədar sərt qaydalar mövcud idi. Rusiya yalnız dağ yəhudilərini qafqaz xalqlarından hesab edir və onlara xüsusi məhdudiyyətlər tətbiq etmirdi.

XX əsrin əvvəllərində tarixi Azərbaycan şəhəri olan Dərbənd əhalisinin 20 faizini yəhudilər təşkil etdiyi hesab olunur. SSRİ-nin dağılmasından sonra 120 min dağ yəhidisinin İsrailə köçməsi haqqında məlumat verilir. 

“Tarixi vətənə” qayıtmaq ideyasını absurd görən çox sayda yəhudi var idi. XX əsrin birinci yarısında yəhudilər ABŞ-a mühacirət etməyi daha üstün hesab edirdilər. Yahudilərin yalnız Avropa ölkələrində və Rusiyada ciddi sıxıntıları var idi, Osmanlı Türkiyəsində, Azərbaycan, İran və Orta Asiyada böyük yəhudi icmaları yaşayır və inkişaf edirdilər. Şərq ölkələrində nə sionizm, nə də antisionizm mövcud deyildi. Xüsusilə də Buxara yəhudilərinin eramızdan əvvəl üçüncü yüzillikdə Orta Asiyaya köç etdiyi hesab edilir. Yahudi dini inancında vətən anlayışı “Mehdinin gəlişi” ilə bağlıdır və onların müqəddəs kitablarında bu məsələ öz yerini alır.

Yəhudilərə “Vətən” yaratmaq arzusu sionistlərə məxsus idi. Yəhudi əsilli macar jurnalist Teodor Hertsel 1896-cı ildə “Yəhudi dövləti” proqram sənədini çap etdirir. O sionist hərəkatının ideoloqu olsa da yəhudi dilini bilmirdi və əsərlərini alman dilində çap etdirirdi. Avropa yəhudiləri (aşkinazilər) alman dili əsaslı “idiş” dili formalaşdırmış və bu dildə məktəblərdə tədris işi aparır, icma daxilində ünsiyyət edir, fərqliliklərini ifadə edirdilər. 

Sionist konsepsiyası hesab edirdi ki, “yəhudilər eramızın 70-ci illərində Fələstin torpaqlarından sürgün edilmişdilər”. Lakin tarixi mənbələr göstərir ki, yəhudilər bundan çox-çox əvvəl dünyanın müxtəlif regionlarında artıq məskunlaşmışdı. Fələstin kiçik və kasıb bir region idi. Süleyman şahın birinci yəhudi məbədini tikməsi ilə əlaqədar da heç bir tarixi sənəd mövcud deyil. Davud peyğəmbərin də böyük şah olması haqqında məlumat yoxdur. 1948-ci ildən başlayaraq İsrail dövlətinin apardığı arxeolojı qazıntıların məqsədi də əsası olmayan Tövrat rəvayətlərinə elmi əsaslar yaratmaqdır.

“Massada” qalasının müdafiəçiləri ilə əlaqdar mifalogiya da İsrail dövlətinin yaratmış olduğu əfsanələrdəndir. Məsələn, deyilir ki, bir gün Netanyahu parkda gəzərkən ayağı bir daşa ilişir və qaldırıb baxanda məlum olur ki, bu bir qədim kəllə sümüyüdür. Kəllə sümüyünü göndərirlər ekspertizaya və məlum olur ki, bu qədim yəhudi kəllə sümüyüdür və 3 min il tarixi var. İngilis arxioloqları bu kəllə sümüyünün onlar tərəfindən öyrənilməsi xahişi ilə müraciət etdikdə İsrail dövləti elan edir ki, “bu çox qiymətli ekspanatdır və onu heç kimə verə bilməzlər”.

Əslində yahudilərin tarixi uğurları eyni zamanda onların tarixi problemi olaraq da qarşıya çıxırdı. Əsas problem ravvinistik idarəetmə üsulu idi. Yəhudi icmalarında ravvinistik dövrün başlanğıcı məbəd xidmətindən sinaqoqa keçid və Şifahi Tövratın öyrənilməsi dövrü hesab edilir. “Ravvinistik Yəhudilik və Erkən Xristianlıq haqqında” Eşkol layihəsi çərçivəsində 2007-ci ilin may ayında Moskvada verilən Arkadi Kovelman mühazirələri diqqəti cəlb edir.

