Kanada Avropaya yönəlir: ABŞ-dən asılılığı azaltmaq üçün yeni strateji xətt
Kanada ilə Avropa İttifaqı arasında münasibətlərin yeni mərhələyə keçməsi ilə bağlı müzakirələr son günlər daha da intensivləşib. Kanada Baş naziri Mark Karni Aİ ilə “unikal tərəfdaşlıq” qurmaq niyyətini açıqlayıb, ölkənin “assosiativ üzv” statusu qazanması ideyası isə gündəmə gəlib. Eyni zamanda, Avropa Parlamentinin Ottavada nümayəndəlik ofisi açmaq qərarı iki tərəf arasında parlamentlərarası əlaqələrin gücləndirilməsinə hesablanıb.
Kanadanın Avropaya yönəlməsi ABŞ ilə münasibətlərdə yaranan ticarət və siyasi gərginlik fonunda baş verir. Ottawa və Brüssel enerji, müdafiə, süni intellekt, kritik minerallar, ticarət və işçi qüvvəsinin hərəkətliliyi kimi sahələrdə əməkdaşlığın genişləndirilməsini müzakirə edir. Bu proses Kanada ilə Aİ arasında tam siyasi birləşmədən daha çox, Avropadan kənarda yeni və daha dərin strateji tərəfdaşlıq modelinin formalaşması ehtimalını gündəmə gətirir.
Politoloq Aytən Qurbanova Crossmedia.az-a mövzu ilə bağlı müsahibə verib:
-Kanadanın Aİ ilə bu qədər yaxınlaşmasının əsas siyasi səbəblərini necə qiymətləndirirsiniz?
-Kanadanın Aİ ilə yaxınlaşmasının əsas səbəbi ilk növbədə xarici siyasətdə və iqtisadi münasibətlərdə asılılığın azaldılması və tərəfdaşların şaxələndirilməsidir. ABŞ uzun illər Kanada üçün əsas iqtisadi tərəfdaş və təhlükəsizlik baxımından ən mühüm müttəfiq olub. Lakin son dövrdə Vaşinqtonun tarif siyasəti və ikitərəfli münasibətlərdə daha çox gərginliyin müşahidə edilməsi Ottavanı alternativ imkanları genişləndirməyə vadar edir. 2026-cı ilin avqustunda ABŞ-nin Kanada mallarının bir hissəsinə 50 faizlik tarif tətbiq etməsi və ardınca Kanadanın cavab tədbirləri bu tendensiyanı daha da sürətləndirib. Burada mühüm məqam ondan ibarətdir ki, Kanada ABŞ-dən uzaqlaşaraq Avropaya yönəlmir, sadəcə öz strateji manevr imkanlarını genişləndirir. Ottava Aİ-ni yalnız böyük bazar kimi deyil, siyasi dəyərləri, çoxtərəfli diplomatiyaya münasibəti və təhlükəsizlik prioritetləri baxımından yaxın tərəfdaş kimi nəzərdən keçirir. Kanada hökumətinin hazırkı yanaşmasında Avropa tərəfdaşları “təbii tərəfdaşlar” kimi təqdim olunur və əməkdaşlığın ticarət, investisiya və təhlükəsizlik sahələrində genişləndirilməsi prioritet sayılır. Digər tərəfdən isə Kanada üçün Avropa ilə yaxınlaşma kritik minerallar, enerji, müdafiə sənayesi, süni intellekt, rəqəmsal texnologiyalar və təhlükəsiz təchizat zəncirləri kimi strateji sahələrdə yeni imkanlar yaradır. Bu nöqteyi-nəzərdən prosesə sadəcə ABŞ ilə mövcud fikir ayrılığının nəticəsi kimi baxmaq düzgün olmaz. Bu, Kanadanın dəyişən dünya nizamına uyğun olaraq çoxvektorlu və daha müstəqil xarici siyasət kursunu gücləndirməsi cəhdidir.
-Kanada–Aİ arasında xüsusi tərəfdaşlığın yaradılması gələcəkdə Avropanın siyasi sərhədlərindən kənarda yeni əməkdaşlıq modelinə çevrilə bilərmi?
-Belə potensial mövcuddur. Hətta indiki proses müəyyən mənada bunun ilkin modelini formalaşdırır. Söhbət Kanadanın Avropa İttifaqına üzv olmasından getmir. Daha real perspektiv Aİ ilə tam üzvlük formatına uyğun, lakin siyasi, iqtisadi və təhlükəsizlik sahələrində yüksək səviyyəli inteqrasiyanı nəzərdə tutan xüsusi tərəfdaşlıq formatıdır. Bu model artıq müəyyən institusional əsaslar əldə edib. Aİ və Kanada 2025-ci ildə Təhlükəsizlik və Müdafiə Tərəfdaşlığı yaradıb, Kanada isə Aİ-nin SAFE müdafiə təşəbbüsünə qoşulan ilk qeyri-Avropa ölkəsi olub. 2026-cı ildə Kanada şirkətlərinin SAFE çərçivəsində müdafiə satınalmalarına çıxışını müəyyən edən saziş də rəsmiləşdirilib. Bu isə kifayət qədər mühüm presedentdir. Çünki burada coğrafi yaxınlıqdan daha çox strateji maraqların uyğunluğu əsas götürülür. Gələcəkdə oxşar model Avstraliya, Yeni Zelandiya, Yaponiya və digər etibarlı tərəfdaşlarla da müəyyən sahələr üzrə tətbiq oluna bilər. Lakin bunu “Aİ-nin genişlənməsi” kimi deyil, Aİ ətrafında funksional strateji tərəfdaşlar şəbəkəsinin yaranması kimi qiymətləndirmək daha doğru olar. Belə bir model xüsusilə geosiyasi rəqabətin gücləndiyi şəraitdə əhəmiyyətlidir. Çünki müasir dünyada ittifaqlar yalnız coğrafi prinsiplə deyil, texnologiya, enerji, müdafiə, kritik xammal və təchizat zəncirlərinin təhlükəsizliyi kimi konkret maraqlar əsasında da formalaşır.
