Azərbaycan uşaqlığının unudulan oyunları: Uşaqlarımız telefonsuz necə əylənirdi?
Bu gün uşağın əyləncə dünyasını təsəvvür etmək üçün çox vaxt bir neçə söz kifayətdir: telefon, planşet, kompüter, internet və onlayn oyunlar. Bir neçə dəqiqəlik boş vaxt belə ekran qarşısında keçirilə bilir. Halbuki bundan bir neçə onillik əvvəl Azərbaycan uşağının dünyasında nə “Wi-Fi” vardı, nə də oyun yükləmək lazım idi. Əyləncə bəzən bir neçə daşdan, ipdən, çubuqdan, parça parçasından və böyük bir həyətdən ibarət olurdu.
Azərbaycanın ənənəvi uşaq oyunları sadəcə vaxt keçirmək vasitəsi deyildi. Onlar uşağın gündəlik həyatının, məhəllə münasibətlərinin və sosiallaşmasının bir hissəsi idi. Uşaq oyun oynayarkən eyni zamanda qaçır, düşünür, rəqibinin hərəkətini təxmin edir, qaydaları öyrənir, komanda qurur, uduzmağı və qalib gəlməyi qəbul etməyə çalışırdı. Başqa sözlə, oyun uşağın həyat üçün kiçik məşq meydanı rolunu oynayırdı.
Bir vaxtlar “oyun meydançası” bütün məhəllə idi
Keçmişdə uşaqların oyun məkanı indiki kimi xüsusi olaraq ayrılmış meydançalarla məhdudlaşmırdı. Həyət, küçə, kənd yolu, bağ, çay kənarı, məktəbin həyəti – demək olar ki, hər yer oyuna çevrilə bilirdi.
Bir məhəllədə bir neçə uşaq toplaşanda çox vaxt “nə oynayaq?” sualının cavabı hazır olmurdu. Oyunun özü uşaqlar tərəfindən qurulurdu. Kiminsə təklifi ilə gizlənpaç başlayır, sonra top oyunu ilə davam edir, daha sonra isə başqa bir uşaq yeni oyun qaydası ortaya atırdı.
Bu günün uşağı üçün adi görünə biləcək bu proses əslində mühüm sosial bacarıqlar formalaşdırırdı. Uşaqlar qaydaları müzakirə edir, lider seçir, komandaları bölür, mübahisə edir və razılığa gəlirdilər. Böyüklərin müdaxiləsi olmadan yaranan bu münasibətlər uşağın sosial dünyanı öyrənməsinin təbii yollarından biri idi.
Gizlənpaç – sadə görünən, amma strategiya tələb edən oyun
Gizlənpaç Azərbaycan uşaqlığının ən yadda qalan oyunlarından biri olub. Oyunun qaydaları sadə idi: bir uşaq gözünü yumub sayır, digərləri isə gizlənirdi. Amma əslində oyunda bir neçə fərqli bacarıq birləşirdi.
Uşaq harada gizlənəcəyini seçməli, axtaranın hansı istiqamətdən gələcəyini düşünməli və lazım gəldikdə gizləndiyi yeri dəyişməli idi. Bəzən ən yaxşı gizlənmə yeri ən uzaq yer yox, axtaranın gözünün qarşısında olan, amma ilk baxışda nəzərə çarpmayan məkan olurdu.
Bu mənada gizlənpaç sadəcə qaçıb-gizlənməkdən ibarət deyildi. Uşaqlar fərqinə varmadan müşahidə, qərarvermə və məkan qavrayışı kimi bacarıqları məşq edirdilər.
Yeddi daş – küçənin komanda oyunu
Ənənəvi oyunlar arasında “Yeddi daş” xüsusilə maraqlı nümunədir. Oyunun əsas elementlərindən biri yeddi daşın üst-üstə düzülməsi idi. Komandalar daşları müəyyən qaydada dağıtmağa və yenidən yığmağa çalışır, qarşı tərəf isə buna mane olurdu.
Burada fərdi bacarıq qədər komanda işi də vacib idi. Kim daşları yığacaq? Kim rəqibi yayındıracaq? Kim topdan yayınacaq? Kim komanda yoldaşına kömək edəcək?
Bu sualların heç birinə tətbiq üzərindən cavab tapmaq mümkün deyildi. Uşaqlar oyunun içində qərar verirdilər.
Bəlkə də ən maraqlı məqam budur ki, oyunun bütün avadanlığı bir neçə daşdan ibarət idi.
Beşdaş – cibə sığan oyun
“Beşdaş” isə uşaqların əl çevikliyini, diqqətini və koordinasiyasını sınayan oyunlardan biri idi. Adından da göründüyü kimi, oyunda kiçik daşlardan istifadə edilirdi.
Daşların müəyyən qaydada atılıb tutulması, yerdəki daşların mərhələli şəkildə götürülməsi və hərəkətlərin ardıcıllığının pozulmaması tələb olunurdu. Bir daşın səhv tutulması və ya qaydanın pozulması oyunun növbəsini dəyişə bilərdi.
Bu oyunun xüsusi marağı onda idi ki, uşağın bahalı oyuncağa ehtiyacı yox idi. Beş kiçik daş kifayət edirdi.
Çiling-ağac – oyuncağı özün hazırlamaq
Çiling-ağac ənənəvi oyunların içərisində ayrıca yer tutur. Oyunda çiling adlanan kiçik taxta parçası və onu vurmaq üçün çubuqdan istifadə olunurdu. Müxtəlif bölgələrdə oyunun qaydaları fərqlənə bilərdi.