Digər bir yəhudi icması Talmud yəhudiləri idi. Talmud Tövratdan sonra yəhudiliyin ən əhəmiyyətli müqəddəs mətni və dini qanunlar toplusu hesab edilir. O, gündəlik həyat qaydalarını, hüquq normalarını və fəlsəfi şərhləri ehtiva edərək, əsrlər boyu yəhudi xalqının mədəniyyətini və kimliyini qoruyub saxlayan əsas mənbə rolunu oynamışdı və bu icma nümayəndələri Talmud hüququnun qorunub saxlanılmasını tələb edirdi. Talmud iki əsas hissədən ibarətdir. Şifahi qanunların ilk yazılı toplusu olan Mişna və bu qanunların izahlarını ehtiva edən Qemara.

Başqa bir qrup Kabalistik yəhudilər hesab edilirlər. Bunlar yəhudi mistisizmini və ezoterik fəlsəfəsini (Kabbalanı) öyrənən və tətbiq edən dindarlardır. Onların əsas məqsədi adi mətnlərdə gizli olan ilahi həqiqətləri açmaq və Tanrı ilə mistik əlaqə qurmaqdır.

Əsas xüsusiyyətlər və inanc sistemi çox mürəkkəb və anlaşılmazdır. Uzun müddət kabalistlərin İsrailə gəlməsinə qadağa qoyulmuşdu. "Kabala" (ənənə) sözündən yaranıb. Tövrat və Talmudun hərfi mənasından kənara çıxaraq, simvollar və rəqəmlərin arxasındakı gizli mənaları şərh edir. Şərq-İslam mədəniyyətində olan hürufiliyi çox xatırladır.

Krım yarımadasında yaşayan karaimlər də qıpçaq türkləridir və yəhudiliyi Xəzər imperiyası dövründə qəbul etdikləri ehtimal olunur. Karaimlər Tövratı qəbul edir, lakin Talmudu qəbul etmirlər.

Efiyopiya yəhudiləri Sülüyman peyğəmbər dövrünün ənənələrinin davamçıları olaraq özlərini ifadə edirlər. Lakin İsrail dövləri onları yəhudi hesab etmir və göründüyü kimi yəhudi icmalarının eyniliyi haqqında danışmağa heç bir əsas yoxdur.

Harada yaşamalarından asılı olmayaraq icma üzvləri şəxsi gəlirlərinin on faizini icmaya verməli idi. Yəhudilərin xeyriyyəçilik və icmanın ehtiyacları üçün gəlirlərindən ödədikləri onda bir hissə “maaser” (ivritcə "onda bir") adlanırdı. Şəxsi gəlirdən və ya əmək haqqından ödənilən məbləğ onda bir hissə olaraq “maaser ksafim” kimi də tanınır. Bu vəsaitlər ənənəvi olaraq ehtiyacı olanlara, xəstələrə kömək etmək və ya daha geniş “tzedakah” (məcburi yəhudi xeyriyyəçiliyi) təcrübəsinin bir hissəsi olaraq dini təhsil proqramlarının inkişafı üçün istifadə olunurdu. Əlbətdə ki, bu xeyriyyəçilik və dəstək proqramları yalnız yəhudi əsilli şəxslər üçün nəzərdə tutula bilərdi.

Vergini verməyən icma üzvləri sıxışdırılır, ictimai tənbeh olunur, sinaqoqlarda adı çəkilir və müxtəlif yollarla ödənilməsi tələb edilirdi. Hətta, onların doğulmuş uşaqlarına mərasimlərin keçirilməməsi, yaxınlarının öldüyü zaman onun basdırılması mərəsimlərində ravvinlərin təzyiqi məcbur edirdi ki, vergilər ödənilsin. Nəticədə icmanın həmişə maliyə imkanları geniş olurdu və bu vəsaitdən faizçilik, möhtəkirlik və müxtəlif maliyyə əməliyyatlarında istifadə etmək imkanları yaranırdı. Tövrat yalnış “öz dinindən olanı aldatmamalısan, dələduzluq etməməlisən, öz dinindən olana mənfəət naminə dəstək olmamalısan” deyə məhdudiyyət qoyurdi, digərlərinə bu aid edilmirdi.

İcmaların maliyə imkanları onları rəqabət qabiliyyətli edir və icmalar böyüdükcə imkanlar da genişlənirdi. Lakin böyük icma birlikləri XIX əsrdən yaranmağa başlayır və bu işdə Hasidizm böyük rol oynadı.