-Avropa Parlamentinin Ottavada ofis açması Kanada-Aİ münasibətlərinin siyasi baxımdan dərinləşməsi üçün nə vəd edir?
-Avropa Parlamentinin Ottavada ofis açması ilk növbədə münasibətlərin institusional və siyasi səviyyədə dərinləşməsinə işarədir. Bu, sadəcə diplomatik nümayəndəliyin genişləndirilməsi deyil, parlamentlərarası əlaqələrin daha sistemli xarakter alması deməkdir. Avropa Parlamentinin 2026-cı ilin martında qəbul etdiyi Kanada ilə bağlı hesabatda Aİ–Kanada strateji tərəfdaşlığının dərinləşdirilməsi, təhlükəsizlik, çoxtərəflilik, ticarət və kritik təchizat zəncirləri üzrə əməkdaşlığın genişləndirilməsi xüsusi vurğulanıb. Ottavadakı ofis bu istiqamətdə siyasi dialoqun fasiləsizliyini təmin edə bilər. Parlament diplomatiyası hökumətlərarası münasibətlərdən fərqli olaraq siyasi partiyalar, parlament komitələri və qanunvericilər arasında daha geniş əlaqələr qurmağa imkan verir. Bu da müdafiə, enerji təhlükəsizliyi, Ukrayna məsələsi, kritik minerallar, rəqəmsal təhlükəsizlik və beynəlxalq ticarət kimi mövzularda ortaq mövqelərin formalaşdırılmasını asanlaşdıra bilər. Daha mühüm məsələ isə odur ki, Avropa Parlamenti Kanadanı artıq yalnız transatlantik tərəfdaş kimi deyil, Avropanın təhlükəsizlik və iqtisadi dayanıqlığına töhfə verə biləcək strateji aktor kimi nəzərdən keçirir. Bu nöqteyi-nəzərdən yanaşdıqda, Ottavadakı ofis siyasi əlaqələrin davamlılığını və institusional yaddaşını gücləndirən mexanizmə çevrilə bilər.
-ABŞ və Rusiya kimi böyük güclərin apardığı siyasət Avropa ölkələrini daha sıx birləşməyə və yeni siyasi ittifaqlar formalaşdırmağa məcbur edir?
-Mövcud geosiyasi şərait Avropanı daha çox strateji muxtariyyət və kollektiv dayanıqlıq axtarışına sövq edir. Burada iki fərqli amili ayırmaq lazımdır. Rusiya ilə bağlı əsas məsələ Avropanın təhlükəsizlik arxitekturasıdır. Ukrayna müharibəsi Avropa dövlətlərinə göstərdi ki, qitənin təhlükəsizliyi yalnız iqtisadi imkanlarla təmin edilə bilməz. Müdafiə sənayesi, hərbi istehsal, enerji və kritik infrastruktur da strateji müstəqilliyin tərkib hissəsidir. Aİ–Kanada təhlükəsizlik və müdafiə əməkdaşlığının genişlənməsində də Rusiyanın yaratdığı təhlükəsizlik mühiti açıq şəkildə əsaslandırma kimi göstərilir. ABŞ faktorunun təsiri isə daha mürəkkəbdir. Avropa ölkələri ABŞ ilə münasibətləri zəiflətmək niyyətində deyil, çünki NATO hələ də Avroatlantik təhlükəsizliyin əsas sütunudur. Lakin Vaşinqtonun ticarət siyasətində qeyri-müəyyənlik və müttəfiqlərlə münasibətlərdə daha sərt yanaşma Avropada “ABŞ-yə ehtiyacımız var, amma yalnız ABŞ-dən asılı qala bilmərik” düşüncəsini gücləndirir. Məhz buna görə Kanada ilə Aİ-nin yaxınlaşması daha geniş prosesin bir hissəsidir. Burada məqsəd ABŞ-yə qarşı yeni blok yaratmaq deyil. Əsas məqsəd orta və böyük güclərin dəyişən beynəlxalq sistemdə öz strateji seçimlərini artırmasıdır. Nəticə etibarilə, Kanada–Aİ yaxınlaşması transatlantik münasibətlərin parçalanması deyil, onların yenidən formalaşdırılması kimi qiymətləndirilə bilər. Əgər bu proses ticarətdən müdafiəyə, kritik minerallardan texnologiyaya qədər institusional xarakter alarsa, Kanada Aİ üçün Avropadan kənarda ən mühüm strateji tərəfdaşlardan birinə çevrilə bilər. Eyni zamanda bu model gələcəkdə beynəlxalq münasibətlərdə yeni tendensiyanı, yəni coğrafi ittifaqlardan daha çox ortaq maraqlar və strateji dayanıqlıq əsasında qurulan çevik tərəfdaşlıqlar sistemini gücləndirə bilər.
Nigar Xəlilli
21:00 15.09.2026
Oxunuş sayı: 54