Burada diqqət çəkən başqa bir məsələ də uşağın oyuncağın hazır formasını gözləməməsi idi. Taxta parçası seçilir, uyğunlaşdırılır və oyun üçün istifadə olunurdu.
Bugünkü dünyada oyuncaq istehsalçı tərəfindən hazırlanır və uşaq onu istifadə edir. Ənənəvi oyunlarda isə uşaq bəzən oyuncağın özünü də oyunun bir hissəsinə çevirirdi.
Aşıq oyunları – sümükdən oyuncağı
Azərbaycanın qədim oyun mədəniyyətində aşıq oyunlarının da xüsusi yeri var. Aşıq qoyun və keçilərin ayaq sümüklərindən alınan kiçik sümükdür. Bu əşyalar uşaqların oyunlarında istifadə olunurdu.
Aşıq oyunlarının müxtəlif formaları mövcud idi və qaydalar bölgədən-bölgəyə dəyişirdi. Uşaqlar aşıqları toplayır, müəyyən qaydada düzür və müxtəlif üsullarla oynayırdılar.
Burada başqa bir maraqlı məqam ortaya çıxır: keçmiş uşağın oyuncağı çox vaxt hazır məhsul yox, ətrafındakı həyatın bir hissəsi idi.
İp atlama, kəndir çəkmə və “dəsmal aldı qaç”
Ənənəvi oyunların əhəmiyyətli hissəsi hərəkət üzərində qurulurdu.
İp atlama uşağın ritm və koordinasiyasını inkişaf etdirən oyunlardan biri idi. Kəndirçəkmə isə iki qrup arasında həm fiziki güc, həm də komanda birliyi tələb edirdi.
“Dəsmal aldı qaç” kimi oyunlarda isə uşaqların sürəti və diqqəti sınağa çəkilirdi. Bir iştirakçı dəsmalı müəyyən qaydada başqa uşağın arxasına qoyur, bundan sonra qaçış başlayırdı.
Bu oyunların hamısında ortaq bir cəhət vardı: uşaq hərəkətsiz tamaşaçı deyildi.
O, oyunun birbaşa iştirakçısı idi.
Qızların da öz oyun dünyası vardı
Keçmişin uşaq oyunlarından danışarkən yalnız oğlanların küçə oyunlarını xatırlamaq düzgün olmaz. Qız uşaqlarının da zəngin oyun dünyası mövcud idi.
Beşdaş, ip oyunları, mahnılı və dairəvi oyunlar, kuklalarla oynamaq və müxtəlif təqlid oyunları qızların uşaqlığında mühüm yer tuturdu.
Xüsusilə kukla oyunları maraqlı sosial məna daşıyırdı. Uşaqlar böyüklərin gündəlik həyatını oyun vasitəsilə təqlid edir, ailə münasibətlərini, məişət davranışlarını və müxtəlif sosial rolları öz oyunlarında canlandırırdılar.
Beləliklə, oyun uşağın böyüklər dünyasını anlamaq üçün istifadə etdiyi vasitələrdən birinə çevrilirdi.
Oyuncağın qiyməti yox, uşağın xəyalı önəmli idi
Ənənəvi oyunların bəlkə də ən böyük üstünlüklərindən biri onların bahalı olmaması idi.
Daş daş olaraq qalırdı, amma uşaq onu oyuncağa çevirirdi. Çubuq qılınc olurdu. Köhnə parça kuklanın paltarı olurdu. Həyətin bir küncü qala, ağac isə sığınacaq hesab edilirdi.
Bu, uşağın yaradıcılığını hərəkətə gətirirdi.
Müasir uşağın qarşısında isə çox vaxt hazır və yüksək vizual keyfiyyətli əyləncə məhsulları dayanır. Oyunun dünyası əvvəlcədən yaradılıb, qaydaları müəyyənləşdirilib və uşağa təqdim edilir.
Ənənəvi oyunda isə uşaq bəzən həm oyunçu, həm qayda qoyan, həm də oyunun yaradıcısı idi.
Bəs biz nəyi itirdik?
Burada söhbət texnologiyanı düşmən elan etməkdən getmir. Smartfonlar, kompüterlər və rəqəmsal oyunlar müasir həyatın bir hissəsidir və onların uşaqlar üçün öyrədici imkanları da var.
Məsələ balansdadır.
Çünki uşağın bütün əyləncəsi ekran üzərindən qurulanda onun real insanlarla ünsiyyət, fiziki hərəkət, sərbəst oyun qurmaq və uduzmaq-qazanmaq kimi təcrübələri azala bilər.
Ənənəvi oyunların bizə xatırlatdığı əsas məsələ də budur: uşağın əylənməsi üçün hər zaman mürəkkəb texnologiya lazım deyil.
Bəzən beş daş kifayətdir.
Bəzən bir ip.
Bəzən bir neçə taxta parçası.
Bəzən də sadəcə məhəllədə toplaşan uşaqlar.
Çünki uşaqlıq yalnız əylənmək deyil. Uşaqlıq həm də öz dünyanı yaratmaqdır.
Və bəlkə də Azərbaycanın qədim uşaq oyunlarını yenidən xatırlamağın ən gözəl səbəbi budur: biz keçmişə sadəcə nostalji ilə baxmırıq, eyni zamanda uşaqlarımıza oyunun texnologiyadan əvvəl necə yaradıldığını göstəririk.
Zeynəb Həsən
19:40 15.09.2026
Oxunuş sayı: 47