18-ci əsrin birinci yarısında yəhudi dünyasında "Hasidizm" kimi tanınan yeni bir hərəkat yarandı. Onun qurucusu indiki Polşanın cənub-şərqində və Ukraynada yaşayan ravvin İsrail Baal Şem Tov idi. Baal Şem Tovun işini onun tələbəsi, Ukraynanın Mejerix şəhərindən olan və Maggid mi-Mejerix kimi tanınan ravvin Dov Ber davam etdirdi. 

Ravvin Dov Berin ölümündən sonra Hasidizm ayrı-ayrı hərəkatlara parçalandı. Bu hərəkatlardan biri də Maggid mi-Mejerixin yaxın şagirdi, Liadili ravvin Şneur Zalman ben Barux tərəfindən qurulan Xabad və ya Lubaviç Hasidizmi idi. "Lubaviç" adı yüz ildən artıq müddət ərzində hərəkatın mərkəzi olan Belarusun “Lubaviçi” kəndindən, indi Smolensk adlanan bölgədən gəlir. Rusca "sevgi" sözü ilə uygun gələn bu ad, Xabad təlimlərinə xas olan qarşılıqlı məsuliyyət və insanlara sevgi ideyasını mükəmməl şəkildə əks etdirir. Burada Xabad hərəkatı, onun təsisçiləri və davamçıları haqqında ümumi məlumat verməyə çalışaq.

Xabad hərəkatı və ya Lubaviç Hasidizmi eyni zamanda fəlsəfi bir təlim, sosial hərəkat və dini bir təşkilatdır. Xabad müasir yəhudi dünyasının ən aktiv və təsirli qüvvələrindən biridir. Xabad təliminin əsas konsepsiyası “tövrat müdrikliyinin ən yüksək səviyyələrini ortaya qoymaq, insan zehnini, yaradanı, dünyanın yaradılışının məqsədini və hər bir yaradılışın əhəmiyyətini və xüsusi missiyasını anlamağa yönəltməkdir. Mənbələrdə “Xabad insanlara (yəhudilərə) hər bir hərəkəti və hissi müdriklik, anlayış və anlama ilə tarazlaşdırmağı öyrədir” deyilir. Əslində isə güclü klan münasibətləri qurur, güclü maliyyə imkanları yaradır və müxtəlif ölkələrdə “açılmayan qapıları açmağa çalışırdı”.

Hasidlərin gizli iqtisadiyyatı haqqında çox sayda rəvayətlər mövcuddur. Xasidlər özlərini köhnə ənənələrin qoruyucusu kimi ifadə edir və yəhudi kimliyinin qorunub saxlanılmasına xidmət edirdilər. Bunlar əsasən “satmar” icmasının üzvləri idilər.

Satmar -1905-ci ildə Rabbi Yoel Teitelbaum tərəfindən Ruminyanın Partiumun şəhərində təsis edilmiş Hasid qrupudur. Yarandığı zaman sionizm ideyalarının Avropada geniş təbliğ edildiyi bir dövr idi. Buna baxmayaraq “hasidlər” Fələstində vətən yaratmaq ideyasını dəstəkləmədilər.

İkinci Dünya Müharibəsindən sonra icma Nyu-York şəhərində yenidən fəaliyyətini bərpa etdi və dünyanın ən böyük Hasid hərəkatlarından birinə çevrildi. Yoelin ölümündən sonra onun yerinə qardaşı oğlu Moşe Teitelbaum gəldi. Moşenin 2006-cı ildə ölümündən sonra icma onun iki oğlu - Aaron Teitelbaum və Zalman Teitelbaum arasında bölündü. Satmar Hasidləri sionizmə qarşı qəti şəkildə etiraz edir və tarixi vətən konsepsiyasını qəbul etmirdilər. Başqa bir hasid icması olan “Sighet” Hasidlərinin baş ravvini Chanany Yontev Lipa Teitelbaum da vəfat etdikdən sonra icma parçalanır və onun oğlanları arasında bölünür.

Alman işğalından sonra ravvin Teitelbaum sadiq davamçıları tərəfindən böyük bir fidyə müqabilində satın alınır. Onun adı "Kastner qatarının" sərnişin siyahısına daxil edilir. O, 1944-cü il dekabrın 7-dən 8-nə keçən gecə İsveçrəyə gəlir və tezliklə Fələstinə yola düşür. Onun Macarıstanda qalan bir çox davamçısı  almanlar tərəfindən öldürülür. Qızının Yerusəlimdə ölümündən sonra o, 26 sentyabr 1946-cı ildə ABŞ-a köçmək qərarına gəlir. 

1946-cı ildə Nyu-Yorkun sahil limanına gəlmiş 60 yaşlı Yoel Teitelbaum Xolakostdan canını qurtarmış bir yəhudi idi. İngilis dilini bilməyən və cibində üç dollar olan bu şəxs Nyu-Yorka gələndə Amerikada yəhudilərin sayı elə də çox deyildi. Şəhərdə müxtəlif məzhəblərə malik üç min yəhudi yaşayırdı. Bu yəhudilər artıq ingilis dilində danışır, avropalıların geyindiyi paltarlardan geyinir və mövcud cəmiyyətə tam inteqrasiya olunmuşdular. Sionistlər Avropadan yəhudilərin Fələstinə köçürülməsini istəyirdilər. Yəhudilər isə ABŞ-a köçməyə üstünlük verirdilər. Əlbətdə ki, ABŞ-a yalnız imkanlı yəhudilər köçə bilirdi.

Yoel Teitelbaum Nyu-Yorka gələn kimi icmasını bərpa etməyə başlayır. 1947-ci ildə keçirilən bir toplantıda qarşılıqlı yardım fondunun yaradılması qərarı alınır. Bu fond icma üzvlərinin hər ay gəlirlərinin on faizi məbləğində toplanan vergi hesabına yaradılmalı idi. Bu klassik yəhudi vergi sistemi “gemax” adlanırdı.

Başqa bir hasid icmasının başçısı Şneyerson Lubavic müasir cəmiyyətdən təcrid olmanı deyil geniş missoinerlik hərəkatını təbliğ edirdi. Onlar da Nyu-Yorkun fərqli məhəlləsində məskunlaşırlar. Eləcə də müxtəlif xasid icmaları Nyu-Yorkda məskunlaşaraq öz icma üzvlərini ətraflarında toplamağa başlayırlar.

Lubaviç Hasidizmi Yəhudiliyi Yazılı və Şifahi Tövratın bütün sahələrində çoxsaylı yeni fikirlər, kəşflərlə, eləcə də iki  yüz əlli il ərzində yaradılmış unikal melodiyalar və nəğmələrlə zənginləşdirdi, ona yeni məzmun verdi. Hasid mərasimləri və mərasim musiqiləri çox unikaldır və ayrıca bir tədqiqatın obyekti ola bilər. Xabadın, Hasidizmin bu qoluna xas olan Tövratın aşkar və gizli hissələri haqqında dərin biliklərə əsaslanan unikal adətləri mövcuddur. Eləcə də yəhudi qanunlarında əsaslandırıla bilinməyən Xabad adətləri də var, məsələn, Sukkot zamanı yatmaqdan imtina etmək və ya üçüncü Şənbə yeməyini çörəklə yeməkdən çəkinmək və s.

Hasidizmin Lubaviç qolunun, digərlərindən çox fərqlənməsinə baxmayaraq, ən son dövrü istisna olmaqla, Rebbe (müəllim) və ya Admor ("usta müəllim və ravvinimiz") tərəfindən rəhbərlik edilmişdir. Xabad hərəkatı öz tarixini və fəlsəfi inkişafını liderlərinin hakimiyyəti ilə əlaqəli dövrlərə bölürlər. Xabadın qurucusu və ilk lideri dövrünün ən böyük Tövrat avtoritetlərindən biri, ravvin Şneur Zalman ben Barux hesab edilir. Ondan sonra hərəkata daha altı Admor rəhbərlik edib, onların sonuncusu ravvin Menaxem Mendel Şneerson idi.

Xabad və ya Xabad-Lubaviç ortodoks yəhudiliyində ən böyük və ən nüfuzlu qlobal hərəkatlardan biri hesab edilir. Adı "müdriklik, anlayış, bilik" mənasını verən bir abreviaturadır və hərəkat Tövrat qanununun öyrənilməsini Allaha sevinclə xidmət, aktiv xeyriyyəçilik və maarifləndirmə işləri ilə birləşdirir. 

Gəlirlərinin on faizini ravvinə təqdim edən hər bir icma üzvü icmanın bütün imkanlarından yararlanır və icma tərəfindən qorunurdu. Əğər həmin şəxs icmanın vergisini verir lakin yaşadığı dövlətə verdi vermirdisə bu normal hesab edilirdi və icma onu bütün hallarda qoruyurdu. İcmada çox uşaqlılıq dəstəklənirdi və bu da icmanın böyüməsinə səbəb olurdu. İstedadlı uşaqlar icmanın vəsaiti hesabına yüksək təhsil alır və öz uğurunu icmanın xeyirinə xərcləməli idi. Yəhudilər dünyəvi təhsili çox da dəstəkləməsələr də istedadlı uşaqların tanınmış universitetlərdə oxumasını maliyələşdirirdilər. Özləri isə Tövrat və Talmudu öyrənmək üçün çox sayda təhsil muəssisələri yaradırdılar. İşivı və ya Yeşiva adlanan qurumlar Tövrat və Talmudun dərindən öyrənilməsinə həsr olunmuş ənənəvi yəhudi ali təhsil müəssisələridir. Bakıda da belə təhsil müəssisələri təsis olunmuşdu. 

1991-ci ildən sonra da çox böyük yəhudi əsilli insanlar xaricə mühacirət etdilər. Bu mühacirət axını vətən axtarışı kimi hesab edilməməlidir, çünki, yenə də köçənlərin böyük əksəriyyəti ABŞ və Avropa ölkələrinə yönəlmişdi. Azərbaycan, Qafqaz yəhudiləri, Qazaxıstan yəhudiləri kütləvi şəkildə Almaniya dövlərinin “reparasiya proqramı” əsasında Almaniyaya köçürdülər. Buxara yəhudiləri əsasən ABŞ-a mühacirət edirdilər.  Ukrayna, Belarus, Moldova yəhudiləri (aşkinazi yəhudiləri) İsrailə köçür və az bir müddətdə İsrail sionist təşkilatlarının aktiv iştirakçıları olurdular. Məhz Şərqi Avropa yəhudiləri İsrailə gəlmək istəməyən yəhudilərə “Sabanim” adı qoymuşdular və onları şuursuz kütlə hesab edirdilər.

Buxara yəhudiləri Amerikaya və oradan da İsrailə köçdükdən sonra öz milli ənənə, musiqi, ifaçılıq, teatr və yazılı ədəbiyyat nümunələrini itirdilər. Lakin bir çox  İsrail yəhudiləri də doğulub böyüdüyü ölkələrlə əlaqələrini kəsmədi və “kiçik vətənlə” bağlılığını davam etdirdilər.

Göründüyü kimi dünyanın müxtəlif regionlarında məskunlaşmış yəhudi icmalarının müxtəlifliyi 1948-ci ildə yaradılmış İsrail dövlətinin də əhalisinin xeyli fərqli olmasına səbəb oldu. Ölkəni təsis edənlər Şərqi Avropa yəhudiləri olduğuna görə İsrailin əsas sahibləri də onlar oldular. Aşkinazi adlanan Şərqi Avropa yəhudiləri vahid milli ideya yaratmaq xatirinə ortodoks yəhudilərə bir sıra üstünlüklər tanıdılar və İsrailə gələrək vətəndaş olmağın ən vacib tələbi olaraq ivriti bilmət və Tövrat kurslarında oxumaq şərt olaraq qarşıya qoyulurdu. Lakin bu proses ultra ortodoksların müqavimətinə səbəb oldu.

Bu "aqressiv yəhudi ortodokslar" dedikdə, əsasən, ənənələrə və dini qanunlara (Halaxa) ciddi əməl edən, cəmiyyətdən təcrid olunmuş həyat tərzi keçirən Haridilər, ultra-ortodoks yəhudilər nəzərdə tutulur. Onların bəzi qrupları həm İsrail dövlətinə, həm də dünyəvi həyata qarşı kəskin, bəzən isə zorakı müqavimət nümayiş etdirirlər. Əsgərlik etməkdən imtina edir, şənbə günü tələblərinin icra olunmasını tələb edir və dünyəvi qanunları qəbul etmirlər. Eyni zamanda ölkənin demoqrafik mənzərəsi də bu kateqoriya vətəndaşların hesabına yaxşılaşır.

Eləcə də İsraildə əhalinin böyük hissəsi kosmopolitdir və onlar  bəzən sinaqoqlara gedirlərsə də konyuktur xatirinə gedirlər. Sionistlər ölkənin siyasi elitası və daha yaxşı təşkilatlanmış qrupu hesab edilirsə də onların statistik artımı müşahidə olunmur. Doğrudur ki, B.Netanyahu və Israel Katz kimi avantüristlər hələ də İsraildə çoxdurlar və onların mistik “böyük İsrail” ideyaları çoxlarına cazibədar görsənir. Lakin İsrail vətəndaşları bu ideya xatirinə ölümə getmək və qurbanlar vermək istəmirlər. Müşahidələr göstərir ki, yaxın gələcəkdə bu kimi ideyaların ardıcılları daha da azalacaq.